Kortizol və kortizon hormonları nədir? Nə üçün lazımdır?

Kortizol və kortizon orqanizmdə vacib rolları olan, tez-tez qarışdırılan iki steroid hormon adıdır. Kortizol orqanizmin təbii istehsal etdiyi “stress hormonu” olduğu halda kortizon müalicə üçün istifadə olunan süni formasıdır. Bu məqalədə təriflərini, funksiyalarını, yüksək və aşağı səviyyələrinin təsirini, çəki artımı və mümkün xərçəng əlaqəsini nəzərdən keçirəcəyik. Kortizonun tibbi istifadəsi, yan təsirləri və sualları da açıqlayacağıq.

Kortizol nədir?

Kortizol böyrəküstü vəzilərdə istehsal olunan həyati steroid hormondur. Stress cavabının tənzimlənməsində mühüm olduğundan adətən “stress hormonu” adlanır. Gün ərzində dalğalanır: səhər oyanarkən ən yüksək olub bədəni günə hazırlayır, axşam və gecə azalaraq istirahətə keçidi dəstəkləyir.

İfrazı beyində hipotalamus və hipofizin nəzarətindədir. Hipofizdən ifraz olunan ACTH adlı hormon böyrəküstü vəziləri stimullaşdıraraq istehsalı artırır və ya azaldır. Səviyyə ani ehtiyaca uyğunlaşır. Qəfil qorxu, həyəcan və ya stressdə sürətlə artır; bu artım “döyüş və ya qaç” cavabını dəstəkləyib ürək sürətini, enerjini və ayıqlığı artırır. Beləliklə, təhlükəyə hazırlıq yaradır.

Kortizon nədir?

Kortizon təbii kortizolun sintetik (süni) formasıdır. Yəni laboratoriyada hazırlanmış kortizola verilən addır. Kortizon dərmanları təbii hormonun etdiklərini təqlid edir və bir çox xəstəlik üçün dəyərlidir. Kortizol və kortizon fərqi birinin təbii istehsalı, digərinin xaricdən dərman kimi qəbul edilməsidir. Təsir mexanizmləri oxşardır; kortizon qəbulunda kortizola bənzər cavablar yaranır.

Kortizon adətən inyeksiya, həb (tablet), krem və ya məlhəm şəklində tibbi istifadə edilir. İltihabı və həddən artıq immun cavabı azaldaraq xəstəlikləri nəzarətə almağa kömək edir. Oynaq iltihabında iynə ağrı/şişi azalda, astma tutmasında hava yolu iltihabını sakitləşdirib nəfəsi asanlaşdıra bilər. Düzgün doza və müddətdə “dərman kimi” fayda verən güclü iltihabəleyhinə və immunosupressiv preparatdır.

Xülasə: Kortizol təbii hormon, kortizon onun dərman formasıdır. Hər ikisi texniki olaraq qlükokortikoid steroid hormon sinfinə daxildir və oxşar sistemlərə təsir edir.

Kortizol nə üçün lazımdır?

Kortizol orqanizmdə çoxşaxəli tənzimləyici kimidir. Kortizol nə edir? Əsas funksiyalar:

• Stress cavabının tənzimlənməsi: Fiziki və ya psixoloji stressə hazırlayır. Təhlükədə ürək sürəti və təzyiqi artırıb əzələ və beyinə daha çox qan təmin edir. Şəxs stresslə mübarizə üçün enerji və ayıqlıq qazanır.

• Metabolizmə nəzarət: Kortizol orqanizmin yağ, zülal və karbohidrat balansını tənzimləyir. Qaraciyər, əzələ və piy toxumasına təsirlə qan şəkərini artırır və beyinə kifayət qədər qlükoza verir. Aclıqda enerji istehsalını davam etdirdiyi, uzun stressdə iştahı təsirləyib qida qəbulunu artırdığı məlumdur.

• İltihabın azalması: İmmun sisteminin iltihabi cavabını nəzarətdə saxlayır. Zədə və infeksiyada şiş, qızartı və ağrını zəiflədir, həddən artıq immun cavabın toxuma zədəsi yaratmasını önləməyə kömək edir.

• İmmun sisteminin tənzimlənməsi: Yüksək kortizol müdafiə fəaliyyətini qismən azaldır. Autoimmun xəstəlikdə faydalıdır, lakin xroniki stressdə immunitet zəifləyərsə infeksiyaya meyllilik arta bilər. Kortizol tarazlığı təmin etməyə çalışır.

