რა არის იოგა? კიბოს დროს რა შემთხვევებში და როგორ გამოიყენება?

იოგა 5000-წლიანი ისტორიის მქონე ძველი ინდური ფილოსოფიაა, რომელიც მედიტაციით, სუნთქვის კონტროლით, პოზებითა და მოძრაობებით სულის, გონებისა და სხეულის წონასწორობას ეფუძნება. სიტყვასიტყვით გაერთიანებას, ერთიანობას ნიშნავს და სულის, სხეულისა და გონების ჰარმონიულ მთლიანობას ისახავს მიზნად. ბევრი დამწყები ფიქრობს, რომ იოგა მხოლოდ მარტივი პოზებია. თუმცა ის მრავალ ტექნიკას მოიცავს. ძირითადი კომპონენტებია სუნთქვის ტექნიკები (pranayama), პოზები და მოძრაობები (asana), მედიტაცია (dhyana), თვითსწავლება/თვითკვლევა (svadhyaya). არსებობს იოგის სახეობები, რომლებიც ამ ტექნიკების ყველას ან ნაწილს შეიცავს. ყველა ტიპი ყველასთვის შესაფერისი არ არის. მაგალითად, მოქნილობის მომთხოვნი ashtanga yoga, vinyasa yoga, bikram yoga და power yoga ზოგი კიბოს პაციენტისთვის შეიძლება შეუფერებელი იყოს. ამიტომ მნიშვნელოვანია შინაარსის გარკვევა და საუკეთესო პროგრამის შერჩევა.

როგორია ისტორია და რა შემთხვევებში გამოიყენება?

ტრადიციული ინდური მედიცინის, აიურვედის მნიშვნელოვანი ნაწილი — იოგა — პირველად ინდურ ვედურ ტექსტებში აღიწერა. სამხრეთ აზიაში ათასწლეულებით გავრცელებული ტექნიკა განსაკუთრებით 80-იან წლებში დასავლეთშიც სწრაფად გავრცელდა. დეკემბერში, 2016 წელს, UNESCO-მ იოგა მსოფლიო კულტურული მემკვიდრეობის სიაშიც შეიტანა. წლების განმავლობაში ფიტნესცენტრებში ფართოდ შეთავაზებული ტექნიკა ბოლო წლებში გამოცდილ კიბოს ცენტრებშიც გამოიყენება.

მრავალი კვლევით იოგა სასარგებლოა შაკიკის, წელისა და ზურგის ქრონიკული ტკივილის, სახსრების ტკივილის, დეპრესიის, შფოთვის, კრუნჩხვების, კარპალური გვირაბის სინდრომის, მაღალი წნევის, დიაბეტის, ასთმისა და გაღიზიანებული ნაწლავის სინდრომის ჩივილების შესამცირებლად. აღწერილია წონის კონტროლის დახმარებაც. კვლევებით ის ეხმარება წნევის, გულისცემის, სუნთქვის, მეტაბოლიზმისა და ტემპერატურის დაბალანსებას, ამცირებს სტრესს და ამგვარად ცხოვრების ხარისხს ზრდის. კიბოს პაციენტებშიც ტკივილი, დეპრესია, სტრესი, ძილის დარღვევა და სისუსტე მცირდება, რითაც ცხოვრების ხარისხში მნიშვნელოვანი წვლილი შეაქვს. ზოგი კვლევით, ფილტვის კიბოსმქონე პაციენტებში ქოშინის შემცირებასაც ეხმარება.

როგორ მოქმედებს იოგა?

იოგის პოზებით პარასიმპათიკური სისტემის სტიმულირება, მოძრაობებით კუნთებისა და სახსრების მოქნილობის ზრდა, სუნთქვით სუნთქვისა და სისხლის მიმოქცევის მხარდაჭერა, მედიტაციით კი გონებისა და სხეულის მოდუნებაა მიზანი.

ზოგი კვლევით იოგა:

ტვინში სისხლის დინებას ზრდის და დოფამინის გამოყოფას ასტიმულირებს. ტვინიდან წარმოქმნილი ნეიროტროფული ფაქტორის (BDNF) დონეს ზრდის და ანტიდეპრესიულად მოქმედებს; GABA-ს მატებით სტრესსა და შფოთვას ამცირებს. პარასიმპათიკური სისტემის სტიმულაციით შფოთვას ამცირებს და ძილს აუმჯობესებს. ღრმა, მშვიდი მუცლის სუნთქვა კუჭ-ნაწლავის ჩივილებს ამსუბუქებს, ხოლო სუნთქვის კონტროლი სასუნთქი გზების ჰიპერმგრძნობელობას ამცირებს.

