Xərçəngdə depressiya nədir? Depressiyanın əlamətləri və müalicəsi

Depressiya dünyada 3oo milyondan çox insana təsir edən və bütün xəstəliklər – fiziki və psixi – arasında ən çox funksionallıq itkisinə səbəb olan psixi pozuntudur. Cəmiyyətdə % 5 olan depressiya göstəriciləri xərçəng xəstələrində %15-20-yə, hətta irəliləmiş mərhələdəki xəstələrimizdə %25-30-a yüksəlir. Bu yazımızda demək olar ki, hər 4-5 xəstəmizdən birinin yaşadığı, müalicə prosesinə və nəticəsinə mənfi təsir edən, xəstələrimizin həyat keyfiyyətini aşağı salan depressiyadan, digər adı ilə depressiv pozuntudan bəhs olunacaq.

Depressiya nədir?

Hamımız qarşılaşdığımız həyat hadisələrinin də təsiri ilə zaman-zaman özümüzü kədərli, çarəsiz və ya ruhdan düşmüş hiss edirik. Bəzən problem aradan qalxır və hər şey normallaşır, bəzən isə yeni şəraitə uyğunlaşır və bu hisslərin öhdəsindən gələ bilirik. Əvvəlki iki yazımızda xərçəng xəstəliyində də geniş spektrdə yaşana biləcək bir çox hissin olduğunu qeyd etmişdik. Lakin söhbət depressiyadan gedəndə yaşananlar bir müddət özünü pis hiss etməkdən çox-çox artıqdır. Diaqnostika sistemləri depressiyanı ən azı iki həftə davam edən, şiddəti və intensivliyi etibarilə insanların həyatını və funksionallığını pozan əlamətlər toplusu kimi tərif edir.

Depressiyanın əlamətləri nələrdir?

1. Ruhdan düşmüş, bədbəxt, kədərli və ya sıxıntılı, gərgin və əsəbi hiss etmək
2. Əvvəllər zövq aldığı şeylərdən zövq almamaq, onları etmək istəməmək, motivasiyanın azalması
3. Yorğunluq, halsızlıq
4. Yuxu pozuntuları (Yuxuya getməkdə çətinlik ola bildiyi kimi, bölünmüş yuxu və ya heç istəmədiyi halda erkən oyanıb bir daha yuxuya gedə bilməmək də yaşana bilər. Bəzən tam əksinə, yuxu müddəti artır. Normalda 7 saat yuxu kifayət edərkən daha uzun müddət yatmaq, amma buna baxmayaraq hələ yuxulu hiss etmək müşahidə oluna bilər.) 
5. İştaha dəyişiklikləri (çox vaxt iştahanın bağlanması və çəki itkisi, bəzən isə aydın iştaha artımı)
6. Diqqət və konsentrasiya problemləri, unutqanlıq
7. Özünəinamın azalması
8. Bədbinlik, ümidsizlik, dəyərsizlik, yetərsizlik, bacarıqsızlıq və günahkarlıq hissləri
9. Həyatın mənasızlaşması, ölüm düşüncələri və hətta özünəqəsd (intihar) cəhdləri

Yuxarıda sadaladığımız əlamətlərdən;

• İlk üç əlamətdən bir və ya ikisi mütləq olmaqla digər əlamətlərdən hər hansı 4-5-i sizdə varsa*, 
• Bu əlamətlər ən azı iki həftədir davam edirsə,
• Əlamətlər fiziki xəstəliyin birbaşa təsirindən yaranmırsa (məsələn, zəif işləyən qalxanabənzər vəzi – hipotireoz – də depressiya əlamətlərini təqlid edir, lakin bu halda diaqnoz depressiya adlandırılmır; buna görə diaqnozu dəqiqləşdirmədən əvvəl bəzi diaqnostik testlər aparılır)
• Əlamətlər hər hansı qanunsuz maddənin və ya alkoqol istifadəsinin birbaşa təsirlərinə bağlı deyilsə,
• Bütün bu əlamətlər funksionallığınızı pozursa (məsələn, özünüzə qulluğunuz azalır, şəxsi məsuliyyətlərinizi yerinə yetirə bilmirsinizsə), diaqnoz DEPRESSİYADIR.

* Amerika diaqnostika sistemi ilk iki əlamətdən biri mütləq olmaqla 9 əlamətdən 5-ni şərt qoyduğu halda, Avropa diaqnostika sistemi ilk üç əlamətdən ikisi olmaqla ümumilikdə ən azı 4 əlaməti şərt qoyur. Bu səbəbdən psixiatriya həkimləri əlamət sayına baxmaqdan daha çox xəstənin fərdi klinik vəziyyətini ətraflı araşdıraraq diaqnoz qoyurlar. . .