• Qan təzyiqi və dövran: Damarları yığaraq qan təzyiqini qorumağa kömək edir. Buna görə çatışmazlıqda təzyiq təhlükəli azala bilər. Normal səviyyə ürək-damarın sağlam işləməsinə töhfə verir.

• Yuxu rejimi: Gündəlik ritmə uyğun ifraz olunur. Səhər artıb gecə azalması yuxu-oyanıqlıq dövrünə təsir edir. Gün ərzində enerjini təsirləyir, yuxuya yaxın azalaraq istirahəti dəstəkləyir.

Göründüyü kimi, kortizol metabolizm, sinir, immun və qan dövranı sistemləri başda olmaqla demək olar bütün bədənə təsir edən həyati tənzimləyicidir. Normal səviyyə sağlamlıq üçün vacibdir. Bəs normadan yüksək və ya aşağı olsa nə baş verir? Nəzərdən keçirək.

Kortizol yüksəkliyi (hiperkortizolizm) nədir? Əlamətləri hansılardır?

Kortizol yüksəkliyi qanda normadan çox olmasıdır. Uzunmüddətli anormal yüksək səviyyələr arzuolunmaz təsir yarada bilər. Həddən artıq istehsal nadir Cushing sindromu yarada bilər. Bu, adrenal şiş, hipofizdən çox ACTH və ya uzunmüddətli yüksək dozalı kortizon dərmanından ola bilər.

Kortizol yüksəkliyi əlamətləri tədricən yaranıb başqa hallarla qarışa bilər. Mütəxəssisin aşkarladığı əsas əlamətlər:

• Çəki artımı: Xüsusən üz (dairəvi “ayabənzər üz” ) və qarında piy artır. Çəki artımı ən yayılmış işarələrdəndir. Ənsə kökündə piy yığılması ilə “camış hörgücü” adlanan piy yastıqcığı yarana bilər.

• Dəri dəyişiklikləri: Nazilmə, asan göyərmə və xüsusən qarın, sağrı və budda bənövşəyi geniş çatlar (striyalar) ola bilər. Kortizol kollageni zəiflədərək bunları yaradır.

• Yüksək qan təzyiqi: Artıq kortizol təzyiqi xroniki yüksəldə bilər. Davamlı hipertoniya baş ağrısı və başgicəllənmə verə bilər.

• Qan şəkərinin artması: Qan şəkərini artırdığı üçün uzun müddətdə hiperqlikemiya və insulin rezistentliyi yarada bilər. Hətta əvvəl diabeti olmayanda tip 2 diabetə səbəb ola bilər.

• Əzələ və sümük zəifliyi: Artıq kortizol əzələ zülallarını parçalayaraq əzələ zəifliyi və xüsusən qol-ayaqda nazilmə yaradır. Sümükdən kalsium itkisini sürətləndirdiyindən osteoporoz (sümük əriməsi) inkişaf edə bilər və sınıq riski artır.

• Psixoloji dəyişikliklər: Artıq kortizol əhval dəyişiklikləri, depressiya, təşviş və yuxu pozğunluğu yarada bilər. Həddən artıq əsəbilik və emosional dalğalanma ola bilər.

• İmmun sistemi problemləri: İmmunitet zəiflədiyindən tez-tez infeksiya və gec yara sağalması əlamətlər sırasındadır.

• Digər əlamətlər: Qadınlarda aybaşı nizamsızlığı və artıq tüklənmə (hirsutizm), uşaqlarda böyümə geriliyi və bəzi nahiyələrdə anormal piy paylanması ola bilər.

Bütün əlamətlər eyni vaxtda olmaya bilər, şəxsdən şəxsə dəyişir. Bəzisi yalnız çəki və təzyiq artımı ilə müraciət edir, digərində dəri dəyişiklikləri ön plandadır. Unutmayın: Kortizol yüksəkliyi əsasən nadir problemdir. Hər çəki alan və ya təzyiqi artan şəxsdə yüksək olmur. Endokrinoloq xüsusi qan, sidik və tüpürcək testləri ilə müxtəlif vaxtlarda ölçüb qiymətləndirir. Həqiqi hiperkortizolizm varsa əsas səbəbə uyğun müalicə planlaşdırılır.

Kortizol azlığı (hipokortizolizm) nədir? Əlamətləri hansılardır?

Kortizol azlığı adrenal vəzilərin kifayət qədər istehsal edə bilməməsidir. Uzunmüddətli anormal aşağı səviyyə adrenal çatışmazlıq adlanır. Ən tanınmış nümunəsi birincili adrenal çatışmazlıq olan Addison xəstəliyidir. İmmun sistemi adrenal vəzilərə hücum edib istehsalı pozur. Hipofiz problemi (ikincili çatışmazlıq) və ya uzunmüddətli yüksək dozadan sonra dərmanın qəfil kəsilməsi də azlığa səbəb ola bilər.

