რა არის ჰორმონჩანაცვლებითი მკურნალობა? რომელმა ქალმა როდის უნდა გამოიყენოს?

განახლდა მენოპაუზის შემდგომი ჰორმონული მკურნალობის სახელმძღვანელო, რომელიც მრავალ ქალს ეხება და განსაკუთრებით ბოლო 15 წელია საინტერესო მოვლენების გამო ყურადღების ქვეშაა. მენოპაუზის შემდეგ ქალის ჰორმონების შემცირებით გამოწვეული ჩივილების შემსუბუქების ამ მეთოდს ჰორმონჩანაცვლებითი თერაპია (HRT) ან ჰორმონების ჩანაცვლების მკურნალობა ეწოდება. ჩრდილოეთ ამერიკის მენოპაუზის საზოგადოებამ განაცხადა, რომ 2012 წელს გამოქვეყნებული სახელმძღვანელო ბოლო 5 წლის ქალთა ჯანმრთელობის კვლევებითა და ახალი კლინიკური შედეგებით განაახლა. სარგებლისა და რისკების განხილვამდე ძირითადი ინფორმაციის გაზიარება სასარგებლოა.

ბუნებრივ მენოპაუზას (მენსტრუაციის შეწყვეტას) სამი კრიტერიუმი/ეტაპი აქვს:

• პერიმენოპაუზა (ან მენოპაუზაზე გადასვლა); მენსტრუაციის დარღვევით იწყება და 1-2 წელი გრძელდება.
• მენოპაუზა; იწყება ბოლო მენსტრუაციიდან 1 წლის (12 თვის) შემდეგ.
• პოსტმენოპაუზა; მოიცავს მენოპაუზის შემდგომ პერიოდს.

ჰორმონული მკურნალობის ორი ძირითადი ტიპია:

• მხოლოდ ესტროგენის მკურნალობა: ესტროგენი მენოპაუზის სიმპტომებს ყველაზე მეტად ამსუბუქებს. ჰისტერექტომიით (ოპერაციით) საშვილოსნოამოკვეთილ ქალებში ესტროგენით მკურნალობაა რეკომენდებული.
• კომბინირებული ესტროგენი და პროგესტერონი: საშვილოსნოს მქონე ქალებში მხოლოდ ესტროგენით მომატებული ენდომეტრიუმის (საშვილოსნოს) კიბოს რისკისგან დასაცავად ესტროგენს პროგესტერონი ემატება.

ჰორმონჩანაცვლება ცხოვრების ხარისხის დამაქვეითებელი ალების, გულის ფრიალის, ოფლიანობის, მოუსვენრობისა და ვაგინალური სიმშრალის უმთავრესი მკურნალობის არჩევანია და ძვლის დაკარგვისა და მოტეხილობის პრევენციის ერთ-ერთი ყველაზე ეფექტური მეთოდიცაა. თუმცა რისკებისა და გვერდითი მოვლენების გამო ყველა პოსტმენოპაუზურ ქალში არ გამოიყენება. რისკი დამოკიდებულია ტიპზე (პროგესტერონის გამოყენებაზე), დოზაზე, დაწყების დროსა და ხანგრძლივობაზე.

გულის დაავადებისა და ოსტეოპოროზის მენოპაუზის შემდეგ მატებისა და ამის ესტროგენის დეფიციტთან სავარაუდო კავშირის გამო 1990-იან წლებში ჰორმონული მკურნალობა ქალებში პრევენციისთვის ფართოდ გამოიყენებოდა. თუმცა 2002 წლის კვლევამ ეს მიდგომა შეცვალა: მენოპაუზისას მიღებული ესტროგენი ქალებს გულ-სისხლძარღვთა დაავადებისგან არ იცავდა. ამიტომ დღეს მენოპაუზის მქონე ქალებს გულის დაავადების პრევენციისთვის ესტროგენით მკურნალობა აღარ ენიშნებათ.

