ხმელთაშუაზღვის დიეტის გასაოცარი გავლენა გულ-სისხლძარღვთა დაავადებებზე
ამ სტატიაში
ცნობილია, რომ კვების ფორმა მრავალ დაავადებაზე პირდაპირ მოქმედებს. მათ შორის პირველ ადგილზე გულ-სისხლძარღვთა დაავადებებია. კარდიოვასკულური დაავადებები გულისა და სისხლძარღვების დამაზიანებელი დაავადებების ჯგუფის საერთო სახელია. მათ გულ-სისხლძარღვთა დაავადებებსაც უწოდებენ. ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციის (DSÖ) თანახმად, ისინი მსოფლიოში სიკვდილის პირველი მიზეზია და ყველა სიკვდილის %38-ზეა პასუხისმგებელი. მათი პრევენციისთვის ყველაზე ეფექტიანი კვების ფორმა კი ხმელთაშუაზღვის დიეტაარის. ამ ვრცელ მიმოხილვაში გულ-სისხლძარღვთა დაავადებებსა და ხმელთაშუაზღვის დიეტას შორის კავშირს წარმოგიდგენთ.
რა ტიპის გულ-სისხლძარღვთა დაავადებები არსებობს?
გულის კორონარული დაავადება: გულის მკვებავი სისხლძარღვის შევიწროების შედეგად განვითარებული გულ-სისხლძარღვთა დაავადებაა. თუ შევიწროება დახშობით დასრულდა, შეიძლება გამოიწვიოს მიოკარდიუმის ინფარქტი, რომელიც გულის შეტევადაცაა ცნობილი, ან გულის უკმარისობა.
ცერებროვასკულური დაავადება: ტვინის მკვებავი სისხლძარღვების შევიწროებით განვითარებული თავის ტვინის სისხლძარღვთა დაავადებაა. მათი დახშობის შემდეგ შეიძლება განვითარდეს გარდამავალი იშემიური შეტევა (ინსულტი, რომელიც 24 საათზე ნაკლებს გრძელდება და მუდმივ დაზიანებას არ ტოვებს) და დამბლა (ინსულტი). დამატებით, ინსულტი შეიძლება ტვინის სისხლძარღვების ან თრომბის სისხლდენის შედეგადაც მოხდეს.
პერიფერიული არტერიების დაავადება: ხელებისა და ფეხების მკვებავი სისხლძარღვების დაავადებაა.
მსხვილი სისხლძარღვების დაავადება, ღრმა ვენების თრომბოზი და ფილტვის ემბოლია: მდგომარეობაა, რომელიც ვითარდება ფეხის სისხლძარღვებიდან გამოსული და გულსა და ფილტვებში გადასვლის უნარის მქონე სისხლის კოლტებით სისხლძარღვების დახშობისას.
გულში ან ტვინში სისხლის მიმოსვლის შემაფერხებელი დახშობის ძირითადი მიზეზია მათი მკვებავი სისხლძარღვების შიდა კედლებზე ცხიმის დაგროვება. შედეგად ცხიმის, ქოლესტერინის, კალციუმისა და სისხლში არსებული სხვა ნივთიერებებისგან შექმნილი ფოლაქები სისხლძარღვს ხშობს და ათეროსკლეროზი (სისხლძარღვთა გამკვრივება) ვითარდება.
რა არის გულ-სისხლძარღვთა დაავადებების მთავარი მიზეზები?
გულის სისხლძარღვთა დახშობა ჩვეულებრივ რამდენიმე რისკფაქტორის ერთობლიობით ვითარდება. დაავადების განვითარების რისკებს შორისაა თამბაქოს მოხმარება, არაჯანსაღი კვება, სიმსუქნე, ფიზიკური უმოქმედობა, ალკოჰოლის ჭარბი მოხმარება, ჰიპერლიპიდემია (სისხლში ქოლესტერინის დონის დარღვევა), ჰიპერტენზია, დიაბეტი, ოჯახის წევრებში გულ-სისხლძარღვთა დაავადება და ხანდაზმული ასაკი. ამ დაავადებების რისკფაქტორების განხილვისას ვხედავთ, რომ გენეტიკისა და ასაკის გარდა დანარჩენები შეცვლადი ფაქტორებია.
ამერიკის გულის ასოციაცია [American Heart Association (AHA)]; იდეალური გულის ჯანმრთელობისთვის შესაცვლელ 7 რისკფაქტორს „ცხოვრების მარტივ 7-ეულს“ (Life’s Simple 7) უწოდებს.