რა შედეგები აქვს კიბოს პაციენტებში იოგის ეფექტების კვლევებს?

არსებული მეცნიერული მტკიცებულებით, იოგა არცერთ კიბოს არ მკურნალობს და არ აფერხებს.

თუმცა არსებობს ძლიერი მტკიცებულება, რომ ზოგ ჩივილს ამცირებს და ზოგადად ცხოვრების ხარისხს ზრდის.

16 კვლევის შემფასებელ, 2012 წელს გამოქვეყნებულ მეტაანალიზში ნაჩვენებია, რომ კიბოს პაციენტებში იოგა შფოთვას, დეპრესიასა და სისუსტეს ჩივილების შემცირება უზრუნველყო. 2010 წელს გამოქვეყნებულ მიმოხილვით კვლევაში, რომელშიც 10 კლინიკური კვლევა შეაფასეს, დადგინდა, რომ იოგა კიბოს პაციენტებში შფოთვითი აშლილობის, დეპრესიისა და სისუსტის ჩივილებს ამცირებს; აგრეთვე ძილის ხარისხის გაუმჯობესების დასკვნამდე მივიდა. ლიმფომის პაციენტების სხვა კვლევაში იოგის მიმღებები უფრო სწრაფად იძინებდნენ, უფრო ხანგრძლივად ეძინათ და ნაკლები საძილე სჭირდებოდათ. 2013 წელს გამოქვეყნებული 410 კიბოს პაციენტის რანდომიზებული კლინიკური კვლევაც ძილის ხარისხის გაუმჯობესებას აჩვენებდა.

24 კვლევის შემფასებელ, 2017 წლის სისტემატურ მიმოხილვაში იოგის მიერ ძუძუს კიბოს მქონე პაციენტებში დეპრესიის, შფოთვისა და სისუსტის შემცირებისა და ცხოვრების ხარისხის ზრდის დასკვნა გაკეთდა. 23 კვლევისგან შემდგარმა, 2016 წლის სხვა სისტემატურმა მიმოხილვამ აღნიშნა მეთოდოლოგიური ნაკლოვანებები და კარგად დაგეგმილი კვლევების საჭიროება, თუმცა არსებული მონაცემებით იოგა ძუძუს კიბოში იმედისმომცემი დამატებითი მეთოდია. 2015 წელს გამოქვეყნებულ, რადიოთერაპიის მიმღებ 68 პროსტატის კიბოს პაციენტზე კვლევაში იოგის კლასების მონაწილეებში ხშირი გვერდითი მოვლენები (სისუსტე, არაჯანსაღი სქესობრივი ცხოვრება, შარდის შეუკავებლობა და სხვ.) ნაკლები, ცხოვრების ხარისხი კი მაღალი იყო. სხვა კლინიკურ კვლევაში 49 ძუძუსა და 10 პროსტატის კიბოს პაციენტისთვის ჩატარებული 12-თვიანი იოგის პროგრამის შემდეგ სტრესის ჰორმონ კორტიზოლის და ანთების მარკერების სისხლში მნიშვნელოვანი შემცირება, გულისცემისა და წნევის შესამჩნევი დაქვეითება აღინიშნა.

2015 წლის კლინიკურმა კვლევამ აჩვენა, რომ ძუძუს კიბოს მქონე ქალებში იოგამ ჰორმონული მკურნალობისგამო განვითარებულ კუნთებისა და სახსრების ტკივილში შემცირება უზრუნველყო. 2014 წელს გამოქვეყნებულ, დასხივების მიმღებ 163 ქალზე ჩატარებულ ფართო კვლევაშიც იოგის მონაწილეებში სისუსტე ნაკლები და ჯანმრთელობის საერთო მდგომარეობა უკეთესი იყო. სისხლში კორტიზოლის დონეც დაბალი აღმოჩნდა. ძუძუს კიბოს მქონე 200 ქალის სხვა კვლევაში იოგის მონაწილეებში სისუსტე 57%-ით ნაკლები იყო, ვიდრე არმონაწილეებში. აგრეთვე სისხლის ანთების მარკერების (IL-1, IL-6) 20%-იანი შემცირება დაფიქსირდა.