Kortizolun kifayət etməməsi orqanizmin həyati stress cavabını pozur. Kortizol azlığı əlamətləri bunlar ola bilər:

• Güclü halsızlıq və yorğunluq: Şəxs daim bitkin, enerjisiz hiss edir. Ağır çatışmazlıqda ayağa durmaq çətinləşə, yataqdan qalxa bilməyəcək qədər zəif ola bilər.

• İştaha və çəki itkisi: Aydın səbəb olmadan iştaha azalır və zamanla çəki itir. Kortizol yetərsiz olanda qida effektiv istifadə edilmir, çəki itkisinə meyl yaranır.

• Aşağı qan təzyiqi (hipotoniya): Təzyiq təhlükəli azala bilər. Xüsusən ayağa qalxanda başgicəllənmə, keylik və bayılma ola bilər. Addison xəstəsində davamlı aşağı təzyiq tipikdir.

• Duz istəyi: Natrium saxlanması çətinləşdiyindən xəstə çox duzlu yemək istəyə bilər. Duz yemə ehtiyacının artması kortizol/aldosteron azlığına işarədir.

• Həzm problemləri: Ürəkbulanma, qusma və qarın ağrısı yarana bilər. Kəskin dövrdə (Addison böhranı) daha güclüdür və təcili müalicə lazım ola bilər.

• Ümumi bədən ağrıları: Əzələ-oynaq ağrısı ola bilər. Şəxs ümumən xəstə və əhvalsız hiss edə bilər.

Nadir olsa da, kortizol azlığı həyati risk daşıya bilər. Xüsusən Addison xəstəsində infeksiya və ya qəza kimi stressə cavab çatmayıb adrenal böhran yarana bilər. Diaqnozda çatışmayan hormonu əvəz etmək (kortizon həbi kimi) həyat qurtarır. Davamlı halsızlıq və çəki itkisi kimi əlamətlər və uyğun testlər diaqnoza kömək edir.

Cədvəldə normal, yüksək və aşağı kortizolun əsas sistemlərə təsiri və ümumi müalicə yanaşmaları xülasə olunub:

Kortizol aralıqları və bədənə təsirləri (cədvəl)

Qeyd: Aralıqlar tipik səhər/axşam serum səviyyələridir. Laboratoriyalara görə normal aralıq dəyişə bilər. Həkim əlamət və xüsusi testlərlə birlikdə qiymətləndirir.

Kortizonun tibbi istifadəsi

Kortizon bir çox xəstəliyin müalicəsində həkimlərin geniş istifadə etdiyi dərmandır. Güclü iltihabəleyhinə və immuniteti zəiflədici təsirlə aşağıdakı sahələrdə kortizon müalicəsi aparıla bilər:

• Revmatik və autoimmun xəstəliklər: Revmatoid artrit, lupus (SLE), ankilozlaşdırıcı spondilit və vaskulit kimi immun sisteminin öz toxumasına hücumunda iltihabı və zərərli təsiri azaldır. Oynaq ağrısı azalır, orqan tutulması nəzarətə alınır.

• Allergik xəstəliklər və astma: Allergik astma tutması, ağır allergik reaksiya (anafilaksiya), xroniki allergik rinit və ya dəri allergiyasında (ürtiker kimi) kortizon həyat qurtarıcı ola bilər. Hava yollarında şiş və iltihabı azaldıb nəfəsi rahatlaşdırır, allergiyada həddən artıq immun cavabı sakitləşdirir.

• Dəri xəstəlikləri: Ağır ekzema, psoriaz və kontakt dermatit kimi güclü iltihab-qaşınmada krem və ya həblər əlamətləri sürətlə azaldır. Qızartı, qabarıqlıq və qaşınma azalaraq rahatlıq verir.

• Orqan köçürülməsi (transplantasiya): Yeni orqanın rəddini önləmək üçün immunitet zəiflədilməlidir. Kortizon digər immunosupressivlərlə birlikdə istifadə edilir. Xüsusən erkən dövrdə yüksək doza verilib zamanla azaldılır.

• Beyin və sinir sistemi halları: Beyin şişi və ya MS (dağınıq skleroz) tutmasında ödemi aradan qaldırıb təzyiqi azaldır. MS kəskinləşməsində yüksək doza nevroloji simptomların tez bərpasına kömək edir.

