QƏBİZLİK: xərçəng xəstələrində ən çox nəzərdən qaçırılan problemlərdən biri

Qəbizlik nədir

Qəbizlik (konstipasiya) “həftədə 3 və ya daha az sayda nəcisə çıxmaq” kimi tərif edilmişdir. Bağırsağın funksional pozuntularına bağlı görülən, bəzi xəstəliklərə və ya müxtəlif dərmanlara bağlı da yarana bilən haldır. Bu yazımızda sizi xərçəng və müalicəsi prosesində yaranan qəbizliyin səbəbləri, mexanizmləri və müalicə yanaşmaları barədə məlumatlandıracağıq.

Qəbizliyi daha əhatəli tərif etmək üçün ROME III meyarları hazırlanmışdır:

Roma III meyarları - Xroniki (funksional) qəbizliyin təsnifatı

Bu meyarlara görə aşağıdakı əlamətlərdən ən azı ikisi 3 aydır mövcud olmalı və xəstənin şikayətləri ən azı 6 ay əvvəl başlamalıdır.

• Həftədə üç dəfədən az nəcisə çıxmaq
• Defekasiyaların ən azı dörddə birində çox gücənmək
• Defekasiyaların ən azı dörddə birində bərk və həcmli nəcis olması
• Defekasiyaların ən azı dörddə birində nəcisi tam boşalda bilməmək hissi
• Defekasiyaların ən azı dörddə birində nəcis anusdan çıxarkən ilişmə, əngəllənmə və ya tıxanma hissi olması
• Defekasiyaların ən azı dörddə birində barmaqla dəstək lazım olması (barmaqla boşaltmaq və ya çanaq sümüyü, yaxud çanaq (pelvis) əzələlərinə dəstək verərək nəcisə çıxmaq
• Nəcisi yumşaldan dərman (laksatif) istifadə etmədən yumşaq nəcis çıxara bilməmək
• Qıcıqlanmış bağırsaq sindromu (İBS) əlamətlərinin olmaması

Xərçəngdə görülən qəbizlik funksional qəbizlikdən fərqlidirmi?

Xərçənglə bağlı qəbizlikdə yuxarıdakı meyarlardan daha çox dəyişmiş defekasiya vərdişləri səbəbindən həyat keyfiyyətinin təsirlənməsi ən mühüm meyar ola bilər. Xərçəng kimi xəstəliyə və ya dərman müalicələrinə bağlı yaranan qəbizlikdə insanın normal həyatına görə nəcisə çıxma sayının və miqdarının azalması, buna bağlı narahatlıq yaşaması həyat keyfiyyətinə təsir edən haldır və müalicə yanaşması tələb edir. Həkim qəbizliyin tərifinə görə defekasiya sayını və digər meyarları nəzərə alarkən xəstə üçün bağırsaq vərdişində dəyişiklik olması qəbizlik kimi ifadə edilə bilər.

Xərçəng prosesində qəbizlik yaşayan xəstələrdə;

• Ürəkbulanma, qusma,
• Qarın ağrısı,
• İştahasızlıq və  
• Qarın köpü şikayətləri də görülə bilər.

Bu əlamətlər ileus (bağırsaq tıxanması) adlanan və bəzən müalicəsi əməliyyat tələb edən halı düşündürə bilər. Buna görə belə xəstədə əvvəlcə ileusla qəbizliyin differensial diaqnozu qoyulmalıdır. Bunun üçün bəzi qan analizləri və radioloji görüntüləmələr aparılır, həmçinin xəstənin klinik olaraq yaxından izlənməsi lazımdır.

.

.

Qəbizliyin səbəbləri nələrdir?

