რა არის კორტიზოლი და კორტიზონი? რა ფუნქცია აქვთ?

კორტიზოლი და კორტიზონი ორი სტეროიდული ჰორმონის სახელია, რომლებიც ორგანიზმში მნიშვნელოვან როლს ასრულებს და ხშირად ერთმანეთში ერევათ. კორტიზოლი ორგანიზმის მიერ ბუნებრივად წარმოქმნილი „სტრესის ჰორმონია“ , კორტიზონი კი სამკურნალოდ გამოყენებული მისი ხელოვნური ფორმაა. ამ სტატიაში განვიხილავთ კორტიზოლისა და კორტიზონის განმარტებებს, ფუნქციებს, მათი მაღალი და დაბალი დონის გავლენას ორგანიზმზე, წონის მატებასთან კავშირსა და კიბოსთან შესაძლო ურთიერთკავშირს. ასევე საკითხს განვმარტავთ კორტიზონის სამედიცინო გამოყენების, გვერდითი ეფექტებისა და ხშირად დასმული კითხვების მეშვეობით.

რა არის კორტიზოლი?

კორტიზოლი, რომელიც თირკმელზედა ჯირკვლებში წარმოიქმნება, სასიცოცხლოდ მნიშვნელოვანი სტეროიდული ჰორმონია. რადგან იგი სტრესზე ორგანიზმის პასუხის რეგულირებაში გადამწყვეტ როლს ასრულებს, მას ხშირად „სტრესის ჰორმონს“ უწოდებენ. კორტიზოლის გამოყოფა დღის განმავლობაში იცვლება: დილით, გაღვიძების დროს, უმაღლეს დონეს აღწევს და ორგანიზმს ახალი დღისთვის ამზადებს, საღამოსა და ღამით კი იკლებს და დასვენებაზე გადასვლას უწყობს ხელს.

კორტიზოლის გამოყოფა თავის ტვინის ჰიპოთალამუსისა და ჰიპოფიზის კონტროლით ხდება. ჰიპოფიზიდან გამოყოფილი ჰორმონი, სახელად ACTH , თირკმელზედა ჯირკვლებს ასტიმულირებს და კორტიზოლის გამომუშავებას ზრდის ან ამცირებს. ამგვარად, კორტიზოლის დონე ორგანიზმის იმწუთიერ საჭიროებებს ერგება. მაგალითად, უეცარი შიშის, მღელვარების ან სტრესის დროს კორტიზოლი სწრაფად იმატებს; ეს მატება ორგანიზმის „ბრძოლის ან გაქცევის“ რეაქციას უწყობს ხელს და გულისცემას, ენერგიის დონესა და სიფხიზლეს ზრდის. ამგვარად, კორტიზოლი ორგანიზმს საფრთხეებისთვის ამზადებს.

რა არის კორტიზონი?

კორტიზონი ორგანიზმის ბუნებრივი ჰორმონის, კორტიზოლის, სინთეზური (ხელოვნური) ფორმაა. ანუ ასე უწოდებენ ლაბორატორიულ პირობებში დამზადებულ კორტიზოლს. კორტიზონის პრეპარატები კორტიზოლის მოქმედებას იმეორებს და ამ გზით მრავალი დაავადების მკურნალობის მნიშვნელოვანი საშუალებაა. კორტიზოლსა და კორტიზონს შორის განსხვავება ისაა, რომ ერთს ორგანიზმი ბუნებრივად წარმოქმნის, მეორე კი გარედან, წამლის სახით მიიღება. მათი მოქმედების მექანიზმები მსგავსია; კორტიზონის მიღებისას ორგანიზმში კორტიზოლის მსგავსი რეაქციები ვითარდება.

კორტიზონს სამედიცინო მიზნით, ჩვეულებრივ, ინექციის (ნემსის), აბის (ტაბლეტის), კრემის ან მალამოს სახით იყენებენ. გარედან შეყვანილი კორტიზონი საჭიროებისას ანთებას ამცირებს, იმუნური სისტემის გადაჭარბებულ რეაქციას თრგუნავს და სხვადასხვა დაავადების კონტროლს უწყობს ხელს. მაგალითად, კორტიზონის ინექციებმა სახსრის ანთებისას ტკივილი და შეშუპება შეიძლება შეამციროს; ასთმის შეტევისას კი სასუნთქ გზებში ანთებას აცხრობს და სუნთქვას აადვილებს. მოკლედ, კორტიზონი სწორი დოზითა და ხანგრძლივობით გამოყენებისას „წამლის სახით“ სარგებლის მომტანი ძლიერი ანთების საწინააღმდეგო და იმუნოსუპრესიული საშუალებაა.

შეჯამება: კორტიზოლი ორგანიზმის მიერ წარმოქმნილი ბუნებრივი ჰორმონია, კორტიზონი კი ამ ჰორმონის სამკურნალო ფორმაა. ტექნიკურად ორივე მიეკუთვნება სტეროიდული ჰორმონების კლასს, სახელად გლუკოკორტიკოიდები , და ორგანიზმში მსგავს სისტემებზე მოქმედებს.

რა ფუნქცია აქვს კორტიზოლს?

ჰორმონი კორტიზოლი ორგანიზმში მრავალმხრივი მოქმედების მქონე რეგულატორს ჰგავს. რა ფუნქცია აქვს კორტიზოლს? მისი ძირითადი ფუნქციები შეიძლება ასე შევაჯამოთ:

• სტრესზე პასუხის რეგულირება: კორტიზოლი ორგანიზმს ფიზიკური ან ფსიქოლოგიური სტრესისთვის ამზადებს. საფრთხის დროს გულისცემასა და არტერიულ წნევას ზრდის, რითაც კუნთებისა და ტვინისკენ მეტი სისხლის მიწოდებას უზრუნველყოფს. ამის წყალობით ადამიანი სტრესორთან გასამკლავებლად საჭირო ენერგიასა და სიფხიზლეს იძენს.

• მეტაბოლიზმის კონტროლი: კორტიზოლი ორგანიზმში ცხიმების, ცილებისა და ნახშირწყლების ბალანსის რეგულირებაში მონაწილეობს. ღვიძლზე, კუნთებსა და ცხიმოვან ქსოვილზე მოქმედებით სისხლში შაქრის დონეს ზრდის და ტვინისთვის საკმარისი გლუკოზის მიწოდებას უწყობს ხელს. ცნობილია, რომ შიმშილისას კორტიზოლი ერთვება და ენერგიის გამომუშავებას აგრძელებს, ხანგრძლივი სტრესის დროს კი მადაზე მოქმედებით საკვების მიღებას ზრდის.