Xərçəngdə depressiya

Xərçəng xəstəliyində depressiya diaqnozu qoymaq çətindir. Çünki iştahanın azalması və çəki itkisi, halsızlıq və yorğunluq, yuxusuzluq, diqqət və konsentrasiya problemləri çox vaxt xərçəng xəstəliyinin və ya müalicələrin təsirindən də yarana bilir. Bu əlamətlərin nədən yarandığını ayırd edə bilməsək, hər bədbəxt xəstəmizə depressiya deməyimiz qaçılmaz olar ki, bu yanlışdır. Buna görə elmi tədqiqatlar xərçəng xəstələrinə depressiya diaqnozu qoyarkən bədbinlik, ümidsizlik, yetərsizlik, günahkarlıq, özünəinamın azalması, qulluq edənlərə möhtaclıq hissləri kimi ünsürlərin daha müəyyənedici ola biləcəyini vurğulayır. Həmçinin müalicəni gecikdirmək, tam uyğunlaşmamaq, müalicəni bütövlükdə rədd etmək də depressiyanı düşündürməli olan mühüm hallardır.

Oxşar şəkildə depressiyada başda baş ağrıları olmaqla ağrılar, mədə-bağırsaq şikayətləri kimi bir çox fiziki şikayət yaşana bilər. Baş, boyun və bel ağrıları, mədədə yanma, ürəkbulanma hissləri, bağırsaq rejimi dəyişiklikləri, bədənin müxtəlif yerlərində dolaşan batma, yanma, iynələnmə hissləri, başgicəllənmə və sərsəmlik halları müşayiət edə bilər. Bu baxımdan fiziki xəstəliyi olan şəxslərdə depressiyanı ayırd etmək mütəxəssislik tələb edən mövzudur.

Xərçəngdə depressiya niyə yaranır?

Ümumilikdə depressiya insan beynində emosional vəziyyətimizə, motivasiyamıza, yuxu, iştaha və diqqət kimi funksiyalarımıza cavabdeh beyin sahələrində bəzi kimyəvi maddələrin çatışmazlığından və balanssızlığından qaynaqlanır. Bu beyində kimyəvi balanssızlıq, tək səbəbdən yaranmır. Çox vaxt bir çox təsirin birləşməsindən doğur. Bu kimyəvi dəyişikliyə və depressiya əlamətlərinə səbəb olan amillər bunlardır.

Bioloji amillər

Aşağıda göstərilən bioloji amillərin bəzi xəstələrimizi depressiyaya meyilli etdiyi və ya birbaşa depressiyaya səbəb olduğu elmi tədqiqatlarla göstərilmişdir.

• Xərçəngin yerləşdiyi nahiyə: Baş-boyun, mədəaltı vəzi, ağciyər, süd vəzi xərçəngi və beyin şişi olan xəstələrdə depressiya daha çox müşahidə olunur.
• Xərçəngin mərhələsi: İrəliləmiş xərçənglərdə depressiya göstəricilərinin %35-ə çata bildiyi müşahidə olunmuşdur.
• Bəzi dərmanların birbaşa depressiya yaratma təsiri: Kortikosteroid, Prokarbazin, L-asparaginaz, Vinkristie, Vinblastin, Interferon-alfa, Interleukin 2, Dosetaksel, Paklitaksel, Ampfotericin B, uzunmüddətli yüksək dozalı opioid ağrıkəsici istifadəsi
• Bəzi müalicələrin əlavə təsirləri: Qırmızı qan hüceyrələrində aydın azalma (qanazlığı), hormonal balanssızlıqlar (məsələn, hipotireoz, böyrəküstü vəzi çatışmazlığı)
• Uzunmüddətli yetərsiz və balanssız qidalanma və ya ürəkbulanma, qusma nəticəsində – əvəzi verilməyibsə – vitamin çatışmazlıqları (məsələn: fol turşusu, B və D vitaminlərinin çatışmazlığı) və mineral pozuntuları (kalsium, natrium və kalium duzlarının anormallıqları)
• Ağrı kəsicilərə cavab verməyən ağrılar və uzunmüddətli yuxu nizamsızlığı insanları depressiyaya meyilli edə bilər.
• Yanaşı xəstəliklərin olması (şəkər xəstəliyi, iflic keçirmiş olmaq və oxşar xroniki/uzunmüddətli xəstəliklər)