ცხოვრების მარტივი 7-ეულის რეკომენდაციებით, იდეალური გულის ჯანმრთელობისთვის საჭიროა:
- მოწევის შეწყვეტა,
- ფიზიკური აქტივობის გაზრდა,
- იდეალურ წონამდე დაკლება,
- ჯანსაღი კვებითი ჩვევების შეძენა,
- სისხლში შაქრის დაწევა,
- ქოლესტერინის დაწევა,
- არტერიული წნევის დაწევა.
„Circulation“ ჟურნალში გამოქვეყნებულმა კვლევამ 2009-2011 წლებში აშშ-ის მოსახლეობის ჯანმრთელობისა და კვების მდგომარეობა შეაფასა და დროთა განმავლობაში ცვლილებებს დააკვირდა. 7622 მონაწილეს 6 წლის განმავლობაში აკვირდებოდნენ და იკვლევდნენ „Life’s Simple 7“-ის რეკომენდაციების დაცვისა და სისხლის მიმოქცევის სისტემის კავშირს. კვლევის შედეგად:
- „ცხოვრების მარტივი 7-ეულის“ რეკომენდაციებიდან სულ მცირე 5 მათგანის დამცველ მონაწილეებში, არცერთი რეკომენდაციის არდამცველებთან შედარებით, გულ-სისხლძარღვთა დაავადებებით სიკვდილის რისკი %78 -ით ნაკლები აღმოჩნდა.
გულ-სისხლძარღვთა პაციენტებისთვის რისკფაქტორები შეცვლად და შეუცვლელ ფაქტორებად იყოფა. ასაკი, გენეტიკა და სქესი შეუცვლელია. თუმცა ყველა საკვები ჯგუფის დაბალანსებულად და ჯანსაღად შემცველი ხმელთაშუაზღვის დიეტის შესაბამისი კვებით შეცვლადი ფაქტორების მნიშვნელოვნად შემცირება შესაძლებელია.
ცხოვრების მარტივი 7-ეულის მოწევისა და ვარჯიშის რეკომენდაციების გარდა დანარჩენი 5-ის შესრულება ხმელთაშუაზღვის დიეტით შეიძლება.
ხმელთაშუაზღვის დიეტის მოდელი მოკლედ
- ძირითადად ხილის, ბოსტნეულის, ზეითუნის ზეთის, თევზის, მთლიანი მარცვლეულის, მშრალი პარკოსნების, თხილეულის, ნაკლებცხიმიანი რძისა და რძის ნაწარმის მიღებას;
- ზომიერად კვერცხისა და კანგაცლილი თეთრი ხორცის მიღებას;
- ხოლო შეზღუდულად წითელი ხორცის მოხმარებას გვირჩევს
ხმელთაშუაზღვის დიეტით გულ-სისხლძარღვთა დაავადებების რისკის შემცირება შესაძლებელია!
ხმელთაშუაზღვის დიეტის მოდელის შემქმნელმა Angel Keys-მა გულ-სისხლძარღვთა დაავადებებზე ეფექტის შესასწავლად საშუალო ასაკის 12.763 ადამიანის მონაწილეობით „7 ქვეყნის კვლევა“სახელწოდების კვლევა ჩაატარა. მან 7 სხვადასხვა ხმელთაშუაზღვის ქვეყნისა და 7 სხვა ქვეყნის კვების მოდელების კავშირი გულ-სისხლძარღვთა დაავადებებთან შეისწავლა. შედეგად პირველად:
- აჩვენა, რომ ხმელთაშუაზღვის საზოგადოებებში, როგორიცაა ბერძნები (განსაკუთრებით კრეტელი ფერმერები) და სამხრეთ იტალიელები, ამ დაავადებებით სიკვდილიანობა ჩრდილოეთ ევროპისა და ჩრდილოეთ ამერიკის მოსახლეობაზე დაბალია.
ათეროსკლეროზი დღეს ანთებით დაავადებად ითვლება;
- ხანგრძლივი არაჯანსაღი კვების შედეგად სისხლში ლიპიდები, დაჟანგული LDL (ცუდი ქოლესტერინის) ნაწილაკები და თავისუფალი ცხიმოვანი მჟავები ანთებით პროცესს ააქტიურებს. ცხიმოვანი ქსოვილი შესაძლოა გულ-სისხლძარღვთა დაავადებების გამომწვევ მთელ პროცესზე იყოს პასუხისმგებელი. გარდა ამისა, ინსულინრეზისტენტობასა და ტიპი 2 დიაბეტის (T2DM) განვითარებასაც უკავშირდება. ცხიმოვანი ქსოვილი ანთებით ადიპოციტოკინებს (მაგალითად, TNF-α, IL-6, MCP-1, ლეპტინსა და რეზისტინს) ათავისუფლებს და ანთების გამომწვევ ოქსიდაციურ სტრესს აძლიერებს. შედეგად ორგანიზმში გააქტიურებულმა ანთებითმა პასუხმა და ინსულინრეზისტენტობამ ათეროსკლეროზული პროცესი შეიძლება გამოიწვიოს.