• ანთების შემცირება: კორტიზოლი იმუნური სისტემის მიერ წარმოქმნილ ანთებით პასუხს აკონტროლებს. თრგუნავს დაზიანების ან ინფექციის საპასუხოდ განვითარებულ ანთების ნიშნებს, როგორიცაა შეშუპება, სიწითლე და ტკივილი. ამით ხელს უწყობს იმუნური პასუხის გადაჭარბებისა და ქსოვილის დაზიანების თავიდან აცილებას.

• იმუნური სისტემის რეგულირება: მაღალი კორტიზოლი ჩვენი თავდაცვითი სისტემის აქტივობას ნაწილობრივ ამცირებს. ეს თვისება აუტოიმუნური დაავადებებისას (როდესაც ორგანიზმი საკუთარ ქსოვილებს უტევს) სასარგებლოა; თუმცა ქრონიკული სტრესის პირობებში იმუნიტეტის დათრგუნვამ ინფექციებისადმი მიდრეკილება შეიძლება გაზარდოს. აქ კორტიზოლი ბალანსის შენარჩუნებას ცდილობს.

• არტერიული წნევა და სისხლის მიმოქცევა: კორტიზოლი სისხლძარღვების შევიწროებით არტერიული წნევის შენარჩუნებას უწყობს ხელს. ამიტომ კორტიზოლის დეფიციტისას წნევა შეიძლება სახიფათოდ დაეცეს. კორტიზოლის ნორმალური დონე კი გულ-სისხლძარღვთა სისტემის ჯანსაღ ფუნქციონირებაში მონაწილეობს.

• ძილის რეჟიმის უზრუნველყოფა: ორგანიზმში კორტიზოლის გამოყოფა დღეღამურ რიტმს მიჰყვება. დილით მისი მატება და ღამით კლება ძილ-ღვიძილის ციკლზე მოქმედებს. გარდა ამისა, კორტიზოლი დღის განმავლობაში ენერგიის დონეს ცვლის, ძილის დროის მოახლოებისას კი იკლებს და დასვენებაზე გადასვლას უწყობს ხელს.

როგორც ვხედავთ, კორტიზოლი სასიცოცხლოდ მნიშვნელოვანი რეგულატორია, რომელიც მეტაბოლიზმის, ნერვული, იმუნური და სისხლის მიმოქცევის სისტემების ჩათვლით ორგანიზმის თითქმის ყველა სისტემაზე მოქმედებს. კორტიზოლის ნორმალური დონე ჯანმრთელი ცხოვრების შესანარჩუნებლად აუცილებელია. რა მოხდება, თუ ამ ჰორმონის დონე ნორმაზე მაღალი ან დაბალი იქნება? ქვემოთ ამ მდგომარეობებს განვიხილავთ.

რას ნიშნავს მაღალი კორტიზოლი (ჰიპერკორტიზოლიზმი)? რა სიმპტომები აქვს?

მაღალი კორტიზოლი სისხლში ამ ჰორმონის ნორმაზე მეტ დონეს ნიშნავს. ხანგრძლივად და არანორმალურად მაღალმა კორტიზოლმა ორგანიზმში არასასურველი ეფექტები შეიძლება გამოიწვიოს. კორტიზოლის ჭარბმა გამომუშავებამ შეიძლება იშვიათი მდგომარეობა, სახელად კუშინგის სინდრომი , გამოიწვიოს. კუშინგის სინდრომი შეიძლება თირკმელზედა ჯირკვლის სიმსივნის, ჰიპოფიზის მიერ ACTH-ის ჭარბი გამოყოფის ან ხანგრძლივად მაღალი დოზის კორტიზონის პრეპარატის გამოყენების შედეგად განვითარდეს.

მაღალი კორტიზოლის სიმპტომები ხშირად ნელა ვითარდება და სხვა მდგომარეობებში შეიძლება აგვერიოს. ძირითადი ნიშნები, რომელთა ამოცნობაც სპეციალისტებს შეუძლიათ, ასეთია:

• წონის მატება: განსაკუთრებით სახესა (მრგვალი „მთვარისებრი სახე“ ) და მუცლის მიდამოში ცხიმის შესამჩნევი დაგროვება ხდება. წონის მატება მაღალი კორტიზოლის ერთ-ერთი ყველაზე გავრცელებული ნიშანია. მასთან ერთად კისრის უკანა ქვედა ნაწილში ცხიმის დაგროვებით შეიძლება წარმოიქმნას ცხიმოვანი ბალიში, რომელსაც „კამეჩის კუზს“ უწოდებენ.

• კანის ცვლილებები: შეიძლება განვითარდეს კანის გათხელება, ადვილად დალურჯება და განსაკუთრებით მუცელზე, თეძოებსა და ბარძაყებზე ფართო, იისფერი სტრიები (სტრია). მაღალი კორტიზოლი კანის კოლაგენურ სტრუქტურას ასუსტებს და ამ ცვლილებებს იწვევს.

• მაღალი არტერიული წნევა: კორტიზოლის სიჭარბემ არტერიული წნევა ქრონიკულად შეიძლება გაზარდოს. პაციენტს შეიძლება რეზისტენტული ჰიპერტენზია განუვითარდეს, რაც თავის ტკივილისა და თავბრუსხვევის მსგავს ნიშნებს იწვევს.

• სისხლში შაქრის მატება: კორტიზოლი სისხლში შაქარს ზრდის, ამიტომ ხანგრძლივ პერსპექტივაში შეიძლება გამოიწვიოს ჰიპერგლიკემია და ინსულინრეზისტენტობა. ზოგიერთ პაციენტთან მაღალი კორტიზოლი შესაძლოა ტიპი 2 დიაბეტის განვითარების მიზეზიც გახდეს, მაშინაც კი, თუ მანამდე დიაბეტის ანამნეზი არ ჰქონდა.

• კუნთებისა და ძვლების სისუსტე: ჭარბი კორტიზოლი კუნთის ცილების დაშლას იწვევს, რაც კუნთების სისუსტეს და განსაკუთრებით კიდურების, მაგალითად, ხელებისა და ფეხების, განლევას განაპირობებს. ამავე დროს, რადგან ძვლებიდან კალციუმის დაკარგვას აჩქარებს, შეიძლება ოსტეოპოროზი (ძვლის გამეჩხერება) განვითარდეს. შედეგად ძვლის მოტეხილობის რისკი იზრდება.

• ფსიქოლოგიური ცვლილებები: კორტიზოლის სიჭარბემ შეიძლება გამოიწვიოს განწყობის ცვლილებები, დეპრესია, შფოთვა და ძილის დარღვევა. შესაძლოა გამოვლინდეს ძლიერი გაღიზიანებადობა ან ემოციური მერყეობა.

• იმუნური სისტემის პრობლემები: რადგან მაღალი კორტიზოლი იმუნიტეტს თრგუნავს, ხშირი ინფექციები ან ჭრილობების დაგვიანებული შეხორცებაც შეიძლება სიმპტომებს მიეკუთვნებოდეს.