ჰორმონჩანაცვლებითი მკურნალობის სარგებელი

აშშ-ის სურსათისა და წამლის ადმინისტრაციამ (FDA) პოსტმენოპაუზური ჰორმონული მკურნალობა 4 მდგომარეობისთვის დაამტკიცა. კერძოდ:

1. ცხოვრების ხარისხის დამაქვეითებელი, შემაწუხებელი მენოპაუზური ჩივილები (ალები, გულის ფრიალი, ოფლიანობა და სხვ.)
2. ძვლის დაკარგვის პრევენცია (ასევე მოტეხილობების შესამცირებლად)
3. საკვერცხის უფუნქციობის ან ოპერაციით ადრეული მენოპაუზისას შემცირებული ესტროგენის გარკვეული დროით ჩანაცვლება; უკუჩვენების არმქონე ქალებში ძვლის დაკარგვის, შემეცნებისა და განწყობის დარღვევისა და სხვა მენოპაუზური ჩივილების შესამცირებლად
4. სასქესო და საშარდე (გენიტოურინარული) ჩივილებისას: გენიტალური ანატომიის გასაუმჯობესებლად, ვაგინალური სიმშრალის, წვისა და გაღიზიანების მოსახსნელად, ვაგინალური უჯრედების გასაზრდელად, მჟავიანობის ბალანსის დასაცავად და შარდვის წვისა და საშარდე ინფექციების შესამცირებლად ჰორმონული მკურნალობა დამტკიცებულია.

ჰორმონული მკურნალობის ცხოვრების ხარისხის გამაუმჯობესებელ სხვა სარგებელს მიეკუთვნება სექსუალური ფუნქციის შენარჩუნება, ძილის დარღვევის მოხსნა და ძილის ხარისხის გაზრდა, ნერვული დაძაბულობისა და სახსრის ტკივილის შემცირება, გამომშრალი, გათხელებული და დანაოჭებული კანისა და მცვივანი თმის დაცვა.

ჰორმონჩანაცვლებითი მკურნალობის რისკები

კვლევებით ჯანმრთელ ქალებში ჰორმონული მკურნალობა სხვადასხვა დაავადების რისკს მნიშვნელოვნად არ ცვლის. თუმცა ოჯახური ისტორიის ან პირადი მიდრეკილებისას ვარაუდობენ ძუძუსა და ენდომეტრიუმის კიბოს, სისხლძარღვთა დახშობისა და ნაღვლის ბუშტის დაავადების მომატებულ რისკს. ძუძუს კიბოს რისკის მატებას ხანგრძლივ ჰორმონულ მკურნალობას უკავშირებენ, თუმცა ზოგი კვლევა რისკის არმატებას აჩვენებს და ამტკიცებს, რომ რისკი დაბალი ფიზიკური აქტივობისა და სიმსუქნის მქონეთა მსგავსია. ჰორმონული მკურნალობისას ძუძუს კიბოს დიაგნოზი ქალს ბუნებრივად მის დადანაშაულებას უბიძგებს. თუმცა ძუძუს კიბო თითქმის ყოველ 8 ქალში ერთს ემართება და დაავადებულთა უმეტესობას ჰორმონული მკურნალობის ისტორია არ აქვს. შეზღუდულ კვლევებში ოჯახური ისტორიისა და BRCA 1-2 გენის მუტაციის მქონე პაციენტებში საკვერცხეების ამოკვეთის შემდეგ ჰორმონულ მკურნალობას ძუძუს კიბოს რისკი არ გაუზრდია.

