Yoqa nədir? Xərçəngdə hansı hallarda və necə istifadə edilir?

Yoqa meditasiya, nəfəs nəzarəti, müxtəlif duruşlar və hərəkət üsulları ilə ruh-zehin-bədən tarazlığını təmin etmək prinsipinə əsaslanan, 5000 illik keçmişi olan köklü hind fəlsəfəsidir. Söz olaraq birləşdirmək, birlik mənasına gələn yoqa ruh, bədən və zehnin ahəng içində bütövlüyünü hədəfləyir. Yoqa ilə ilk dəfə tanış olanların çoxu onun yalnız sadə duruş üsulundan ibarət olduğunu düşünür. Lakin yoqa bir çox üsul ehtiva edən çoxşaxəli sistemdir. Yoqanın əsas komponentləri nəfəs üsulları (pranayama), duruş və hərəkət üsulları (asana), meditasiya (dhyana), özünü öyrətmə/özünü araşdırma (svadhyaya)dır. Bu üsulların hamısını və ya bəzilərini ehtiva edən müxtəlif yoqa tipləri var. Bütün yoqa tipləri hər kəs üçün uyğun deyil. Məsələn, ashtanga yoqa, vinyasa yoqa, bikram yoqa və power yoqa kimi elastiklik tələb edən tiplər bəzi xərçəng xəstələri üçün uyğun olmaya bilər. Buna görə məzmunları sorğulanaraq ən ideal yoqa proqramlarına üstünlük verilməsi vacibdir.

Tarixçəsi necədir və hansı hallar üçün istifadə edilir?

Ənənəvi hind tibb sistemi Ayurvedanın mühüm hissəsi olan yoqa ilk dəfə Hindistanın vedik mətnlərində təsvir edilib. Cənubi Asiyada min illərdir geniş istifadə olunan bu üsul xüsusilə 80-ci illərdə Qərb ölkələrində də sürətlə yayılmağa başlayıb. Hətta 2016-cı ilin dekabrında yoqa UNESCO tərəfindən Dünya Mədəni İrsi Siyahısına daxil edilib. İllərdir fitnes mərkəzlərində geniş təklif olunan bu üsul, son illərdə təcrübəli xərçəng mərkəzlərində də tətbiq olunmağa başlayıb.

Bir çox tədqiqatla yoqanın miqren, xroniki bel və kürək ağrıları, oynaq ağrıları, depressiya, narahatlıq pozuntusu (anksiyete), tutmalar, karpal tunel sindromu, yüksək təzyiq, diabet, astma və həssas bağırsaq sindromunda şikayətləri azaltmaqda fayda verdiyi göstərilib. Həmçinin çəki nəzarətinə kömək etdiyi bildirilib. Tədqiqatlarla yoqanın təzyiq, ürəkdöyünmə sürəti, tənəffüs, maddələr mübadiləsi, bədən temperaturu kimi əsas həyati göstəricilərin tarazlanmasına, stresin azalmasına fayda verdiyi və bununla həyat keyfiyyətini artırdığı göstərilib. Yoqa xərçəng xəstələrində də ağrı, depressiya, stres, yuxu pozuntusu, halsızlıq kimi problemləri azaldaraq həyat keyfiyyətinə ciddi töhfə verir. Bəzi tədqiqatlara görə, ağciyər xərçəngiolan xəstələrdə təngnəfəsliyi azaltmağa da kömək edir.

Yoqa necə təsir edir?

Yoqada duruş üsulları ilə parasimpatik sinir sisteminin stimullaşdırılması, hərəkət üsulları ilə əzələ və oynaqların elastikliyinin artırılması, nəfəs üsulları ilə tənəffüsün və qan dövranının dəstəklənməsi, meditasiya üsulları ilə zehnin və bədənin rahatladılması hədəflənir.

Bəzi tədqiqatlara görə yoqa tətbiqləri;

Beyinə qan axınını artırır və dopamin ifrazını stimullaşdırır. Qanda beyin mənşəli neyrotrofik faktor (BDNF) səviyyəsini artıraraq antidepressant təsir göstərir, GABA səviyyəsini artırıb stres və anksiyeteni azaldır. Parasimpatik sistemi stimullaşdıraraq anksiyeteni azaldır, yuxu keyfiyyətini artırır. Nəfəs üsulları ilə edilən dərin və rahat qarın tənəffüsü mədə-bağırsaq şikayətlərini yüngülləşdirir, həmçinin nəfəs nəzarəti hava yollarının həddindən artıq həssaslığını azaldır.