• სხვა სიმპტომები: ქალებთან შეიძლება განვითარდეს მენსტრუაციის დარღვევა და ჭარბთმიანობა (ჰირსუტიზმი), ბავშვებთან — ზრდის შეფერხება, ასევე სხეულის გარკვეულ უბნებში ცხიმის არანორმალური განაწილება.

მაღალი კორტიზოლისას ყველა ეს სიმპტომი ერთად შეიძლება არ არსებობდეს; ისინი ადამიანებს შორის განსხვავდება. მაგალითად, ზოგი მხოლოდ წონის მატებისა და მაღალი წნევის გამო მიმართავს ექიმს, სხვებთან კი კანის ცვლილებები უფრო შესამჩნევია. გახსოვდეთ: მაღალი კორტიზოლი უმეტესად იშვიათი პრობლემაა. არ არსებობს წესი, რომ წონამომატებულ ან მაღალი წნევის მქონე ყველა ადამიანს კორტიზოლიც მაღალი ჰქონდეს. დიაგნოსტიკისთვის ენდოკრინოლოგები სპეციალური სისხლის, შარდისა და ნერწყვის ტესტებით კორტიზოლს სხვადასხვა დროს ზომავენ და აფასებენ. თუ ნამდვილი ჰიპერკორტიზოლიზმი გამოვლინდა, მკურნალობა გამომწვევი მიზეზისკენ მიიმართება.

რას ნიშნავს დაბალი კორტიზოლი (ჰიპოკორტიზოლიზმი)? რა სიმპტომები აქვს?

დაბალი კორტიზოლი ნიშნავს, რომ თირკმელზედა ჯირკვლები საკმარის კორტიზოლს ვერ წარმოქმნის. ხანგრძლივად კორტიზოლის არანორმალურად დაბალ დონეს თირკმელზედა ჯირკვლის უკმარისობა ეწოდება. ამის ყველაზე ცნობილი მაგალითია თირკმელზედა ჯირკვლის პირველადი უკმარისობა — ადისონის დაავადება. ადისონის დაავადებისას იმუნური სისტემა თირკმელზედა ჯირკვლებს უტევს და ჰორმონის გამომუშავებას არღვევს. გარდა ამისა, დაბალი კორტიზოლი შეიძლება გამოიწვიოს ჰიპოფიზის პრობლემებმა (თირკმელზედა ჯირკვლის მეორეული უკმარისობა) ან პრეპარატის უეცარმა შეწყვეტამ ადამიანთან, რომელიც ხანგრძლივად მაღალი დოზის კორტიზონს იყენებდა.

ჰორმონ კორტიზოლის არასაკმარისი დონე სტრესზე ორგანიზმის სასიცოცხლოდ მნიშვნელოვან პასუხს აფერხებს. დაბალი კორტიზოლის სიმპტომები შეიძლება მოიცავდეს შემდეგს:

• ძლიერი სისუსტე და დაღლილობა: ადამიანი მუდმივად გამოფიტულად გრძნობს თავს და ენერგიის ნაკლებობა შესამჩნევია. კორტიზოლის მძიმე დეფიციტისას პაციენტს შეიძლება წამოდგომაც უჭირდეს და იმდენად სუსტად იყოს, რომ საწოლიდან ვერ ადგეს.

• მადისა და წონის კლება: აშკარა მიზეზის გარეშე მადა მცირდება და დროთა განმავლობაში წონა იკლებს. როცა კორტიზოლი საკმარისი არ არის, ორგანიზმი საკვებს ეფექტურად ვერ იყენებს და წონის კლებისადმი მიდრეკილება ჩნდება.

• დაბალი არტერიული წნევა (ჰიპოტენზია): კორტიზოლის დეფიციტისას არტერიული წნევა შეიძლება სახიფათოდ დაეცეს. განსაკუთრებით წამოდგომისას შესაძლებელია თავბრუსხვევა, გაბრუება ან გულის წასვლა. მუდმივად დაბალი წნევა ადისონის დაავადების მქონე პაციენტებისთვის ტიპურია.

• მარილის სურვილი: ორგანიზმს ნატრიუმის შეკავება უჭირს, ამიტომ პაციენტებს ძალიან მარილიანი საკვების მიღების სურვილი შეიძლება ჰქონდეთ. მარილის ძლიერი მოთხოვნილება ან მარილის მოხმარების ჩვევის გაძლიერება კორტიზოლის/ალდოსტერონის დეფიციტზე შეიძლება მიანიშნებდეს.

• საჭმლის მონელების პრობლემები: შეიძლება გამოვლინდეს გულისრევა, ღებინება და მუცლის ტკივილი. ეს ჩივილები თირკმელზედა ჯირკვლის უკმარისობის მწვავე ფაზაში (ადისონის კრიზი) უფრო თვალსაჩინო ხდება და შეიძლება გადაუდებელ მკურნალობას საჭიროებდეს.

• სხეულის ზოგადი ტკივილი: დაბალი კორტიზოლისას შეიძლება კუნთებისა და სახსრების ტკივილი განვითარდეს. გარდა ამისა, ადამიანი შეიძლება ზოგადად ავად და უგუნებოდ გრძნობდეს თავს.

დაბალი კორტიზოლი იშვიათია, თუმცა შეიძლება სიცოცხლისთვის საშიში მდგომარეობა იყოს. განსაკუთრებით ადისონის დაავადებისას ნებისმიერი სტრესის დროს (მაგალითად, ინფექციის ან უბედური შემთხვევისას) ორგანიზმმა შეიძლება სათანადო პასუხი ვერ გასცეს და ადრენალური კრიზი განვითარდეს. ამიტომ დიაგნოზის დასმის შემდეგ ნაკლული ჰორმონის ჩანაცვლება (მაგალითად, კორტიზონის აბებით) სიცოცხლის გადამრჩენია. საბედნიეროდ, თირკმელზედა ჯირკვლის უკმარისობა მუდმივი სისუსტისა და წონის კლების მსგავსი ნიშნებით ვლინდება და შესაბამისი ტესტებით შეიძლება დადგინდეს.

ქვემოთ ცხრილში შევაჯამეთ კორტიზოლის ნორმალური, მაღალი და დაბალი დონეები, ორგანიზმის ძირითადი სისტემები, რომლებზეც ისინი მოქმედებს, და მკურნალობის ზოგადი მიდგომები:

კორტიზოლის მნიშვნელობათა დიაპაზონები და გავლენა ორგანიზმზე (ცხრილი)

შენიშვნა: ზემოთ მოცემული კორტიზოლის დიაპაზონები დილისა და საღამოს შრატის ტიპურ დონეებს ასახავს. ნორმის დიაპაზონი ლაბორატორიებს შორის შეიძლება განსხვავდებოდეს. ექიმები დარღვევებს სიმპტომებთან და სპეციალურ ტესტებთან ერთად აფასებენ და დიაგნოზს ასე სვამენ.