- ხმელთაშუაზღვის მოდელის შესაბამისი კვება კი ანტიოქსიდანტი ვიტამინებით, ფლავონოიდებით, მინერალებითა და ბოჭკოთი მდიდარია, ხოლო გაჯერებულ ცხიმსა და ქოლესტერინს შეზღუდულად შეიცავს. ამიტომ ამცირებს ოქსიდაციურ სტრესს, ანთებით ადიპოციტოკინებსა და დაზიანებას, ინსულინრეზისტენტობას და T2DM რისკს. ასევე ამ მოდელში ზეითუნის ზეთი, ნიგოზი, თხილი, ნუში, ნიგოზის მსგავსი თხილეული და თევზი omega-6-ისა და omage-3-ის წყაროა. ეს პროდუქტები HDL ქოლესტერინს ზრდის და LDL-ქოლესტერინს ამცირებს. შესაბამისად, გულ-სისხლძარღვთა დაავადების რისკის შემცირებას შეიძლება შეუწყოს ხელი.
2019 წელს The Proceedings of the Nutritional Society ჟურნალში გამოქვეყნებულმა კვლევამ შეაფასა გამოკვლევა ხმელთაშუაზღვის მოდელისა და IL-6-ის, აგრეთვე ორგანიზმში ღვიძლისა და ცხიმოვანი უჯრედების მიერ გამომუშავებული და ანთებისას მომატებული CRP (C-რეაქტიული ცილის) კავშირის შესახებ. სულ 772 მონაწილის კვლევაში ისინი ხმელთაშუაზღვის ან ნაკლებცხიმიან დიეტას იცავდნენ. შედეგად, ხმელთაშუაზღვის დიეტის მოდელის დამცველ ჯგუფში,IL-6 და CRP დონეების შემცირება დაფიქსირდა, ხოლო ნაკლებცხიმიანი დიეტით მკვებავ ჯგუფში, IL-6 და CRP დონეების ზრდა გამოვლინდა. ამასთან, ხმელთაშუაზღვის მოდელმა ნაკლებცხიმიან დიეტასთან შედარებით წნევა და ლიპიდური პროფილი უკეთ გააუმჯობესა და ინსულინრეზისტენტობა მეტად შეამცირა.
2017 წელს, European Journal of Nutrition ჟურნალში გამოქვეყნებულმა სისტემურმა მიმოხილვამ და მეტაანალიზმა ხმელთაშუაზღვის დიეტისა და გულ-სისხლძარღვთა რისკის შემსწავლელი 29 კვლევა შეაფასა. ყველა კვლევის განხილვის შედეგად:
- დაასკვნეს, რომ ხმელთაშუაზღვის დიეტა გულ-სისხლძარღვთა დაავადებების რისკს ამცირებს.
თუ ხმელთაშუაზღვის დიეტის გავლენას ამ დაავადებებისთვის განსაზღვრულ რისკფაქტორებზე განვიხილავთ;
აღწერიდან დღემდე ხმელთაშუაზღვის მოდელი ყველაზე მეტად გამოკვლეული კვების მოდელია. მისი ეფექტი გულ-სისხლძარღვთა რისკფაქტორებს შორის არსებული
- სიმსუქნის
- დიაბეტის
- ჰიპერტენზიის
- ჰიპერქოლესტერინემიის
და მრავალი სხვა დაავადების რისკის შემცირებაში უამრავი კვლევითაა მხარდაჭერილი. ახლა თითოეული ცალ-ცალკე განვიხილოთ:
სიმსუქნე და ხმელთაშუაზღვის დიეტა
გულ-სისხლძარღვთა დაავადებებისთვის განსაზღვრული შეცვლადი რისკფაქტორების ნაწილი სიმსუქნეს უკავშირდება. მაგალითად, სიმსუქნის მქონე ადამიანში T2DM ან ჰიპერქოლესტერინემია ნორმალური წონის ადამიანთან შედარებით ბევრად უფრო სავარაუდოა. მიზეზი კი ისაა, რომ დასავლური ტიპის (სწრაფი კვებისა და რაფინირებული პროდუქტების) მოდელები წონასაც ზრდის და გაჯერებული ცხიმის, ქოლესტერინისა და მარტივი შაქრის დიდი შემცველობის გამო სისხლში გლუკოზის, ტრიგლიცერიდების, საერთო და LDL ქოლესტერინის დონეს ამაღლებს, HDL ქოლესტერინს კი ამცირებს.
