Xərçəng xəstəsində HƏYAT KEYFİYYƏTİ

Son illərdə xərçəng elmindəki inkişaflar və müalicələrdəki yeniliklər başgicəlləndirici səviyyədədir. Son iyirmi ildə hazırlanmış yeni kimyaterapiya dərmanları, hədəfə yönəlmiş ağıllı dərmanlar, immunoterapiya və radioterapiya texnologiyasındakı yeniliklər sayəsində hər 3 xərçəng xəstəsindən ikisi xəstəliyindən qurtulur. Əlbəttə, bu müalicələr bəzi əlavə təsirlər daşıyır və xəstələrimizin bir qrupu müalicələrin yetərsiz qalması səbəbindən həyatını itirir.

Son illərdə xərçəngin müalicə strategiyasına baxışımız da elmdəki yeniliklərlə paralel dəyişdi. Klassik müalicə prinsiplərimiz tam sağalma təmin etmək və dəstəkləyici müalicələr vermək hədəfindən xərçəngin qarşısını almaq, erkən diaqnoz qoymaq, şəfa əldə etmək, ömrü uzatmaq və həyat keyfiyyətini artırmaq kimi daha müasir baxış qazandı. Bəs həyat keyfiyyəti nədir? Xəstələrimiz və yaxınları bundan nə anlamalı, səhiyyə mütəxəssislərindən nə tələb etməlidirlər? Gəlin birlikdə araşdıraq.

Tibbdə həyat keyfiyyətini ilk tərif edən həkimlərdən biri Alexis Carrel-dir. 20-ci əsrin birinci yarısına damğa vurmuş, damar cərrahiyyəsinin və bununla da orqan transplantasiyasının atası sayılan Nobel mükafatlı Dr Carel-in (1873-1944) “Həyat keyfiyyəti həyatın özündən də vacibdir” fikri tibb dünyasında böyük təsir yaratmışdır.

Xərçəng xəstələrində həyat keyfiyyətinin tərifi necədir?

Həyat keyfiyyəti anlayışı şəxsə xas anlayışdır. Fərdlərin öz mədəniyyətləri və dəyərləri daxilində öz vəziyyətlərini qavrama forması kimi anlaşılması çətin təriflər verilsə də, əslində xərçəng xəstələri üçün tərif daha aydın və sadə olmalıdır.

Xərçəng xəstələri üçün həyat keyfiyyətinin tərifi fiziki, psixoloji və sosial rifah vəziyyətinin xəstə tərəfindən qavranmasıdır. Ölçülməsi çətin görünən bu anlayışı illər ərzində hazırlanmış üsullarla standartlaşdırmağa çalışılmışdır.

Xəstələrin həyat keyfiyyətinə bal verilə və o ölçülə bilərmi?

Fiziki rifah vəziyyəti həkim tərəfindən daha asan ölçülür. Karnofski və ECOG performans ölçmələri adlanan bu ölçmələr klinik tədqiqatlarda son dərəcə vacib olduğu kimi, biz onkoloqlar gündəlik praktikada da hər xəstə qəbulunda xəstəni qiymətləndirir və sənədlərimizdə qeyd edirik.

Həyat keyfiyyəti beynəlxalq QLQ C30, FACD-G şkalaları ilə mürəkkəb şəkildə ölçülə bildiyi kimi, vizual analoq şkalası adlanan sadə üsullarla da ölçülə və xəstəyə öyrədilə bilər. Xəstə VAS şkalası adlandırdığımız bu ölçmə yolunu öyrənsə, nəzarət müayinələrində xəstəlik və müalicə prosesi barədə həkimə istiqamət verə bilər. Aşağıda göründüyü kimi, son 1 həftədə həyat keyfiyyətinizə neçə bal verərdiniz sualı ilə 0 ən pis, 10 ən yaxşı bal olmaqla xəstədən bal müəyyən etməsi istənilir. Bunu edərkən xəstədən fiziki, psixi və sosial rifahını bütöv nəzərə alması istənilir.