კორტიზონის სამედიცინო გამოყენების სფეროები

კორტიზონი არის პრეპარატი, რომელსაც ექიმები მრავალი დაავადების სამკურნალოდ ფართოდ იყენებენ. ძლიერი ანთების საწინააღმდეგო და იმუნოსუპრესიული ეფექტების წყალობით ქვემოთ ჩამოთვლილ სფეროებში კორტიზონით მკურნალობა შეიძლება ჩატარდეს:

• რევმატული და აუტოიმუნური დაავადებები: რევმატოიდული ართრიტის, წითელი მგლურას (SLE), მაანკილოზებელი სპონდილიტის, ვასკულიტისა და სხვა დაავადებებისას, როდესაც იმუნური სისტემა საკუთარ ორგანიზმს უტევს, კორტიზონი ანთებას ამცირებს და იმუნიტეტის დამაზიანებელ მოქმედებას აფერხებს. ამ გზით სახსრების ტკივილი მცირდება და ორგანოების დაზიანება კონტროლდება.

• ალერგიული დაავადებები და ასთმა: ალერგიული ასთმის შეტევის, მძიმე ალერგიული რეაქციის (ანაფილაქსიის), ქრონიკული ალერგიული რინიტის ან კანის ალერგიის (მაგალითად, ჭინჭრის ციების) დროს კორტიზონის გამოყენება სიცოცხლის გადამრჩენი შეიძლება იყოს. კორტიზონი სასუნთქ გზებში შეშუპებასა და ანთებას ამცირებს და სუნთქვას ამსუბუქებს; ალერგიისას კი იმუნური სისტემის გადაჭარბებულ პასუხს აცხრობს.

• კანის დაავადებები: კანის ძლიერი ანთებითა და ქავილით მიმდინარე მდგომარეობებისას, როგორიცაა მძიმე ეგზემა, ფსორიაზი და კონტაქტური დერმატიტი, კორტიზონის შემცველი კრემები ან აბები სიმპტომებს სწრაფად ამსუბუქებს. ისინი კანის სიწითლეს, ამობურცულობასა და ქავილს ამცირებს და პაციენტს შვებას ჰგვრის.

• ორგანოს გადანერგვა (ტრანსპლანტაცია): გადანერგილ პაციენტებთან იმუნური სისტემა უნდა დაითრგუნოს, რათა ორგანიზმმა ახალი ორგანო არ მოიცილოს. ამ მიზნით კორტიზონის პრეპარატებს სხვა იმუნოსუპრესიულ წამლებთან ერთად ორგანოს მოცილების თავიდან ასაცილებლად იყენებენ. განსაკუთრებით გადანერგვის შემდეგ ადრეულ პერიოდში კორტიზონს მაღალი დოზით აძლევენ და დროთა განმავლობაში ამცირებენ.

• თავის ტვინისა და ნერვული სისტემის მდგომარეობები: თავის ტვინის სიმსივნის ან MS-ის (გაფანტული სკლეროზის) შეტევის მსგავს მდგომარეობებში კორტიზონის გამოყენება ტვინის ქსოვილის შეშუპებას ამცირებს და წნევას აქვეითებს. MS-ის მქონე პაციენტებთან უეცარი გამწვავებისას მაღალი დოზის კორტიზონი ნევროლოგიური სიმპტომების უფრო სწრაფ აღდგენას უზრუნველყოფს.

• დამხმარე გამოყენება კიბოს მკურნალობაში: კორტიზონის წარმოებული პრეპარატები ზოგიერთი კიბოს მკურნალობაშიც გამოიყენება. განსაკუთრებით ჰემატოლოგიური კიბოს (ლიმფომა, ლეიკემია) დროს ისინი მკურნალობის ნაწილი შეიძლება იყოს. ასევე ფართოდ გამოიყენება ქიმიოთერაპიით გამოწვეული გულისრევისა და ღებინების შესამცირებლად. მაგალითად, ქიმიოთერაპიამდე მიცემული დექსამეტაზონი (კორტიზონის წარმოებული) როგორც ალერგიული რეაქციის რისკს ამცირებს, ისე გულისრევას აკონტროლებს.

• თირკმელზედა ჯირკვლის უკმარისობა (ადისონის დაავადება): ადამიანებთან, რომელთა ორგანიზმი კორტიზოლს ვერ წარმოქმნის (მაგალითად, ადისონის დაავადებისას), კორტიზონის პრეპარატებს ჰორმონჩანაცვლებითი მკურნალობის სახით იყენებენ. ამ დროს კორტიზონი ბუნებრივ დეფიციტს ავსებს. მცირე დოზებით რეგულარულად მიღებული კორტიზონი ამ პაციენტებს ჩვეულებრივი ცხოვრების საშუალებას აძლევს.

ზემოთ კორტიზონის გამოყენების ძირითადი სფეროებია ჩამოთვლილი. მათ გარდა ექიმებმა, თუ საჭიროდ ჩათვლიან, კორტიზონით მკურნალობას შეიძლება მიმართონ ინტენსიური თერაპიის საჭიროების მქონე მდგომარეობებისას, მაგალითად, მძიმე COVID-19 პნევმონიისას, თვალის დაავადებებისა და ყელ-ყურ-ცხვირის ზოგიერთი ანთებითი დაავადების დროსაც. მნიშვნელოვანია, რომ კორტიზონი აუცილებლად ექიმის მეთვალყურეობითა და განსაზღვრული გეგმის მიხედვით გამოიყენოთ. თვითნებურმა ან ხანგრძლივმა, მაღალი დოზით გამოყენებამ სერიოზული გვერდითი ეფექტები შეიძლება გამოიწვიოს. ახლა ამ გვერდით ეფექტებსაც განვიხილავთ.

რა გვერდითი ეფექტები აქვს კორტიზონს?

კორტიზონი ძლიერი მოქმედების პრეპარატია, ამიტომ მისი გვერდითი ეფექტებიც დოზაზე, გამოყენების ხანგრძლივობასა და ინდივიდუალურ ფაქტორებზეა დამოკიდებული. ხანმოკლე (დროებითი) გვერდითი ეფექტები, ჩვეულებრივ, მაღალი დოზის მიღებისას ან ინექციის შემდეგ ვლინდება. ხანგრძლივი გვერდითი ეფექტები კი რამდენიმეთვიანი მკურნალობის ან განმეორებითი მაღალი დოზების შემდეგ შეიძლება გამოვლინდეს.