2018 წელს, Nutrition and Dietetics ჟურნალში გამოქვეყნებულმა კვლევამ მანამდე European Prospective Investigation into Cancer and Nutrition კვლევაში მონაწილე 32.119 ადამიანის ანთროპომეტრიული გაზომვები და ხმელთაშუაზღვის მოდელის დაცვა შეაფასა. მონაწილეებში 5 წლის განმავლობაში ცვლილებები შეისწავლეს და შედეგად ამ მოდელის დაცვამ:
- წონის მომატების რისკი და შესაბამისად სიმსუქნის რისკი შეამცირა,
- წელის გარშემოწერილობა და შესაბამისად მუცლის სიმსუქნის რისკი შეამცირა, როგორც დაფიქსირდა.
ტიპი 2 დიაბეტი და ხმელთაშუაზღვის დიეტა
ამერიკის დიაბეტის ასოციაცია [American Diabetes Association (ADA)], დიაბეტის მქონეებში გულ-სისხლძარღვთა გართულებების პრევენციისთვის ხმელთაშუაზღვის მოდელის შესაბამის კვებას გვირჩევს. ამასთან, ეს მოდელი მარტივი ნახშირწყლებით, როგორიცაა შაქარი, მურაბა ან ხილის წვენის კონცენტრატი, ღარიბია, ხოლო ხილის, მთლიანი მარცვლეულისა და მშრალი პარკოსნების მსგავსი რთული ნახშირწყლებით მდიდარი. ამან ჯანმრთელ ადამიანებში ინსულინრეზისტენტობისა და T2DM რისკი შეიძლება შეამციროს.
2020 წელს Nutrition and Diabetes ჟურნალში გამოქვეყნებულმა კვლევამ 11.991 ადამიანის მიერ ხმელთაშუაზღვის დიეტის დაცვა და 22-წლიანი დაკვირვების შედეგად T2DM დაავადების რისკი შეაფასა. ამ კვლევაში:
- დაასკვნეს, რომ მონაწილეთა ხმელთაშუაზღვის მოდელის ქულების ზრდასთან ერთად T2DM რისკი მცირდებოდა.
ჰიპერტენზია და ხმელთაშუაზღვის დიეტა
ხმელთაშუაზღვის დიეტის მოდელი კვებაში მარილის მაღალი შემცველობის პროდუქტებს ზღუდავს; და ვიტამინებით, მინერალებითა და ბოჭკოთი მდიდარი საკვების მოხმარებას ახალისებს. ამიტომ ჰიპერტენზიაზე დადებითად შეიძლება იმოქმედოს. ჰიპერტენზიის მქონეებისთვის შექმნილი და მარილით კიდევ უფრო შეზღუდული ვერსიაა „Dietary Approaches to Stop Hypertension (DASH)“ დიეტა. ხმელთაშუაზღვის დიეტა და DASH დიეტა US News & World Report -ის მიერ წლების განმავლობაში ყველაზე ჯანსაღ კვების მოდელებად სახელდება (იხილეთ სტატიის ბოლოს ინფოგრაფიკა).
2019 წელს, Hypertension ჟურნალში გამოქვეყნებული კვლევა 65-79 წლის 1294 ჯანმრთელ მონაწილეში ჩატარდა. ისინი 2 ჯგუფად გაიყვნენ. პირველი ჩვეულ კვების მოდელს აგრძელებდა, მეორე კი ხმელთაშუაზღვის მოდელს იცავდა. 1 წლის კვლევის შედეგად ამ კვებამ:
- არტერიული წნევა და არტერიების სიმკვრივე შეამცირა და შესაბამისად გულ-სისხლძარღვთა ჯანმრთელობის გაუმჯობესებაში ეფექტიანი აღმოჩნდა.
ჰიპერქოლესტერინემია და ხმელთაშუაზღვის დიეტა
ჰიპერქოლესტერინემია გულ-სისხლძარღვთა დაავადების ერთ-ერთი ძირითადი მიზეზია. ფოლაქების წარმომქმნელი საერთო და LDL ქოლესტერინის მატებას ჩვეულებრივ ქოლესტერინითა და გაჯერებული ცხიმით მდიდარი კვება იწვევს. საპირისპიროდ, მათი დაბალი შემცველობის მქონე ხმელთაშუაზღვის მოდელის ანტიოქსიდანტი ვიტამინები და ფლავონოიდები ათეროსკლეროზთან დაკავშირებულ ოქსიდაციურ სტრესსა და ანთებით დაზიანებას ამცირებს.