Xərçəng xəstəsində həyat keyfiyyətinə nələr təsir edir?

İnsana hələ xərçəng diaqnozu qoyulmamışdan belə həyat keyfiyyəti pozulmuş ola bilər; xərçənglə əlaqəli əlamətlər onun həyatına mənfi təsir edir və insan həkimə müraciət edərək xərçəng diaqnozu alır. Diaqnoz və müalicə prosesi başlayır. Bu prosesdə demək olar ki, hər xəstənin və ya yaxınının xəstəliklə bağlı ciddi şikayəti olmasa belə, həm ölüm, həm də əzab çəkmək barədə narahatlıqları artıq başlamış olur

Xərçəng xəstəlik kimi həyat keyfiyyətinə təsir etdiyi kimi, müalicə prosesinin də həyat keyfiyyətini pozan təsirləri var

Son illərdə FDA (Amerika Dərman İdarəsi) və ASCO (Amerika Tibbi Onkologiya Cəmiyyəti) xərçəng dərmanları və müalicə strategiyalarının hazırlanması tədqiqatlarında müalicə olunan xəstələrin həyat keyfiyyətinin ölçülməsini məcburi tutur. Bu gün dərmanın yalnız ömür müddətinə töhfəsi elmi baxımdan kifayət sayılmır; ömrü uzadarkən eyni zamanda həyat keyfiyyətinə də müsbət töhfə verdiyi sübut olunmalıdır.

Bu səbəblərdən biz həkimlər xəstələrimizin müalicəsini planlaşdırarkən yalnız müalicənin effektivliyini deyil, həyat keyfiyyətinə töhfəsini də nəzərə alırıq.

Gəlin həyat keyfiyyətinə təsir edən xərçəng və xərçəng müalicəsinə bağlı amillərə birlikdə nəzər salaq

1. Fiziki problemlər: Bunların başında ağrı gəlir. Digərləri iştahasızlıq, çəki itkisi, bədəndə ödem, halsızlıq, ürəkbulanma və qusma, qəbizlik, ətraf və ya orqan səviyyəsində funksiya itkisinə bağlı problemlər (qırtlaq xərçəngində cərrahiyyədən sonra boğazda dəlik olması və danışıq problemləri kimi) və cinsi funksiya pozuntularıdır. Cinsi problemlər fiziki ola bildiyi kimi, psixoloji də ola bilər, lakin səhiyyə mütəxəssislərinin tez-tez nəzərdən qaçırdığı və xəstənin, ailəsinin həyat keyfiyyətini poza biləcək hallardan biridir.
2. Psixoloji problemlər: Xərçəng diaqnozu qoyulan andan qarşımıza çıxan və insandan asılı olaraq müxtəlif forma və ölçülərdə ola bilən problemlərdir. Başda təşviş (anksiyete) olmaqla yüngül depressiv pozuntu, qəbul etməmək, həddindən artıq qəbul etmək (necə olsa öləcəyəm), ağır depressiv pozuntu kimi hallar ola bilər. Bununla yanaşı, xərçəngin özünün və ya müalicəsinin səbəb olduğu fiziki problemlər də psixi problemlərə səbəb ola bilər (saç tökülməsi, boğazda açılan dəliklə yaşamaq...)
3. Sosial problemlər: Həyata zövq qatan sosial qarşılıqlı əlaqəyə və əyləncəyə çıxışın məhdudluğu ilə qarşılaşıla bilər. Xəstəliyin və nəticələrinin yükünün ailə və dostlarla birlikdə daşınması da sosial problem ola bilər. İnsanın yaşadığı fiziki və psixi problemlərin peşə, iqtisadi, sosial və ailə həyatına təsir etməsi qaçılmazdır.
   