შესაძლო ხანმოკლე ეფექტები:

• მადისა და წონის მატება: კორტიზონმა შეიძლება მადა გააძლიეროს და მეტი ჭამა გამოიწვიოს. გარდა ამისა, ორგანიზმში წყლისა და მარილის შეკავებას ზრდის, ამიტომ სასწორზე წონა რამდენიმე დღეშიც შეიძლება მოიმატოს. სახის მომრგვალება (დროებითი „მთვარისებრი სახე“) შეიძლება მოკლე დროში განვითარდეს.

• განწყობის ცვლილებები: ზოგიერთი პაციენტი კორტიზონის გამოყენების შემდეგ განწყობის უეცარ ცვლილებას ამჩნევს. შეიძლება გამოვლინდეს ეიფორია (გადაჭარბებული მხიარულება), მოუსვენრობა ან გაღიზიანებადობა. ხშირია ძილის დარღვევა და ღამით გაღვიძებაც.

• კუჭი და საჭმლის მონელება: კორტიზონის მაღალმა დოზამ კუჭის მჟავა შეიძლება გაზარდოს და მჟავიანობის, წვის ან წყლულის რისკი მოამატოს. ამიტომ ექიმები კორტიზონს, ჩვეულებრივ, კუჭის დამცავ პრეპარატებთან ერთად ნიშნავენ.

• სისხლში შაქარი და არტერიული წნევა: სისხლში შაქრის მატება ხანმოკლე გამოყენების დროსაც შეიძლება გამოვლინდეს; განსაკუთრებული სიფრთხილე დიაბეტის მქონე პაციენტებთანაა საჭირო. წნევაც შეიძლება დროებით გაიზარდოს.

ხანგრძლივი (ქრონიკული გამოყენების) გვერდითი ეფექტები:

• წონის მატება და ცხიმის განაწილება: კორტიზონის ხანგრძლივი გამოყენება მადის მატებისა და მეტაბოლიზმის ცვლილების გამო თითქმის ყოველთვის წონის მატებას იწვევს. ცხიმის დაგროვება განსაკუთრებით შესამჩნევია მუცელზე, კისრის უკანა მხარესა და სახეზე.

• ძვლის გამეჩხერება (ოსტეოპოროზი): კორტიზონი კალციუმის შეწოვას ამცირებს და ძვლებიდან მის გამოთავისუფლებას აჩქარებს, ამიტომ ძვლებს ასუსტებს. რამდენიმეთვიანი მკურნალობისას ძვლის სიმკვრივე შეიძლება შემცირდეს და მოტეხილობის რისკი გაიზარდოს.

• კუნთების სისუსტე: კორტიზონი ცილების დაშლას ზრდის და კუნთოვანი მასის შემცირებასა და სისუსტეს იწვევს. კუნთების განლევა განსაკუთრებით ხელებსა და ფეხებში შეიძლება განვითარდეს.

• დიაბეტი და მეტაბოლური პრობლემები: რადგან სისხლში შაქარს ქრონიკულად მაღალ დონეზე ინარჩუნებს, დიაბეტის განვითარების წინაპირობა შეიძლება შექმნას. უკვე არსებული დიაბეტის შემთხვევაში შაქრის კონტროლს ართულებს.

• ჰიპერტენზია: ხანგრძლივ პერსპექტივაში შეიძლება წნევა მუდმივად გაზარდოს და ჰიპერტენზიის მკურნალობა გახდეს საჭირო.

• კანისა და გარეგნობის ცვლილებები: ხანგრძლივ გამოყენებას თან ახლავს კანის გათხელება, ადვილად დალურჯება და ჭრილობების დაგვიანებული შეხორცება. ასევე შეიძლება სხეულზე აკნე, სახეზე სიწითლე და თმიანობის მატება განვითარდეს.

• ინფექციის რისკი: იმუნური სისტემის დათრგუნვის გამო ორგანიზმის გამძლეობა იკლებს. კორტიზონის ხანგრძლივად მომხმარებელს ინფექცია შეიძლება უფრო ადვილად გადაედოს და უფრო მძიმედ მიმდინარეობდეს (მაგალითად, პნევმონიის რისკი).

• ზრდის შეფერხება: ბავშვებთან კორტიზონით ხანგრძლივმა მკურნალობამ ზრდის ფირფიტებზე მოქმედებით სიმაღლეში ზრდა შეიძლება შეანელოს. ამიტომ აუცილებლობის გარეშე ბავშვებში მაღალ დოზას ხანგრძლივად არ იყენებენ.

• თირკმელზედა ჯირკვლის დათრგუნვა: როდესაც ორგანიზმი „ხედავს“, რომ კორტიზონი გარედან მუდმივად მიეწოდება, საკუთარი თირკმელზედა ჯირკვლებიდან კორტიზოლის გამომუშავებას ამცირებს. პრეპარატის უეცარი შეწყვეტის შემთხვევაში ამან შეიძლება ორგანიზმის კორტიზოლის გარეშე დარჩენა (ადრენალური კრიზი) გამოიწვიოს. ამიტომ ხანგრძლივად კორტიზონის მომხმარებლებთან შეწყვეტისას დოზას თანდათან ამცირებენ.

ზემოთ ჩამოთვლილი შეიძლება შემაშინებლად გამოიყურებოდეს, თუმცა კორტიზონის გვერდითი ეფექტები დოზისა და ხანგრძლივობის მართვით შეიძლება მინიმუმამდე შემცირდეს. ექიმები ცდილობენ უმცირესი ეფექტური დოზა უმოკლესი დროით დანიშნონ. საჭიროებისას გვერდითი ეფექტების რისკს ამცირებენ ისეთი სტრატეგიებით, როგორიცაა ყოველ მეორე დღეს დოზირება ან ადგილობრივი გამოყენება. მაგალითად, როცა კორტიზონის ინექცია მხოლოდ კონკრეტულ სახსარში კეთდება, წამლის უმეტესი ნაწილი იქ რჩება და სისტემური გვერდითი ეფექტები მცირეა. მიუხედავად ამისა, მნიშვნელოვანია, რომ კორტიზონით მკურნალობისას პაციენტებმა დაბალანსებულად იკვებონ (განსაკუთრებით შეზღუდონ მარილი და გაზარდონ ცილა), რეგულარულად მსუბუქად ივარჯიშონ და ექიმთან შემოწმებები არ გამოტოვონ.

ქვემოთ მოცემულ ცხრილში შეჯამებულია კორტიზონის გამოყენების ძირითადი სფეროები და ამ შემთხვევებში შესაძლო გვერდითი ეფექტები:

კორტიზონის გამოყენების სფეროები და გვერდითი ეფექტები (ცხრილი)

შენიშვნა: ყველა პაციენტი კორტიზონით მკურნალობას შეიძლება განსხვავებულად პასუხობდეს. ზემოთ ცხრილში ყველაზე ხშირი ეფექტებია ჩამოთვლილი. ექიმები კორტიზონის გამოყენებისას პაციენტს ყურადღებით აკვირდებიან და გვერდით ეფექტებს მართავენ. საჭიროებისას შეიძლება კალციუმისა და D ვიტამინის დამატება, სისხლში შაქრის მარეგულირებელი ღონისძიებები ან ინფექციის პროფილაქტიკა ჩატარდეს.