Psixososial amillər

Bir çox psixoloji və sosial amil də uzun müddətdə beyin kimyəvi maddələrində dəyişikliyə səbəb olaraq depressiya yarada bilər. Depressiyanı tətikləyən əsas amillər,

• Diaqnozun qoyulması, ölüm qorxusu, ekzistensial ziddiyyətlər
• Xərçəngin irəliləmiş mərhələdə və ya son mərhələdə olduğunun öyrənilməsi
• Müalicəyə cavab alınmaması və ya təkrarlanma yaşanması
• İnsanın sosial həyatda kimliyinin və rollarının dəyişməsi, maliyyə çətinlikləri, hüquqi çətinliklər
• Yetərsiz sosial dəstək sistemi
• Həm xərçəng, həm də müalicələri nəticəsində fiziki görünüşdəki dəyişikliklərlə bədən qavrayışının dəyişməsi, özünəinamın itirilməsi, sosial və cinsi həyatın təsirlənməsi (süd vəzi cərrahiyyəsi, baş, boyun, üz cərrahiyyəsi, cinsi orqanlarla bağlı cərrahiyyələr, radioterapiyanın qalıq təsirləri)
• Gələcəyin qeyri-müəyyənliyi və idarəedilməzliyi

Fərdi amillər

Fərdi amillər hansı psixi xəstəliyin kimdə və hansı şiddətdə yaranacağına əhəmiyyətli təsir edir. Yaş, cinsiyyət, təhsil səviyyəsi, ailə vəziyyəti, uşağının olub-olmaması, peşəsi, keçmişindəki itkilər, ailə tarixçəsindəki xərçənglər, keçmişdə psixi xəstəlik keçirib-keçirməməsi, şəxsiyyət və mübarizə xüsusiyyətləri, bağlanma formaları, sosial dəstəkləri və inanc sistemləri fərdi amillərin ən mühümləridir. Gənc olmaq, bəzi xərçəng növlərində evli olmamaq, nəsilartırma qabiliyyətinə təsir edə biləcək xəstəlik və müalicələrdə uşağının olub-olmaması, ailəni dolandıran şəxsdirsə işləyə bilməyəcək olmaq, keçmişdə depressiya keçirmiş olmaq kimi bir çox amil insanı depressiyaya meyilli edə bilər...

Xərçəngdə depressiyanı tanımaq niyə vacibdir?

“Kədər və qəm bu xəstəliyin təbiətində var, nə edək, qəbul edib davam edəcəyik” demək yetkin qəbullanma sayıla bilər, lakin yuxarıda izah edilən əlamətlərin fərq edilməməsi, depressiya diaqnozunun qoyulmaması və müalicə edilməməsi nələrə səbəb ola bilər?

• Nəzərdən qaçan ciddi depressiya özünəqəsd düşüncələrinə və cəhdlərinə səbəb ola bilər. Aparılan tədqiqatlar xüsusilə diaqnoz qoyulmasından sonrakı 3-5 aylıq müddətdə özünəqəsd riskinin digər vaxtlarla müqayisədə daha yüksək olduğunu göstərir. Ümumilikdə də xərçəng xəstələrinin özünəqəsd göstəriciləri ümumi cəmiyyətdəki özünəqəsd göstəricisinin iki qatıdır.
• Həyat keyfiyyətini azaldır. Yaşamaq yalnız fiziki funksiyalarımızın davam etməsi kimi düşünülə bilməz. Yaşamaq nəfəs alıb-verməklə yanaşı psixi ehtiyacların da qarşılanması və təmin olunması deməkdir. Sosial varlıq kimi sevdiklərimizlə ünsiyyəti davam etdirə bilmək, ailədə sosial rolları və tələbləri yerinə yetirmək, cinsi həyatı davam etdirmək, iş həyatında olmaq, nəyisə arzulamaq, yediyindən zövq almaq, əmək və enerji sərf etmək, istehsal etmək, əldə etmək, xəyallarını gerçəkləşdirmək, qazanc əldə etmək, istədiyi kimi xərcləmək, inanclarının tələblərini yerinə yetirmək... Həyata məna qatan və bəlkə burada saya bilmədiyimiz onlarla şeyi edə bilmək keyfiyyətli həyat anlayışını təsvir edir. Təəssüf ki, xərçəng və müalicələr səbəbindən keyfiyyəti azalmış həyata depressiya da əlavə olunduqda yuxarıdakı ünsürlər mənfi istiqamətdə dəyişir və həyat keyfiyyəti daha da aşağı düşür. 
• Müalicə barədə qərar verməkdə çətinlik, fayda vermə ehtimalı olduqca yüksək olan tövsiyə edilmiş müalicələri rədd etməyə meyillilik
• Müalicələrə uyğunlaşmaqda çətinlik, müalicələri yarımçıq qoymağa meyil, aldığı müalicədən, xidmətdən və ya yaxınlarının qulluğundan narazılıq
• Səbəbi müəyyən edilə bilməyən fiziki şikayətlərin və onların şiddətinin artması; ağrı, yanma, keyləşmə, ürəkbulanma, mədə-bağırsaq dəyişiklikləri
• Bu şikayətləri müəyyən etmək üçün istənilən müayinələrin və onları aradan qaldırmaq üçün istifadə olunan dərman miqdarının artması
• Özünə qulluq və həyatı idarəetmə bacarıqlarının azalması, motivasiya çətinlikləri (siqareti tərgitməmək, tövsiyə olunan idman hərəkətlərini etməmək, pəhrizə diqqət etməmək)
• Qulluq edən şəxsdə depressiyanın artması
• Yuxarıda göstərilən səbəblərin də təsiri ilə müalicə uğurunun azalması, sağqalım göstəricilərinin aşağı düşməsi..