Xərçəng xəstələrində ağrıkəsici kimi geniş istifadə olunan opioid qrupu dərmanlar (narkotik ağrıkəsicilər, yaşıl və qırmızı reseptlə verilən bəzi dərmanlar) qəbizliyin başlıca səbəbidir. Lakin bu, opioid qrupu dərman istifadə edən bütün xəstələrdə qəbizlik olacağı demək deyil. Bu məqamda fərdi genetik amillər ən mühüm müəyyənedicidir. Opioid qrupu dərmanların mədə və bağırsağın hamar əzələlərinə təsir edən sinir şəbəkəsində də reseptorları var. Bu dərman qrupunun həmin reseptorlarla qarşılıqlı təsiri nəticəsində həzm sisteminə təsirləri yaranır. Bunlar ürəkbulanma, qusma, erkən doyma hissi və qəbizlikdir.

Kimyaterapiya dərmanlarının bəziləri daha çox ishal yaradır, bəzilərində isə qəbizlik əlavə təsiri ön plana çıxa bilər.

Bu məqamda da fərdi fərqlərlə qarşılaşmaq mümkündür. Bir çox xəstədə ishal yaratdığı bilinən kimyaterapiya dərmanı nadir də olsa başqa xəstədə qəbizliyə səbəb ola bilər.

Ürəkbulanma-qusma, epilepsiya, depressiya, hipertenziya və dəmir çatışmazlığının müalicəsində istifadə olunan bəzi dərmanlar qəbizlik səbəblərindəndir.

Kalsium səviyyəsinin yüksəkliyi, kalium səviyyəsinin aşağılığı, qalxanabənzər vəzinin zəif fəaliyyəti, diabetin nəticəsi olan avtonom neyropatiya xərçəng xaricində də görülən qəbizlik səbəblərindəndir. Lakin bunlar xərçəng xəstələrində də görülə bilər.

Xərçəngə görə keçirilmiş qarın əməliyyatlarından sonra qarındaxili cərrahi sağalma prosesində yarana bilən bitişmələrə bağlı qəbizlik və ya bağırsaq hərəkətlərində nizamsızlıq inkişaf edə bilər.

Xərçəng xəstələrində iştahasızlıq və bunun yaratdığı qida və maye qəbulunun azalması qəbizlik səbəbi ola bilər. Həmçinin xəstəliyə bağlı fiziki hərəkətsizlik də qəbizliyin inkişafına təsir edə bilər.

Xərçəngin nahiyəsi və növü də qəbizliyin inkişafında müəyyənedici amildir. Defekasiya vərdişlərində qəbizlik və ya ishal şəklində dəyişiklik, yaxud defekasiyadan sonra anusda rahatlamamaq hissi qarın nahiyəsi xərçənglərindən olan bağırsaq xərçənglərinin əlaməti ola bilər.

Bəzi xərçənglərin birbaşa özü qəbizlik səbəbi ola bilər. Məsələn, qarın pərdəsinə yayılmış bağırsaq xərçəngində və ya digər qarındaxili orqan xərçənglərində (xüsusilə ginekoloji xərçənglər, yumurtalıq xərçəngi kimi) qəbizlik yarana bilər. Adenokarsinoma tipli bağırsaq xərçəngləri qarın pərdəsinə yayıldıqda qarındaxili təzyiqin artması və buna bağlı bağırsaq divarında ödem yaranması nəticəsində bağırsaq funksiyası azalır. Həmçinin ginekoloji xərçənglərin qarındakı qonşu orqanlara və ya qarın pərdəsinə yayılması zamanı bağırsaq hərəkətlərinin pozulması gözlənilən haldır. Xərçəng kütləsinin və ya metastatik kütlənin onurğa beyninə təzyiq etdiyi hallar da qəbizlik səbəbi ola bilər. Qarından kənar orqan xərçənglərində də bağırsaq sinir şəbəkəsinə və ya hamar əzələsinə təsir edən şişə xas bəzi zülalların (anticisimlərin) yaratdığı bağırsaq hərəkət pozuntuları ola bilər. Bunlara şişin paraneoplastik təsirləri də deyilir. Qəbizlik istiqamətində paraneoplastik təsirlər yaradan şişlər kiçikhüceyrəli ağciyər xərçəngi, timoma, yumurtalıq xərçəngləri, süd vəzi xərçəngləri və neyroblastomalar kimi bildirilmişdir. Qəbizlik təkbaşına paraneoplastik sindromların nadir nəticəsidir; qəbizlik olsa da, olmasa da paraneoplastik əlamətlərin müxtəlifliyi olduqca genişdir.