კორტიზოლი, კორტიზონი და წონის მატება

კორტიზოლსა და კორტიზონთან დაკავშირებული ერთ-ერთი ყველაზე საინტერესო საკითხია მათი გავლენა წონის მატებაზე . განსაკუთრებით ქრონიკული სტრესის მქონე ან კორტიზონის პრეპარატის მომხმარებელმა ადამიანებმა შეიძლება წონის მატება შეამჩნიონ. როგორ უკავშირდება კორტიზოლი წონის მატებას ?

კორტიზოლის მაღალმა დონემ, მადის მექანიზმზე მოქმედებით, მეტი ჭამა შეიძლება გამოიწვიოს. სტრესის დროს გამოყოფილი კორტიზოლი ისეთ სიგნალს აგზავნის, თითქოს ორგანიზმს ენერგია სჭირდებოდეს. შედეგად ადამიანს განსაკუთრებით ნახშირწყლოვანი და ტკბილი საკვებისკენ აქვს მიდრეკილება. კვლევები ადასტურებს, რომ ქრონიკული სტრესის მქონე პირებთან მადა იმატებს და განსაკუთრებით მუცლის მიდამოში ცხიმი გროვდება . ამის ერთ-ერთი მიზეზია ის, რომ მუცლის ცხიმოვან უჯრედებს კორტიზოლისადმი მგრძნობიარე მეტი რეცეპტორი აქვს. ანუ მაღალი კორტიზოლის პირობებში მუცლის მიდამო ცხიმის დაგროვებისკენ მეტად მიდრეკილი ხდება. ამიტომ სტრესული ცხოვრების პირობები ზოგიერთ ადამიანთან მდგრად წონის მატებასა და მუცლის გარშემოწერილობის ზრდას შეიძლება იწვევდეს.

კორტიზონით მკურნალობაც ძლიერი ფაქტორია, რომელსაც წონის მატების გამოწვევა შეუძლია. კორტიზონის პრეპარატები ორგანიზმში ხელოვნურად ქმნის მაღალი კორტიზოლის ეფექტს. განსაკუთრებით საშუალო და ხანგრძლივი პერიოდით კორტიზონის მომხმარებელ პაციენტებთან მადის მატება ძალიან ხშირია. პაციენტმა შეიძლება მუდმივად შიმშილი იგრძნოს და ჩვეულებრივზე მეტი კალორია მიიღოს. გარდა ამისა, კორტიზონი ორგანიზმში იწვევს სითხის დაგროვებას, რომელსაც შეშუპება ეწოდება, და ამით სასწორზე წონის მატებას უწყობს ხელს. პაციენტები ხშირად აღნიშნავენ სახის შეშუპებას (მთვარისებრი სახე) და მუცლის შებერილობის შეგრძნებას. კორტიზონის გვერდითი ეფექტების განყოფილებაში აღწერილის მსგავსად, ორგანიზმში ცხიმის გადანაწილებაც ცვლის წონის მატების გარეგნულ სურათს.

როგორ შეიძლება წონის მატების თავიდან აცილება? პირველ რიგში, თუ კორტიზონით მკურნალობთ, ძალიან მნიშვნელოვანია ექიმის მიერ რეკომენდებული დიეტის დაცვა. შეიძლება დაგეხმაროთ მარილის შეზღუდვა, ზედმეტად კალორიული და ტკბილი საკვებისგან თავის შეკავება და საკმარისი ცილის მიღება. კორტიზონის გამოყენებისას, შიმშილის მიუხედავად, შეძლებისდაგვარად ჯანსაღი წასახემსებელი უნდა აირჩიოთ (ბოსტნეული, იოგურტი, ზომიერი რაოდენობით ნიგოზი, ნუში და სხვა თხილეული). რეგულარული ვარჯიში, ერთი მხრივ, სტრესის შემცირებით კორტიზოლის დონის დაბალანსებაში გეხმარებათ, მეორე მხრივ კი კალორიების ხარჯვით წონის კონტროლს აადვილებს. მაღალი კორტიზოლის ზემოქმედების ქვეშ მყოფი თქვენი ორგანიზმისთვის მოძრაობა ერთგვარი დამაბალანსებელი მექანიზმია.

გარდა ამისა, სტრესთან გამკლავების ტექნიკები (მაგალითად, მედიტაცია, სუნთქვითი ვარჯიში, იოგა) ქრონიკული სტრესის შემცირებასა და ირიბად კორტიზოლის ნორმალურ ფარგლებში დაბრუნებას უწყობს ხელს. საკმარისი ძილიც გადამწყვეტად მნიშვნელოვანია, რადგან უძილობას თავისთავად შეუძლია კორტიზოლისა და მადის გაზრდა.

შეჯამების სახით, კორტიზოლით ან კორტიზონით გამოწვეული წონის მატება ცხოვრების წესისა და კვებისადმი ყურადღებით მიდგომით დიდწილად შეიძლება გაკონტროლდეს. თუ კორტიზონს, მაგალითად, კიბოს მკურნალობის გამო იყენებთ, ექიმი და დიეტოლოგი ინდივიდუალურ რეკომენდაციებს მოგცემენ და საჭიროებისას ადრეულად ჩაერევიან. წონის მატებამ გული არ დაგწყვიტოთ; მკურნალობის დასრულებისა და სტრესორის გაქრობის შემდეგ ორგანიზმი დაბალანსებას დაიწყებს და სათანადო ძალისხმევით ჭარბი წონის დაკლებაც შესაძლებელი იქნება.

კორტიზოლისა და კიბოს კავშირი

როგორც პაციენტებს, ისე მეცნიერებს აინტერესებთ, აქვს თუ არა სტრესის ჰორმონ კორტიზოლის მაღალ დონეს კიბოსთან კავშირი. კორტიზოლისა და კიბოს კავშირი პირდაპირი კი არა, ირიბი გზებით შეისწავლება. მიუხედავად იმისა, რომ მხოლოდ მაღალი კორტიზოლის მიერ კიბოს გამოწვევის დამაჯერებელი მტკიცებულება არ არსებობს, მიიჩნევა, რომ ქრონიკული სტრესის უარყოფითმა გავლენამ ორგანიზმზე კიბოს რისკი შეიძლება გაზარდოს.