Xərçəng xəstələrində depressiyanın müalicəsi

Depressiya çox geniş yayılsa da, xəstələrin yarısından azı, hətta bəzi bölgələrdə yalnız %10-u psixoloji/psixiatrik müalicə əldə edə bilir. Bu, depressiya əlamətlərinin az tanınması və fərq edilməsi, kömək istəməyi yetərsizlik saymağa meyil, “ruhi xəstə” damğası qorxusundan kömək almaq istəməmək və ya yetərli təhsil almış həkim və psixoloqların olmaması ilə bağlı ola bilər. Halbuki müalicədə əməkdaşlıq edən depressiya xəstələrində müalicənin uğuru demək olar ki, qayda kimidir. Xəstələr müalicəyə yüksək nisbətdə cavab verir.

Xərçəng xəstəliyində depressiyada əlamətləri fərq etmək birinci addımdır. Ardınca depressiv əlamətlərə səbəb olan ünsürlərin araşdırılması gəlir. Bu depressiv şikayətlərin kökü haradadır? Xərçəng xəstəliyinin birbaşa təsirindən, yoxsa verilən müalicələrin əlavə təsiri kimi yaranmışdır? Baş vermiş və baş verməsi mümkün itkilərə yas tutulmaması, sosial rollardakı dəyişiklik, yoxsa maddi sıxıntılar səbəbdir? Hər insanın psixi sıxıntı yaşamasına səbəb olan hallar fərqlidir. Buna görə hər müalicə forması şəxsə xüsusi planlaşdırılmalıdır.

Yüngül depressiyalarda psixiatrik dərman müalicələri çox vaxt ilkin seçim olmur. Bunun əsas səbəbi yüngül depressiyalarda dərman effektivliyinin orta və ağır depressiyalara nisbətən olduqca az olmasıdır. Yüngül depressiyalarda;

1. İnsana və ailəsinə xərçəng prosesi, yaşana biləcək hallar və onların idarə olunması barədə psixotəhsil verilə bilər. Xəstəliyin və əlavə təsirlərin özünüidarəsini təmin etmək üçün həm psixi sağlamlıq mütəxəssislərinin, həm də tibb bacılarının verdiyi kiçik təlimlər həm xəstənin, həm ailənin psixi sağlamlığına müsbət töhfə verir. 
2. Xəstənin problemlərini müəyyən edə bilməsi və mübarizə strategiyalarının gücləndirilməsi üçün dəstəkləyici psixoterapiyalar və depressiya, təşviş əlamətlərinin azalmasını, həyat keyfiyyətinin artmasını təmin etməklə effektivliyi bir çox tədqiqatla sübut olunmuş koqnitiv-davranış terapiyaları istifadə edilə bilər.
3. Bütün ailənin dəyişən həyat düzənini yoluna qoymaq, ailə üzvlərinin psixi vəziyyətini müəyyən etmək, ən uyğun mübarizə və problem həlli yollarını kəşf etmələrini təmin etmək üçün ailə məsləhəti və ailə terapiyaları olduqca effektivdir. Hər hansı səbəbdən cinsi həyat problemləri yarandıqda cinsi terapiyalardan fayda əldə edilir.
4. Oxşar sıxıntılar yaşayan şəxslərlə görüşmək, hissləri ifadə etmək, mübarizə üsullarını öyrənmək və aidiyyət hissini yaşamaq üçün qrup psixoterapiyaları və ya xəstə dəstək qruplarının görüşləri həyata keçirilə bilər.