Yoqanın xərçəng xəstələrində təsirlərinə dair tədqiqatların nəticələri nələrdir?

Mövcud elmi sübutlara görə yoqanın hər hansı xərçəng növünü müalicə etməsi və ya qarşısını alması söz mövzusu deyil.

Lakin xərçəng xəstələrində bəzi şikayətləri azaltdığına və ümumilikdə həyat keyfiyyətini artırdığına dair güclü sübutlar var.

16 tədqiqatın qiymətləndirildiyi, 2012-ci ildə dərc olunan metaanalizdə yoqanın xərçəng xəstələrində narahatlıq pozuntusu, depressiya, halsızlıq şikayətlərini azaltdığı göstərilib. 2010-cu ildə dərc olunan, 10 klinik tədqiqatın qiymətləndirildiyi icmalda yoqanın xərçəng xəstələrində narahatlıq pozuntusu, depressiya, halsızlıq şikayətlərini azaltdığı, həmçinin yuxu keyfiyyətini artırdığı nəticəsinə gəlinib. Limfoma xəstələrində aparılmış başqa tədqiqatda yoqa terapiyası alanların daha tez yuxuya getdiyi, daha uzun yata bildiyi və yuxu dərmanlarına daha az ehtiyac duyduğu müşahidə edilib. 2013-cü ildə dərc olunan, 410 xərçəng xəstəsinin qiymətləndirildiyi randomizə edilmiş klinik tədqiqatda da oxşar şəkildə yoqanın yuxu keyfiyyətini artırdığı göstərilib.

24 tədqiqatın qiymətləndirildiyi, 2017-ci ildə dərc olunan sistematik icmalda yoqanın süd vəzi xərçəngli xəstələrdə depressiya, narahatlıq pozuntusu və halsızlığı azaldıb həyat keyfiyyətini artırdığı nəticəsinə gəlinib. 23 tədqiqatdan ibarət, 2016-cı ildə dərc olunan başqa sistematik icmalda mövcud tədqiqatlarda bəzi metodoloji çatışmazlıqlar olduğu, yaxşı planlaşdırılmış tədqiqatlara ehtiyac duyulduğu, lakin hazırkı məlumatlara görə yoqanın süd vəzi xərçəngi xəstələrində ümidverici tamamlayıcı üsul olduğu bildirilib. 2015-ci ildə dərc olunan, radioterapiya alan 68 prostat xərçəngli kişinin iştirakı ilə aparılmış tədqiqatda yoqa dərsləri alan kişilərdə tez-tez yaşanan yan təsirlərin (halsızlıq, sağlam olmayan cinsi həyat, sidik qaçırma kimi) daha az, həyat keyfiyyətinin daha yüksək olduğu bildirilib. Başqa klinik tədqiqatda isə 49 süd vəzi xərçəngli, 10 prostat xərçəngli xəstəyə tətbiq edilmiş 12 aylıq yoqa proqramından sonra stres hormonu kortizolun və iltihab markerlərinin qanda aydın azaldığı; ürəkdöyünmə sayının və qan təzyiqinin aydın düşdüyü müşahidə edilib.

2015-ci ildə dərc olunan klinik tədqiqatda yoqanın süd vəzi xərçəngli qadınlarda hormonal müalicəyəbağlı əzələ və oynaq ağrılarını azaltdığı göstərilib. 2014-cü ildə dərc olunan, radioterapiya alan 163 süd vəzi xərçəngli qadının iştirakı ilə aparılmış başqa əhatəli tədqiqatda yoqa dərsi alan xəstələrdə halsızlığın daha az müşahidə edildiyi, ümumi sağlamlıq vəziyyətinin daha yaxşı olduğu görülüb. Həmçinin qanda stres hormonu kortizol səviyyəsinin daha aşağı olduğu müəyyən edilib. Süd vəzi xərçəngli 200 qadının iştirakı ilə aparılmış başqa tədqiqatda isə yoqa dərsi alanlarda almayanlara nisbətən halsızlığın %57 az müşahidə edildiyi bildirilib. Həmçinin qanda iltihab markerlərində (IL-1, IL-6) %20 azalma təmin etdiyi müəyyən edilib.