კერძოდ, ხანგრძლივი სტრესის ქვეშ მყოფ ადამიანებთან კორტიზოლი და მსგავსი სტრესის ჰორმონები მუდმივად მაღალ დონეზე რჩება. ამან დროთა განმავლობაში იმუნური სისტემა შეიძლება დაასუსტოს. იმუნური სისტემა, ჩვეულებრივ, მნიშვნელოვან როლს ასრულებს ორგანიზმში წარმოქმნილი დეფექტური ან არანორმალური უჯრედების (მათ შორის, კიბოს პოტენციალის მქონე უჯრედების) ამოცნობასა და განადგურებაში. თუ სტრესი იმუნურ სისტემას თრგუნავს, კიბოს უჯრედების უკონტროლო ზრდა შეიძლება გაადვილდეს. მართლაც, ზოგიერთი კვლევა ვარაუდობს, რომ ძლიერი სტრესის მქონე პირებთან ზოგიერთი კიბო (მაგალითად, ძუძუს კიბო) შესაძლოა უფრო ხშირი იყოს.

ამასთან, მნიშვნელოვანია კორტიზოლის ირიბი ეფექტებიც. მაღალი კორტიზოლი --> ხელს უწყობს ისეთ მეტაბოლურ პრობლემებს, როგორიცაა სისხლში მაღალი შაქარი, მაღალი წნევა და სიმსუქნე. ეს პრობლემები კი ცნობილია, როგორც სხვადასხვა კიბოს გრძელვადიანი რისკის გამზრდელი ფაქტორები (მაგალითად, სიმსუქნე გარკვეული კიბოს ტიპების რისკფაქტორია). ანუ შეგვიძლია ვთქვათ, რომ კორტიზოლის მიერ შექმნილმა გარემომ, თუ ქრონიკული გახდა, ორგანიზმი კიბოს განვითარებისთვის უფრო ხელსაყრელი შეიძლება გახადოს.

თუმცა უნდა აღინიშნოს, რომ სტრესისა და კიბოს კავშირი რთული საკითხია და კორტიზოლი მხოლოდ ერთ-ერთი ფაქტორია. არ არსებობს წესი, რომ ყველა სტრესულ ადამიანს კიბო განუვითარდეს. კიბოს ზოგიერთ პაციენტს დიაგნოზის დასმისას ან მკურნალობის დროს უკვე შეიძლება კორტიზოლის მაღალი დონე ჰქონდეს; ეს დაავადებით გამოწვეული ორგანიზმის სტრესული პასუხია. ექიმები კიბოს მკურნალობის განმავლობაში პაციენტების ფსიქოლოგიური სტრესის შემცირებასაც მნიშვნელობას ანიჭებენ, რადგან პაციენტის ზოგად კეთილდღეობას მკურნალობის წარმატებაზე გავლენა შეიძლება ჰქონდეს.

დასკვნა: კორტიზოლსა და კიბოს შორის მკაფიო, პირდაპირი მიზეზშედეგობრივი კავშირი მეცნიერულად დადასტურებული არ არის. მიუხედავად ამისა, სტრესისგან შეძლებისდაგვარად თავის არიდება ზოგადად სხეულისა და ფსიქიკის ჯანმრთელობას სარგებელს აძლევს და კიბოს პრევენციის თვალსაზრისითაც რეკომენდებულია. დაბალანსებული ცხოვრების წესი, რეგულარული ვარჯიში, საკმარისი ძილი და საჭიროებისას ფსიქოლოგიური მხარდაჭერით სტრესის მართვა როგორც კორტიზოლის დონეს შეინარჩუნებს ჯანსაღ ფარგლებში, ისე გრძელვადიანად უფრო ძლიერი იმუნური სისტემით შესაძლო დაავადებებისადმი გამძლეობას უზრუნველყოფს.

ხშირად დასმული კითხვები

რამდენი უნდა იყოს კორტიზოლის დონე?

ჯანმრთელ ადამიანთან კორტიზოლის დონე დღის მონაკვეთის მიხედვით იცვლება. გამთენიისას მატებას იწყებს და დილის დაახლოებით 6-8 საათზე უმაღლეს დონეს აღწევს (ჩვეულებრივ, დაახლოებით ~10-20 µg/dL). დღის განმავლობაში კლებას განაგრძობს და ნაშუადღევის დაახლოებით 4-5 საათზე უფრო დაბალ დონემდე ჩამოდის (დაახლოებით 3-10 µg/dL). შუაღამისკენ კი მინიმალურ დონეს (1-5 µg/dL) აღწევს. ეს ბუნებრივი მერყეობა ორგანიზმის ბიოლოგიური საათის ნაწილია. ლაბორატორიულ პასუხში კორტიზოლის „ნორმალური“ დიაპაზონი მითითებულია, თუმცა მასზე ადამიანის სტრესის დონე, ძილის რეჟიმი და ჯანმრთელობის მდგომარეობა შეიძლება მოქმედებდეს. ექიმები, ჩვეულებრივ, მხოლოდ ერთი გაზომვის ნაცვლად, საჭიროებისას კორტიზოლის დატვირთვის/დათრგუნვის ტესტებით ან 24 საათის შარდის კორტიზოლის ტესტით აფასებენ, ნორმალურია თუ არა ჰორმონის დონე.

იწვევს კორტიზონი წონის მატებას?

დიახ, კორტიზონით მკურნალობამ წონის მატება შეიძლება გამოიწვიოს. კორტიზონის პრეპარატები მადას აძლიერებს, ამიტომ ადამიანმა შეიძლება ჩვეულებრივზე მეტი ჭამა დაიწყოს. გარდა ამისა, კორტიზონი ორგანიზმში წყლისა და მარილის შეკავებით შეშუპებას იწვევს, რაც სასწორზე რამდენიმე დამატებითი კილოგრამით შეიძლება აისახოს. განსაკუთრებით კორტიზონის ხანგრძლივად მომხმარებელ პაციენტებთან სახესა და ტანზე ცხიმის დაგროვება შესამჩნევი ხდება. თუმცა ყველა ერთნაირად არ განიცდის ამ გავლენას: ზოგთან წონის მატება მცირეა, სხვასთან — მეტი. კორტიზონით გამოწვეული წონის მატების შესამცირებლად მნიშვნელოვანია კვებისა და ცხოვრების წესის ღონისძიებები. საჭიროების შემთხვევაში ექიმი კვების სპეციალისტთან გადაგამისამართებთ და ამ პროცესის კონტროლში დაგეხმარებათ.

საზიანოა კორტიზონის ხანგრძლივად გამოყენება?