Yuxarıda bəhs olunan xüsusi təhsil tələb edən terapiyalarla yanaşı, yüngül depressiyada;

1. Nəfəs və rahatlama hərəkətləri, zehin-bədən texnikaları, meditasiya və yoqa
2. Müntəzəm yüngül səviyyədə idman
3. Musiqi və incəsənət (məşğuliyyət) terapiyaları
4. Dini və mənəvi mübarizə strategiyaları da müalicədə yer alır. Bunların hamısı elmi tədqiqatlarla effektivliyi göstərilən üsullardır.

Orta və şiddətli depressiyaların müalicəsində isə ilk növbədə dərman müalicəsi düşünülür, proses terapiyalarla dəstəklənir. Depressiyanın müalicəsində ilkin seçim olan dərmanlar antidepressant qrupundakı dərmanlardır. Bəzən təşvişi azaldan, yuxunu və enerjini tənzimləyən dərmanlar da istifadə olunur. Onsuz da bir çox dərman qəbul edən xəstələr psixiatriya dərmanlarına narahatlıqla yanaşır və çox vaxt rədd edirlər. Buna görə xərçəngdə psixiatrik dərman istifadəsi ayrıca bölmədə daha ətraflı müzakirə ediləcək. Lakin depressiya dərmanları ilə bağlı miflər çox olduğundan bir neçə məqama toxunaraq yazımızı bitirmək istəyirəm.

Mif 1: Antidepressant dərmanlar təsirsizdir!

Depressiya dərmanlarının təsirsiz olduğu və işə yaramadığı barədə daim müzakirə var. Lakin aydın demək olar ki, antidepressantların effektivliyi elmi baxımdan sübut olunmuşdur. Antidepressant dərmanlar heç vaxt əhval dopinqi, xoşbəxtlik dərmanı, keyləşdirərək dərdləri unutduran maddə və ya vərdiş yaradan dərman kimi görülməməlidir. Xüsusilə orta və şiddətli depressiyada istifadə edildikdə maksimum fayda təmin olunur. Xərçəng xəstələrində bəzən depressiya olmadan da bəzi şikayətləri aradan qaldırmaq üçün aşağı dozada istifadə edilə bilər. Məsələn, yuxusuzluq, ürəkbulanma, iştahasızlıq kimi...

Mif 2: Antidepressantların çoxlu əlavə təsiri var!

Hər dərmanın əlavə təsiri var. Lakin həkimlər qiymətləndirmədən sonra insanın həm fiziki, həm də psixi vəziyyətini nəzərə alaraq fayda-zərər hesabı əsasında psixiatrik dərman müalicəsinə başlayırlar. Yuxusunu tənzimləmək istədiyimiz xəstələr üçün yuxu gətirən, iştahasını artırmaq istədiyimiz xəstələr üçün iştaha açan antidepressantlar olduğu kimi, yuxunu azaldan, ağrılara yaxşı təsir edən, ürəkbulanmanı azaltmaq xüsusiyyəti olan və xərçəng xəstələrində təhlükəsiz istifadə olunan depressiya dərmanları da var.

Mif 3: Psixiatriya dərmanları asılılıq yaradır, insanı zombiyə, robota çevirir!

Geniş yayılmış inancın əksinə, antidepressantlar asılılıq yaratmır. Antidepressant olmayan bəzi psixiatriya dərmanlarının asılılıq yaratma təsiri olduğu da doğrudur, lakin həkim nəzarətində, tövsiyə olunan dozada və müddətdə istifadə edilərsə, zərər deyil, fayda gətirirlər; elə bu səbəbdən dərman olmuşlar. Psixiatriya dərmanlarına başlamağın və dozanı azaldaraq kəsməyin xüsusi qaydaları var. Bu qaydalara əməl olunduqca əlavə təsirlər minimumda saxlanılaraq maksimum fayda təmin edilə bilər.

Xülasə...

Bütün xərçəng xəstələrinin depressiya yaşayacağı barədə qayda yoxdur. Lakin təəssüf ki, xərçəng xəstələrində depressiyaya cəmiyyətə nisbətən 3-4 dəfə daha çox rast gəlinir. Həm xəstələrimiz, həm yaxınları, həm də müalicə komandaları depressiya əlamətlərinə qarşı diqqətli olmalıdır. Fərq edilməmiş və müalicə olunmamış depressiya həyat keyfiyyətinin itirilməsi ilə yanaşı müalicə prosesinə və müalicənin uğuruna ciddi mənfi təsir göstərir.