.

.

Xərçəngdə qəbizlik necə müalicə olunur?

Qəbizliyin müalicəsində əvvəlcə xəstə və yaxınlarının özlərinin tətbiq edə biləcəyi üsullardan danışmaq lazımdır. Bunlar pəhriz dəyişiklikləri, su istehlakının və fiziki hərəkətliliyin artırılmasıdır. Gündə ən azı 2-3 litr su içilməsi görülməli tədbirlərin başında gəlir. İştahasızlıqdan qida qəbulu azalmış xəstələrdə iştahasızlığa yönəlmiş müalicələr nəzərə alınmalıdır. Həmçinin xərçənglə bağlı halsızlıqda da aydın tövsiyə olunan fiziki idman, qəbizliklə mübarizədə dəyərli həll təklifidir.

Sadaladığımız ilk mərhələ yanaşmalarına baxmayaraq qəbizlik problemi davam edən xəstələr ola bilər. Bu halda ilk mərhələ yanaşmalarına əlavə olaraq dərman və/və ya tibbi üsullar həkim nəzarətində verilir. Həkim nəzarətində ən çox istifadə olunan dərmanlar laksatif adlandırılan dərmanlar və ya anal yolla tətbiq olunan şamlar və imalələrdir.

Qəbizliyin müalicəsində adətən ilk seçim dərmanlar laksatiflər adlandırılan qrupdur. Bunlar fərqli təsir mexanizmləri ilə defekasiyanı asanlaşdıran dərmanlardır.

Laksatif dərmanları təsir mexanizmlərinə görə təsnif etsək:

Kütlə/həcm yaradanlar: Sintetik polisaxarid (molekulyar quruluşu böyük olan şəkərlər) və ya sellüloza (təbii polisaxarid) törəmələridir. Həzm olunmayan böyük şəkər molekulları ehtiva edir və bu xüsusiyyətlərinə görə su saxlayan, kütlə/həcm təsiri yaradan xüsusiyyətdədirlər. Bol su ilə qəbul edilməlidir, əks halda qəbizliyin şiddətini artıra bilərlər.

Nəcis yumşaldıcılar: Bu qrupdakı dərmanlar laksatiflər arasında adətən ilk seçim olmur. Təkbaşına effektivliyinə dair kifayət qədər sübut yoxdur. Digər laksatif müalicələr yetərsiz qaldıqda müalicəyə əlavə olunması tövsiyə edilir.

Osmotik laksatiflər: Bu dərmanların çoxu bağırsaqdan sorulmayan şəkər quruluşundadır. Su çəkən (osmotik) təsirlərini bağırsaq hüceyrələrindən su çəkərək göstərirlər. Uzunmüddətli istifadələri elektrolit pozuntularına səbəb ola bilər. Maqnezium tərkibli laksatiflər də bu təsirlə işləyir.

Stimulyatorlar (bağırsaq stimullaşdırıcıları): Əsas təsir mexanizmləri bağırsaq hərəkətlərini stimullaşdıran sinirlərə təsir edərək bağırsaq hərəkətlərini artırmaqdır. Davamlı istifadə kalium azalmasına və duz yığılmasına səbəb ola bilər.

İmalələr: Adətən defekasiyanın digər laksatiflərlə təmin olunmadığı qəbizlikdə istifadə edilir. Lakin xəstənin təcili rahatlama ehtiyacına görə və ya tıxac yaranmasının qarşısını almaq üçün həmişə müalicənin son sıralarında olmaya bilər.