კონტროლირებულად და აუცილებლობისას კორტიზონის გამოყენება, ჩვეულებრივ, სასარგებლოა და მრავალი მძიმე დაავადების დროს შეუცვლელია. თუმცა მაღალი დოზების ხანგრძლივად მიღებამ არასასურველი ეფექტები შეიძლება გამოიწვიოს. მაგალითად, კორტიზონის რამდენიმეთვიანი გამოყენებისას შეიძლება განვითარდეს ან არსებული მდგომარეობა გაუარესდეს: ძვლის გამეჩხერება, მაღალი წნევა ან შაქრიანი დიაბეტი. გარდა ამისა, გარედან კორტიზონის ხანგრძლივად მიღებისას ორგანიზმი „ზარმაცდება“ და საკუთარი კორტიზოლის გამომუშავებას ამცირებს. ამიტომ პრეპარატის უეცარი შეწყვეტა სახიფათოა; დოზა თანდათან უნდა შემცირდეს. ექიმები შეძლებისდაგვარად ხანმოკლე გამოყენებისა და დაბალი დოზის პრინციპს მისდევენ. თუ ხანგრძლივი გამოყენება აუცილებელია, გვერდით ეფექტებს აკონტროლებენ და საჭირო ზომებს იღებენ (მაგალითად, ძვლის დამცავი წამლები, სისხლში შაქრის კონტროლი, რეგულარული შემოწმებები). მოკლედ, კორტიზონით ხანგრძლივი მკურნალობა მხოლოდ აუცილებლობისას და ექიმის მეთვალყურეობით ტარდება; ამგვარად შესაძლო ზიანი მინიმუმამდე მცირდება.

შესაძლებელია კორტიზოლის ბუნებრივი გზებით შემცირება?

ნაწილობრივ, დიახ. თუ მაღალი კორტიზოლის მიზეზი სიმსივნე ან დაავადება კი არა, სტრესია, ცხოვრების წესის შეცვლით დონის დაბალანსებას შეგიძლიათ შეუწყოთ ხელი. სტრესის შემცირება ყველაზე მნიშვნელოვანი ნაბიჯია: რეგულარული ვარჯიში, მედიტაციისა თუ იოგის მსგავსი დამამშვიდებელი ტექნიკები, ჰობი და საჭიროებისას ფსიქოლოგიური მხარდაჭერა სტრესის ჰორმონების შემცირებაში გეხმარებათ. რეგულარული და საკმარისი ძილიც კორტიზოლის ბუნებრივ რიტმს აწესრიგებს; ეცადეთ, ყოველ ღამეს 7-8 საათი ხარისხიანად იძინოთ. ჯანსაღი კვებაც ირიბად მოქმედებს: ძალიან ტკბილი ან კოფეინიანი საკვების ნაცვლად ბოსტნეულის, ხილის, მთლიანი მარცვლეულისა და ცილების დაბალანსებული რაციონი სისხლში შაქარს აბალანსებს და კორტიზოლის მერყეობას შეიძლება ამცირებდეს. ზოგიერთი კვლევა ვარაუდობს, რომ თევზის ზეთის (ომეგა-3) დანამატი და C ვიტამინი სტრესის ჰორმონების კონტროლს შეიძლება უწყობდეს ხელს, თუმცა დანამატის მიღებამდე ექიმს მიმართეთ. გახსოვდეთ, ყველა ეს მეთოდი სამედიცინო პრობლემას არ მკურნალობს; მხოლოდ სტრესით გამოწვეული კორტიზოლის მატების ჯანსაღ ფარგლებში დაბრუნებას უწყობს ხელს. თუ სერიოზულად მაღალი კორტიზოლის ეჭვი არსებობს, აუცილებლად მიმართეთ სამედიცინო დაწესებულებას.

როგორ მკურნალობენ მაღალ კორტიზოლს?

მაღალი კორტიზოლის მკურნალობა მდგომარეობის მიზეზზეა დამოკიდებული. თავდაპირველად ექიმები დონის მატების მიზეზის დასადგენად დეტალურ ტესტებს ატარებენ. თუ გამომწვევი მიზეზია კუშინგის სინდრომი (ორგანიზმი თავად წარმოქმნის ჭარბ კორტიზოლს), მკურნალობა, ჩვეულებრივ, მიზეზად ქცეული სიმსივნის მოცილებას გულისხმობს. მაგალითად, ჰიპოფიზის სიმსივნეს ნეიროქირურგიული ოპერაციით იღებენ, თირკმელზედა ჯირკვლის სიმსივნეს კი მუცლის ოპერაციით. ზოგჯერ, თუ ოპერაცია შეუძლებელია, შეიძლება სხივური თერაპია ან კორტიზოლის გამომუშავების დამთრგუნველი სპეციალური პრეპარატები გამოიყენონ. თუ მაღალი კორტიზოლი კორტიზონის პრეპარატის ხანგრძლივ გამოყენებას უკავშირდება, ექიმი დოზას თანდათან ამცირებს უსაფრთხო დონემდე ან სრულად წყვეტს (უეცრად არ წყვეტს, რადგან ეს სახიფათო შეიძლება იყოს). ამ პროცესში, საჭიროებისას, ალტერნატიულ მკურნალობაზე გადადიან. მკურნალობის განმავლობაში პაციენტის კვება და ცხოვრების წესიც დამხმარე როლს ასრულებს: რაციონში მარილისა და ნახშირწყლების შეზღუდვა, რეგულარული ვარჯიში და სტრესის შემცირება გამოჯანმრთელებას უწყობს ხელს. შეჯამების სახით, მაღალი კორტიზოლის მკურნალობა ინდივიდუალურია და ენდოკრინოლოგმა უნდა დაგეგმოს; პაციენტმა კი ექიმის მითითებების შესრულებითა და ჯანსაღი ჩვევების დანერგვით ამ პროცესს აქტიურად უნდა დაუჭიროს მხარი.

დასკვნა

კორტიზოლი ჩვენი ორგანიზმისთვის შეუცვლელი ჰორმონია და მთელი ცხოვრების განმავლობაში მისი დაბალანსებული დონე ჯანმრთელობის გასაღებია. კორტიზონი კი, როგორც ამ ჰორმონის ადამიანის მიერ წარმოებული ფორმა, მრავალი დაავადების მკურნალობაში გვეხმარება. სწორი რაოდენობით ორივე ჰორმონი სასარგებლოა, სიჭარბისას კი აქვს ეფექტები, რომლებსაც ყურადღება სჭირდება. თუ ფიქრობთ, რომ კორტიზოლთან ან კორტიზონთან დაკავშირებული ჯანმრთელობის პრობლემა გაქვთ, ნუ მოგერიდებათ სპეციალისტთან კონსულტაცია და საჭირო გამოკვლევების ჩატარება. გახსოვდეთ, გააზრებული მიდგომითა და ექიმის მეთვალყურეობით ჰორმონებთან დაკავშირებული პრობლემების უმეტესობის მართვა ან მკურნალობა შესაძლებელია.