• Xərçəng müalicəsində dəstək: Kortizon törəmələri bəzi xərçəng müalicələrinə daxildir. Xüsusən hematoloji xərçənglərdə (limfoma, leykoz) əsas müalicənin hissəsi ola bilər. Kimyaterapiya ürəkbulanma-qusmasını azaltmaq üçün də genişdir. Məsələn, əvvəlcədən deksametazon həm allergiya riskini, həm ürəkbulanmanı azaldır.

• Adrenal çatışmazlıq (Addison xəstəliyi): Kortizol istehsal etməyənlərdə (Addison kimi) dərmanlar hormon əvəzedici müalicə kimi istifadə edilir. Təbii çatışmazlığı aradan qaldırır. Müntəzəm aşağı doza normal həyatı təmin edir.

Bunlar əsas istifadələrdir. Ağır COVID-19 pnevmoniyası kimi intensiv terapiya hallarına, göz və bəzi iltihabi qulaq-burun-boğaz xəstəliklərinə də həkim uyğun görərsə verilə bilər. Vacib olan mütləq həkim nəzarətində və plana uyğun istifadəsidir. Plansız və ya uzunmüddətli yüksək doza ciddi yan təsir yarada bilər. İndi bunlara baxaq.

Kortizonun yan təsirləri hansılardır?

Güclü dərman olduğundan yan təsirlər doza, müddət və fərdi amillərə görə dəyişir. Qısamüddətli (keçici) təsirlər adətən yüksək dozada və ya inyeksiyadan sonra yaranır. Uzunmüddətli təsirlər aylarla müalicə və ya təkrarlanan yüksək dozadan sonra ola bilər.

Mümkün qısamüddətli təsirlər:

• İştaha və çəki artımı: İştahanı artırıb daha çox yedirdə bilər. Su-duz tutulması ilə bir neçə günə tərəzidə artım ola bilər. Üzün dairəviləşməsi (keçici “ayabənzər üz”) sürətlə yarana bilər.

• Əhval dəyişiklikləri: Bəziləri qəfil dəyişiklik hiss edir. Eyforiya (həddən artıq şənlik), narahatlıq və əsəbilik ola bilər. Yuxu pozğunluğu və gecə oyanması da çox görülür.

• Mədə və həzm: Yüksək doza turşunu artıraraq yanma və xora riskini yüksəldə bilər. Buna görə həkimlər adətən mədəqoruyucu ilə verir.

• Qan şəkəri və təzyiq: Qısa müddətdə də şəkər arta bilər; xüsusən diabetdə ehtiyat lazımdır. Təzyiq müvəqqəti yüksələ bilər.

Uzunmüddətli (xroniki) yan təsirlər:

• Çəki və piy paylanması: Uzun istifadə demək olar həmişə iştaha və metabolizm dəyişikliyi ilə çəki artırır. Piy xüsusən qarın, ənsə və üzdə toplanır.

• Sümük əriməsi (osteoporoz): Kalsium sorulmasını azaldıb sümükdən çıxmasını sürətləndirərək sümükləri zəiflədir. Aylarla müalicədə sıxlıq azala, sınıq arta bilər.

• Əzələ zəifliyi: Zülal parçalanmasını artıraraq kütlə itkisi və zəiflik yaradır. Xüsusən qol-ayaqda əzələ itkisi ola bilər.

• Diabet və metabolik problemlər: Şəkəri xroniki yüksək saxlayıb diabetə zəmin yarada bilər. Mövcud diabetdə nəzarəti çətinləşdirir.

• Hipertoniya: Uzun müddətdə təzyiqi davamlı artıra və müalicə tələb edə bilər.

• Dəri və estetik dəyişikliklər: Nazik dəri, asan göyərmə və gec sağalma uzun istifadəyə qoşulur. Sızanaq, üz qızartısı və artıq tüklənmə də ola bilər.

• İnfeksiya riski: İmmuniteti zəiflədib müqaviməti azaldır. Uzun qəbulda yoluxma asanlaşa, infeksiya ağırlaşa bilər (pnevmoniya riski kimi).

• Böyümə geriliyi: Uşaqda uzun müalicə böyümə lövhələrinə təsirlə boy artımını ləngidə bilər. Buna görə məcbur olmadıqca uzun yüksək doza verilmir.

• Adrenal supressiya: Orqanizm xaricdən davamlı kortizon “görəndə” öz kortizol istehsalını azaldır. Dərman qəfil kəsilərsə kortizolsuz qalma (adrenal böhran) ola bilər. Buna görə uzun istifadədən sonra doza tədricən azaldılır.