   Fiziki və psixi çatışmazlıqlar səbəbindən sosial həyatın təsirlənməsi mövcud psixi vəziyyəti daha da pisləşdirə bilər və ya peşə problemlərinin yaranması digər həyat keyfiyyəti göstəricilərinə təsir edə bilər. Bu qüsurlu dövrə mütləq bir yerdən qırılmalıdır. Xərçəngdə həyat keyfiyyətinə təsir edən göstəriciləri nəzərdən keçirdikdə əslində hamısının bir-biri ilə əlaqəli olduğunu görürük. Bu da bizə xərçəng xəstəsində yaxşı komanda tələb edən bütöv yanaşmanın əhəmiyyətini xatırladır.

Həyat keyfiyyəti həyatın özündən də vacib ola bilərmi?

Xərçəng dünyanın bir çox ölkəsində əsas ölüm səbəbləri arasındadır. Əhəmiyyətli dərəcədə müalicə edilə və qarşısı alına bilən xəstəlik olsa da, ağır və müalicəsi çətin xəstəlikdir. Belə bir xəstəliyin həyat keyfiyyətinə təsir səviyyəsi də mütənasib olaraq, əlbəttə, yüksəkdir. Xərçəng həyat keyfiyyətinə təsirləri ən çox araşdırılan xəstəlik qruplarından biridir. Xəstəlik prosesindən və müalicənin əlavə təsirlərindən qaynaqlanan narahatlıqlar həyat keyfiyyətinə mənfi təsir edir və müalicəyə uyğunlaşmanı çətinləşdirir.

Xəstəlik zamanı insan elə problemlərlə mübarizə aparır, həyat keyfiyyəti elə təsirlənir ki, həyat yaşanmaz hala gələ bilər. Bu məqamda çox aydın demək olar: xərçəng kimi ağır xəstəlikdə – yaşamaq narahatlığı hər zaman olsa da – həyat keyfiyyəti həyatın özündən daha vacib ola bilir.

Xərçəng diaqnozu almış xəstənin həyat keyfiyyətini artırmaq üçün xərçəngin özünə aid müalicə yanaşmaları qədər palliativ qayğı və evdə qulluq xidmətlərinin inkişafı, xərçəng xəstəsinin və yaxınının təhsili və maarifləndirilməsi də çox vacibdir.

Palliativ qayğının əsası insanın özünü daha yaxşı hiss etməsini təmin edən yanaşmadır, xəstəliyi müalicə edən yanaşmadan fərqlənir. Məqsəd insanın mövcud şəraitdə həyat keyfiyyətini və yaşaya bilməsini təmin etməkdir; həyat keyfiyyətinə təsir edən bütün problemlərə yanaşması var. Palliativ qayğı xidmətinin inkişaf etdiyi ölkələrdə bu məsuliyyəti sahənin mütəxəssisləri daşıyır, hətta xəstə yaxınının ehtiyacları da nəzərə alınır.

Xərçəng xəstəsinin həyat keyfiyyətini artırmaq planı bu məntiq üzərində qurulmalıdır

"Həyata illər qatmaq deyil, illərə həyat qatmaq". Bu, əslində palliativ qayğı şüarına çevrilmişdir.

Xərçəng xəstəsində həyatın özündən daha vacib olan həyat keyfiyyətinə nail olmaq üçün əvvəlcə xəstənin həyat keyfiyyətini pozan problemlər çox yaxşı müəyyən edilməlidir. Bu məqamda səhiyyə komandasının sorğulayıcı və araşdırıcı yönü çox vacib olduğu kimi, xəstənin və yaxınlarının da öz vəziyyətlərini yetərincə ifadə etməsi böyük əhəmiyyət daşıyır.

Ölkəmizdə xərçəng və digər ağır xəstəliklərdə həyat keyfiyyətinə verilən əhəmiyyət getdikcə artır. Mümkün qədər sağlam və keyfiyyətli həyat arzularımızla.