2018 წელს, Environmental Research and Public Health ჟურნალში გამოქვეყნებულმა კვლევამ 366 მონაწილის მიერ ხმელთაშუაზღვის მოდელის დაცვა და მისი გავლენა ლიპიდურ პროფილზე შეაფასა. შედეგად:
- დაასკვნეს, რომ ამ მოდელის შეუსაბამოდ მკვებავი ადამიანების ლიპიდურ პროფილზე უარყოფითი გავლენა აღინიშნებოდა.
როგორ მოქმედებს ხმელთაშუაზღვის დიეტა შარდმჟავაზე?
ზემოთ ნახსენები რისკფაქტორების გარდა ბოლო წლების კვლევები აჩვენებს, რომ მაღალი შარდმჟავა გულ-სისხლძარღვთა რისკის გაზრდის მნიშვნელოვანი ფაქტორია (ამ დაავადებებით სიკვდილიანობისა და შარდმჟავის დონის კავშირის დეტალურად განსახილველად, შესაბამის ჩვენს სტატიას შეგიძლიათ ეწვიოთ).
2019 წელს Nutrients ჟურნალში გამოქვეყნებულმა სისტემურმა ანალიზმა ხმელთაშუაზღვის დიეტის, პურინშეზღუდული დიეტისა და კალორიაშეზღუდული დიეტის კავშირი სისხლში შარდმჟავის დონესთან შეაფასა. შედეგად დაასკვნეს, რომ ხანგრძლივად მისი დაბალანსებისთვის ყველაზე ეფექტიანი მოდელი ხმელთაშუაზღვის დიეტაა.
დასკვნა და შეჯამება
ხმელთაშუაზღვის დიეტასა და მეტაბოლურ დარღვევებს შორის კავშირის შემსწავლელმა უამრავმა კვლევამ დაასკვნა, რომ ეს მოდელი ჯანმრთელობას აუმჯობესებს და გულ-სისხლძარღვთა რისკს ამცირებს. ამიტომ როგორც ამ რისკის გამზრდელი მეტაბოლური დარღვევების, ისე Alzheimer, პოდაგრის, კიბოსა და მრავალი სხვა დაავადების პრევენციის ხელშეწყობისთვის გირჩევთ ყველა საკვები ჯგუფის დაბალანსებულად შემცველი ხმელთაშუაზღვის მოდელის შესაბამისად კვებას.
დაკავშირებული თემები
მსხვილი ნაწლავის (კოლონისა და სწორი ნაწლავის) კიბო და ხმელთაშუაზღვის დიეტა
წყაროები
Earl S. Ford, MD, MPH, Kurt J. Greenlund, PhD, and Yuling Hong, MD, PhD.
Circulation. 2012 Feb 28
2. Mediterranean Diet and Cardiodiabesity: A Systematic Review through Evidence-Based Answers to Key Clinical Questions
Marcella Franquesa et al.
Nutrients. 2019 Mar.
3. Adherence to a Mediterranean diet and long-term changes in weight and waist circumference in the EPIC-Italy cohort.
Claudia Agnoli et al.
Nutr Diabetes. 2018.
4. Adherence to a Mediterranean-style eating pattern and risk of diabetes in a U.S. prospective cohort study.
Lauren E. O’Connor.
Nutrition & Diabetes. 20 March 2020
5. The Mediterranean Diet And Cardioprotection: Historical Overview And Current Research.
Pierluca Minelli and Maria Rosa Montinari.
J Multidiscip Healthc. 2019.
6. Mediterranean-Style Diet Improves Systolic Blood Pressure and Arterial Stiffness in Older Adults. Results of a 1-Year European Multi-Center Trial.
Amy Jennings.
Hypertension 2019.
ეს სტატია სასარგებლო იყო თქვენთვის?
თქვენი გამოხმაურება გვეხმარება შინაარსის გაუმჯობესებაში.
მკითხველთა კომენტარები
გაგვიზიარეთ თქვენი კომენტარი
თქვენი სახელი და კომენტარი მხოლოდ ადმინისტრატორის დამტკიცების შემდეგ გამოქვეყნდება. ელფოსტის მისამართი ვიზიტორებს არასოდეს ეჩვენებათ.
პირველმა დაწერეთ კომენტარი.