Kimyaterapiya alan süd vəzi xərçəngli 62 qadının iştirakı ilə aparılmış tədqiqatda yoqa proqramı tətbiq edilən xəstələrdə kimyaterapiyaya bağlı ürəkbulanma və qusmanıntezliyi və şiddətinin az olduğu görülüb və kimyaterapiyaya bağlı ürəkbulanma-qusmanın müalicəsində standart antiemetik dərmanlarla birlikdə tamamlayıcı üsul kimi tətbiq edilə biləcəyi bildirilib. 2015-ci ildə dərc olunan tədqiqatda yoqa süd vəzi xərçəngində sağalma əldə edilmiş, lakin menopauzaya bənzər şikayətləri olan qadınlarda bu şikayətləri azaldıb. Süd vəzi xərçəngi müalicəsindən sonra tam sağalma əldə edilmiş, artıq çəkili 63 qadının iştirakı ilə aparılmış başqa tədqiqatda 6 ay yoqa dəstəyi alan qadınlarda çəkidə əhəmiyyətli fərq olmadan, bel çevrəsinin incəlməsi müşahidə edilib.

Yoqa yalnız erkən mərhələ xərçənglərdə istifadə edilə bilən tamamlayıcı tətbiq deyil. 2007-ci ildə dərc olunan tədqiqatla, yoqanın irəli mərhələ süd vəzi xərçəngli qadınlarda ağrı və halsızlığı azaltdığı, vəziyyətini qəbul etmə və psixoloji rahatlama təmin etdiyi göstərilib. Yəni yoqa tam sağalma imkanı olmayan, fiziki fəaliyyət vəziyyəti uyğun xəstələrdə də istifadə edilə bilən tətbiqdir. Bununla yanaşı, yoqa yalnız gənclər üçün deyil, yaşlı xərçəng xəstələri üçün də istifadə edilə bilən tətbiqdir. 2015-ci ildə dərc olunan, müalicələrini tamamlamış 60 yaşdan yuxarı 97 xərçəng xəstəsinin iştirakı ilə aparılmış tədqiqatda yoqanın ümumilikdə xərçəng və xərçəng müalicələrinə bağlı yan təsirləri azaltdığı bildirilib.

Memorial Sloan Kettering Xərçəng Mərkəzi, Amerika Tibbi Onkologiya Cəmiyyəti, Mayo Klinikası kimi nüfuzlu onkologiya qurumları da xərçəng xəstələri üçün yoqanı tövsiyə edir.

Yoqa təhlükəsiz tətbiqdirmi?

Yoqa üsullarında dərman istifadəsi və ya bədənə müdaxilə olmadığı üçün ümumilikdə çox təhlükəsiz tətbiqdir. Ədəbiyyatda uzun müddət hərəkətsiz qalmağa bağlı venoz tromboz (damarda laxta yaranması), emboliya (laxtanın qopub getməsi), hematoma (dəri altında qan toplanması), spontan pnevmotoraks, qlaukomanın ağırlaşması; hərəkətlərin üsula uyğun edilməməsinə bağlı sinir və oynaq bağlarının zədələnməsi kimi bəzi yan təsirlər bildirilib. Lakin bunlar çox nadir hallardır. Bəzi duruş və hərəkətlər hamilələrdə, yüksək təzyiq, ürək çatışmazlığı kimi bəzi qan dövranı xəstəliklərində, bəzi əzələ-skelet xəstəliklərində və bəzi xərçəng xəstələrində təhlükəli ola bilər.

Bəs onda nə etmək lazımdır

Yoqa ümumilikdə xərçəng xəstələrində xərçəng və onunla bağlı şikayətləri azaltmaqda fayda verən, həyat keyfiyyətini artıran təhlükəsiz tətbiqdir. Lakin hər yoqa üsulu hər xəstə üçün uyğun deyil. Bəzi çətin üsullar bəzi xəstələr üçün ciddi təhlükələr yarada bilər.

Buna görə xərçəng xəstələri;

• Yoqa dərslərinə başlamazdan əvvəl mütləq həkimləri ilə danışmalı və özlərinə uyğun olduğundan əmin olmalıdırlar.
• Yoqa dərsi alacaqları mərkəzin təcrübəli olmasına diqqət etməli, xərçəng xəstələri haqqında nə qədər təcrübəli olduqlarını soruşmalıdırlar.
• Müxtəlif yoqa tipləri haqqında məlumat almalı, özləri üçün uyğun olmayan, çox çətin duruş və hərəkətlər ehtiva edən üsullardan çəkinməlidirlər.
• Yoqanın hər hansı sağlamlıq probleminin müalicəsində təkbaşına istifadə edilə bilməyəcəyini, xəstəliyin əsas müalicəsini qətiyyən pozmamalı olduqlarını bilməlidirlər.