Laksatif müalicələr qəbul edilərkən bilinməli bəzi mühüm məqamlar var

Laksatiflərin bağırsaqda qaz artımı və spazmlar kimi əlavə təsirləri ola bilər. Uzunmüddətli istifadədə bu müalicələrə həssaslıq azala, maye-elektrolit balanssızlığı yarana bilər. Adətən bir çoxunun fasiləsiz 2-4 həftədən uzun istifadəsi tövsiyə olunmur. Həmçinin kütlə yaratma təsir mexanizmi olanlar yetərli su içilmədikdə qəbizliyin şiddətini artıra bilər.

Digər müalicə seçimləri

Bağırsaqdakı serotonin reseptorları vasitəsilə təsir edən və qəbizlik müalicəsi üçün təsdiqlənmiş dərmanlar ürək ritm pozuntularına (aritmiya) səbəb olduğuna görə bazardan çıxarılmışdır.

Depressiyanın müalicəsində istifadə olunan və daha çox beyindəki serotonin reseptorlarına təsir edən bəzi antidepressant dərmanlar qəbizlikdə effektiv ola bilər.

Hazırda ölkəmizdə olmayan, amma FDA tərəfindən təsdiqlənmiş və xroniki qəbizlik müalicəsində istifadə olunan bir neçə dərman var.

Xərçəng xəstələrində qəbizliyin ən mühüm səbəblərindən olan opioid qrupu ağrıkəsicilərin istifadəsinə bağlı qəbizlikdə daha fərqli müalicə seçimləri mövcuddur.

Opioid qrupu dərmanlarla birlikdə onların antaqonistləri (əks təsirli maddələr) azaldılmış dozalarda verildikdə ağrıkəsici təsir dəyişmədən opioid əlavə təsirlərinin azaldığını göstərən çoxsaylı tədqiqatlar var.

Probiotiklərin (faydalı bağırsaq bakteriyalarının) qəbizlik müalicəsində yeri

Bağırsaq mikrobiotası (bağırsaq bakteriyaları) mədə-bağırsaq sistemi hərəkətlərində mühüm rol oynayır. Bu mövzuda bir çox tədqiqat aparılmış, xroniki qəbizliyi olan şəxslərdə faydalı bağırsaq bakteriyalarından bifidobacterium və lactobasilus cinsi bakteriyaların nisbətinin azaldığı göstərilmişdir. Kimyaterapiya dərmanlarının mikrobiotada dəyişikliyə səbəb olduğu və bunun kimyaterapiya ilə əlaqəli mukozitin, çəki itkisinin və qəbizliyin səbəblərindən biri olduğu irəli sürülür. Xroniki qəbizliyi olanlara bağırsaq mikrobiotası əlavələri (probiotiklər) verildikdə qəbizlik əlamətlərinin azaldığını göstərən tədqiqatlar var. Həmçinin probiotiklərin kimyaterapiya və radioterapiya ilə əlaqəli mukoziti və ishalı azaltdığı göstərilmişdir.

Akupunktur müalicələrinin xərçənglə əlaqəli ağrı və halsızlıq kimi problemlərdə effektiv ola bildiyi göstərilsə də, son icmalda qəbizlikdəki effektivliyinin çox aydın olmadığı bildirilmişdir.

.

.

Xərçəng və müalicələri ilə əlaqəli qəbizlikdə səbəb aradan qalxdıqda qəbizlik adətən düzəlir, nadir hallarda xronikiləşir.

Qəbizlikdə istifadə olunan, əlavə təsiri ən az görünən lif əlavələrinin belə dərmanların qandakı səviyyəsini dəyişə biləcəyi nümunəsini verərək hər növ laksatif müalicənin həkimin məlumatı daxilində istifadə edilməli olduğunu xatırlatmaq istəyirik. Qəbizliyin müalicəsində hansı dərman istifadə olunursa olunsun, gündə 2-3 litr su içmək, pəhriz və idman tövsiyələri həmişə qəbizlik müalicəsinin bir hissəsi olmalıdır. Növbəti yazımızda qəbizlik üçün uyğun pəhriz tövsiyələrini ətraflı bölüşəcəyik.