ქიმიოთერაპიის მიმღებ 62 ქალის კვლევაში იოგის პროგრამაში ჩართულებში ქიმიოთერაპიით გამოწვეული გულისრევისა და ღებინებისსიხშირე და სიმძიმე ნაკლები იყო; აღინიშნა, რომ სტანდარტულ ანტიემეტიკურ წამლებთან ერთად დამატებით მეთოდად შეიძლება გამოყენება. 2015 წლის კვლევაში იოგამ ძუძუს კიბოსგან გამოჯანმრთელებულ, მაგრამ მენოპაუზის მსგავს ჩივილებიან ქალებში ეს ჩივილები შეამცირა. სრულად გამოჯანმრთელებულ 63 ჭარბწონიან ქალის სხვა კვლევაში 6-თვიანი იოგის მხარდაჭერის შემდეგ, წონის მნიშვნელოვანი ცვლილების გარეშე, წელის გარშემოწერილობის შემცირება დაფიქსირდა.

იოგა მხოლოდ ადრეული კიბოსას გამოსაყენებელი დამატებითი პრაქტიკა არ არის. 2007 წლის კვლევით, შორსწასული ძუძუს კიბოს მქონე ქალებში იოგამ ტკივილი და სისუსტე შეამცირა; მდგომარეობის მიღება და ფსიქოლოგიური მოდუნება შეაძლებინა. ანუ იოგა სრულად განკურნების შანსის არმქონე, სათანადო ფიზიკური მდგომარეობის პაციენტებშიც შეიძლება გამოიყენებოდეს. ამასთან, არა მხოლოდ ახალგაზრდებში, არამედ ხანდაზმულ კიბოს პაციენტებშიც გამოსაყენებელია. 2015 წელს გამოქვეყნებულ კვლევაში მკურნალობადასრულებულ 60 წელს გადაცილებულ 97 პაციენტში იოგამ კიბოსა და მკურნალობის გვერდითი მოვლენები ზოგადად შეამცირა.

Memorial Sloan Kettering კიბოს ცენტრი, ამერიკის სამედიცინო ონკოლოგიის საზოგადოება, Mayo კლინიკა და სხვა პატივსაცემი ორგანიზაციებიც კიბოს პაციენტებს იოგას ურჩევენ.

უსაფრთხოა იოგა?

რადგან იოგა არც წამალს და არც ორგანიზმში ჩარევას მოიცავს, ზოგადად საკმაოდ უსაფრთხოა. ლიტერატურაში აღწერილია ხანგრძლივი უმოძრაობით ვენური თრომბოზი (ვენაში თრომბი), ემბოლია, ჰემატომა (კანქვეშ სისხლის დაგროვება), სპონტანური პნევმოთორაქსი, გლაუკომის გამწვავება; არასწორი მოძრაობით ნერვებისა და სახსრის იოგების დაზიანება. თუმცა ეს ძალიან იშვიათია. ზოგი პოზა და მოძრაობა შეიძლება საზიანო იყოს ორსულებისთვის, მაღალი წნევის, გულის უკმარისობისა და სხვა სისხლის მიმოქცევის დაავადებების, ზოგი კუნთოვან-ჩონჩხოვანი დაავადებისა და ზოგი კიბოს პაციენტისთვის.

მაშინ რა უნდა გავაკეთოთ?

იოგა ზოგადად უსაფრთხო პრაქტიკაა, რომელიც კიბოს პაციენტებში დაავადებისა და მასთან დაკავშირებულ ჩივილებს ამცირებს და ცხოვრების ხარისხს ზრდის. თუმცა ყველა ტექნიკა ყველასთვის შესაფერისი არ არის. ზოგმა რთულმა ტექნიკამ ზოგი პაციენტისთვის სერიოზული საფრთხე შეიძლება შექმნას.

ამიტომ კიბოს პაციენტებმა:

• კლასების დაწყებამდე აუცილებლად ექიმს უნდა ესაუბრონ და დარწმუნდნენ, რომ მათთვის შესაფერისია.
• უნდა შეარჩიონ გამოცდილი ცენტრი და გაარკვიონ მისი გამოცდილება კიბოს პაციენტებთან.
• უნდა გაიგონ იოგის სხვადასხვა ტიპი და მოერიდონ მათთვის შეუფერებელ, მეტისმეტად რთულ პოზებსა და მოძრაობებს.
• უნდა იცოდნენ, რომ იოგა ჯანმრთელობის პრობლემის ერთადერთ მკურნალობად ვერ გამოიყენება და ძირითადი მკურნალობა არავითარ შემთხვევაში არ უნდა შეაფერხონ.