Androgen reseptoru nədir? Prostat xərçənginin yaranmasında əsas molekul

Androgen reseptoru prostat xərçənginin inkişafında ən mühüm rol oynayan molekuldur. Prostat xərçəngi xəstələrindən götürülmüş xərçəng hüceyrələrində aparılan genetik və proteomik təhlillərdə androgen reseptorunun aktivliyinin olduqca yüksək olduğu müşahidə edilib. Gəlin prostat xərçənglərində kritik əhəmiyyət daşıyan və klinikada prostat xərçənginə qarşı istifadə edilən dərmanların hədəfi olan androgen reseptorunu tanıyaq.

Androgen reseptoru normal şəraitdə prostatın inkişafına və davamlılığına cavabdehdir. Androgen reseptoru androgen siqnal yolunun başlamasını təmin edir. Aşağıdakı şəkildə androgen siqnal yolunun işləmə mexanizmi izah edilir.

T: testosteron; DHEA: dehidroepiandrosteron; DHT: dihidrotestosteron; AR: androgen reseptoru; hsp: heat shock protein (istilik şoku zülalı)

Androgenlər (kişi cinsi hormonları) kişilərdə daha yüksək miqdarda olmaqla hər iki cinsdə mövcuddur və istehsal yeri böyrəküstü vəzilər və xayalardır. Androgen reseptorları bir çox digər reseptordan fərqli olaraq hüceyrə membranında deyil, hüceyrə daxilində (sitoplazmada) yerləşir. Androgen reseptorunun aktivləşməsini təmin edən molekullara androgen deyilir. Qan dövranında ən çox olan androgen testosterondur. Testosteronun böyük əksəriyyəti xayalarda istehsal edilir. Az hissəsi isə böyrəküstü vəzilər tərəfindən istehsal edilir. Testosteron və başqa öncül molekul dehidroepiandrosteron (DHEA) hüceyrəyə daxil olduqdan sonra 5 alfa reduktaza fermenti tərəfindən dihidrotestosterona (DHT) çevrilir. Androgen reseptoru aktiv olmadıqda istilik şoku zülallarına bağlı olur. DHT-nin androgen reseptoruna bağlanmasından sonra istilik şoku zülalları androgen reseptorundan ayrılır. Aktivləşən androgen reseptorları hüceyrənin nüvəsinə gedərək DNT-dəki androgen reseptoru ilə əlaqəli bölgələrə bağlanır. Nəticədə hüceyrə çoxalmasına cavabdeh genlər (PSA geni kimi) aktivləşir. Prostat vəzisinin davamlılığı androgen siqnal yolu ilə təmin edilir.

Androgen reseptorunun həddindən artıq aktivləşməsi nəzarətsiz hüceyrə çoxalmasına gətirib çıxarır. Prostat xərçənglərinin başlanmasında androgen reseptoru əsas əhəmiyyət daşıyır.

Androgen reseptoru prostat xərçəngi üçün niyə vacibdir?

• Hazırda klinikada istifadə edilən hormon basqılayıcı tipli prostat xərçəngi dərmanları androgen sintezini və androgen reseptorunu hədəfləyir. Bu dərmanlar androgen deprivasiya müalicələrinin bir hissəsidir.
• Androgen reseptorları prostat xərçəngində olduqca aktivdir. Androgen deprivasiya (azaldıcı) müalicələrindən (antiandrogen dərmanlar, kastrasiya) sonra qandakı androgen səviyyəsi və androgen reseptorunun aktivliyi azalır.
• Prostat xərçəngi xəstələrinin təxminən 20 faizinə irəliləmiş mərhələdə diaqnoz qoyulur. Bu xəstələrdə hormon basqılama müalicəsindən sonra 2 il ərzində xəstəlik residiv verir (təkrarlanır) və dərmanlara rezistent olur. Bu hal kastrasiyaya rezistent prostat xərçəngi adlandırılır. Kastrasiyaya rezistent prostat xərçəngində xaricdən androgen reseptorunu stimullaşdıracaq qədər çox testosteron olmasa belə, hüceyrədaxili androgen siqnal yolu aktivdir. Bu yolun aktiv olmasında androgen reseptorunda yaranan mutasiyalar, androgen reseptoru geninin variantları (növləri), aşağı testosterona həssaslıq kimi amillər təsirlidir. Son vaxtlar AR reseptoru variantlarının prostat xərçəngi dərmanlarına rezistentliyin yaranmasına səbəb olduğu müəyyən edilib.

Mövzu ilə bağlı növbəti yazımızda androgen reseptorunun prostat xərçəngində aktivləşməsinə səbəb olan genetik dəyişiklikləri tapa bilərsiniz.

Əlaqəli mövzular:

• Prostat xərçənginin müalicəsində yeniliklər — 2017 və 2018
• Yeni diaqnoz qoyulmuş 4-cü mərhələli prostat xərçəngində hansı müalicə seçilməlidir?