ჰორმონული მკურნალობის საშვილოსნოს კიბოს გამზრდელი მოქმედება ესტროგენზე პროგესტერონის დამატების შემდეგ თითქმის ჯანმრთელი ქალების მსგავს მატებას აჩვენებს. საეჭვო ენდომეტრიუმის გასქელებისას საჭიროების მიხედვით ბიოფსია უნდა ჩატარდეს. განსაკუთრებით ოჯახური კიბოს ისტორიისა თუ საშვილოსნოს გასქელებისას მკურნალობა რეგულარული ექიმის კონტროლითაა რეკომენდებული. ჰორმონულ მკურნალობას მსხვილი ნაწლავის (კოლორექტულ) კიბოზე დადებითი მოქმედება აქვს. კვლევებით განსაკუთრებით ადრეულ მენოპაუზაში დაწყებული თერაპია კოლონის კიბოს სიხშირეს ამცირებს. ფილტვის კიბოზე მოქმედება ნეიტრალურად მიიჩნევა.

შეიძლება გაიზარდოს სისხლძარღვთა დახშობის (თრომბოზის) და ინსულტის რისკი. ამტკიცებენ, რომ განსაკუთრებით მენოპაუზის შემდეგ დაუყოვნებლივ დაწყების პირველ წლებში მაღალი თრომბოზის რისკი პირველი წლის შემდეგ მცირდება.

შესაბამისად, 2017 წლის ახალი სახელმძღვანელოთი ზოგადად;

• მენოპაუზური ჩივილების კონტროლისთვის შვების მომცემი ყველაზე დაბალი დოზა ყველაზე მოკლე ხნით უნდა გამოიყენებოდეს.
• 60 წელზე ახალგაზრდა ქალებში ან მენოპაუზის პირველი 10 წლის განმავლობაში დაწყება ჩივილების შემცირებისა და გვერდითი მოვლენების უსაფრთხოების მხრივ ყველაზე ხელსაყრელ პერიოდად ითვლება. განსაკუთრებით ამ ჯგუფში შეინიშნებოდა გულის დაავადებისა და ყველა მიზეზით სიკვდილის რისკის შემცირება.
• მენოპაუზის დაწყებიდან ათი წლის შემდეგ ან 60 წლის ზემოთ კორონარული დაავადების, ვენური თრომბოემბოლიისა და სხვა გულ-სისხლძარღვთა დაზიანების, ასევე დემენციის რისკის მნიშვნელოვანი მატების გამო რისკები სარგებელს შეიძლება აღემატებოდეს.
• ზოგადად, 65 წელზე უფროს ქალებში ჰორმონული მკურნალობის აკრძალვის საკმარისი მტკიცებულება არ არსებობს. როგორც სხვა ქალებში, დაწყებამდე ინდივიდუალური სარგებელი და რისკი ფრთხილად უნდა შეფასდეს.
• წამლით ან ოპერაციით 45 წლამდე (განსაკუთრებით 40 წლამდე) ადრეულ მენოპაუზაში შესული, შესაფერისი კანდიდატებისთვის რეკომენდებულია ჰორმონების ადრე დაწყება და მინიმუმ 52 წლამდე გაგრძელება, გულ-სისხლძარღვთა დაავადების, ოსტეოპოროზის, განწყობისა და სექსუალური ფუნქციის დარღვევის პრევენციისთვის.
• საშვილოსნოს კიბოს გამო საშვილოსნოამოკვეთილ და ძუძუს კიბოს (განსაკუთრებით ესტროგენრეცეპტორდადებითი) პაციენტებში გაუვალი ალებისა და გულის ფრიალისას ჰორმონული მკურნალობა ჩვეულებრივ არ არის რეკომენდებული, თუმცა შესაძლებელია დამატებითი თერაპიები (მაგალითად, აკუპუნქტურა). ამ ჩივილების მკურნალობის არჩევანი პაციენტებმა ონკოლოგთან უნდა განიხილონ.

ჰორმონული მკურნალობის უმთავრესი მიზანი ცხოვრების ხარისხის გაუმჯობესებაა. ამიტომ ის სრულიად ინდივიდუალური და სარგებელ-რისკის ანალიზზე დაფუძნებული უნდა იყოს. შემდეგაც რეკომენდებულია პერიოდული ექიმის კონტროლი, რადგან შემოწმების შედეგად არჩევანი შეიძლება შეიცვალოს ან მკურნალობა შეწყდეს.