Siyahı qorxuducu görünsə də, kortizonun yan təsirləri doza və müddət idarəsi ilə minimuma endirilə bilər. Həkim ən aşağı effektiv dozanı ən qısa müddət verir. Günaşırı və ya yerli tətbiq riski azalda bilər. Məsələn, oynaq inyeksiyasında dərmanın çoxu orada qalır, sistemik təsir az olur. Yenə balanslı qidalanma (xüsusən duzu azaldıb zülalı artırmaq), yüngül məşq və müntəzəm nəzarət vacibdir.

Aşağıdakı cədvəl əsas istifadə sahələrini və həmin hallarda mümkün yan təsirləri xülasə edir:

Kortizonun istifadə sahələri və yan təsirləri (cədvəl)

Qeyd: Hər xəstə fərqli cavab verə bilər. Cədvəldə ən çox görülənlər göstərilib. Həkim yaxından izləyib yan təsiri idarə edir. Lazım gəldikdə kalsium-D vitamini, şəkər tənzimləmə və ya infeksiya profilaktikası tətbiq edilir.

Kortizol, kortizon və çəki artımı

Ən çox maraq doğuran mövzulardan biri çəki artımına təsirləridir. Xüsusən xroniki stressli və ya kortizon qəbul edənlər artım görə bilər. Bəs kortizol və çəki artımı necə əlaqəlidir?

Yüksək kortizol iştaha mexanizminə təsirlə daha çox yedirdə bilər. Stressdə ifraz olunan hormon sanki enerji ehtiyacı siqnalı verir. Şəxs xüsusən karbohidrat və şəkərliyə yönəlir. Tədqiqatlar xroniki stressdə iştaha və xüsusən qarın piylənməsinin artdığını dəstəkləyir. Səbəblərdən biri qarın piy hüceyrələrində kortizola həssas reseptorların çox olmasıdır. Yəni yüksək kortizolda qarın daha çox piy toplayır. Stressli həyat bəzilərində davamlı çəki və bel çevrəsi artımı yarada bilər.

Kortizon müalicəsi də güclü amildir. Dərmanlar süni yüksək kortizol təsiri yaradır. Xüsusən orta-uzun istifadədə iştaha artımı çoxdur; xəstə daim ac hiss edib artıq kalori ala bilər. Həmçinin ödem adlanan maye yığılması tərəzidə artıma töhfə verir. Üz şişi (ayabənzər üz) və qarın köpü tez-tez bildirilir. Kortizonun yan təsirləri bölməsində deyildiyi kimi, piyin yenidən paylanması da görünüşü dəyişir.

Çəki artımını necə önləmək olar? Müalicədə həkimin pəhrizinə əməl vacibdir. Duzu məhdudlaşdırmaq, artıq kalorili/şəkərli qidadan qaçmaq və kifayət qədər zülal faydalıdır. Ac hiss etsəniz də sağlam qəlyanaltı (tərəvəz, qatıq, ölçülü qoz-badam) seçin. Müntəzəm fiziki hərəkət həm stressi azaldıb kortizolu tarazlayır, həm kalori sərf edib çəkiyə nəzarəti asanlaşdırır. Yüksək kortizola məruz bədən üçün sanki tarazlaşdırıcıdır.

Stresslə mübarizə (meditasiya, nəfəs, yoqa) də xroniki stressi və dolayı yolla kortizolu normaya çəkməyə kömək edir. Kifayət qədər yuxu da mühümdür; yuxusuzluq özlüyündə kortizol və iştahanı artıra bilər.

Yəni kortizol/kortizona bağlı çəki diqqətli həyat tərzi və qidalanma ilə xeyli nəzarətə alına bilər. Xərçəng müalicəsi üçün kortizon varsa həkim və dietoloq fərdi tövsiyə verib erkən müdaxilə edəcək. Ruhdan düşməyin; müalicə və stress bitəndə bədən tarazlanmağa başlayacaq, uyğun səylə artıq çəki azala bilər.

Kortizol və xərçəng əlaqəsi

Yüksək stress hormonu ilə xərçəng əlaqəsi həm xəstələri, həm alimləri maraqlandırıb. Kortizol-xərçəng əlaqəsi birbaşa deyil, dolayı yollarla araşdırılır. Tək yüksək kortizolun xərçəng yaratdığına qəti sübut yoxdur, lakin xroniki stressin mənfi təsirlərinin riski artıra biləcəyi düşünülür.

Uzun stressdə kortizol və oxşar hormonlar davamlı yüksək olur. Zamanla immun sistemi zəifləyə bilər. İmmun sistemi normalda səhv və ya anormal, xərçəng potensiallı hüceyrələri tanıyıb məhv edir. Stress onu zəiflətsə nəzarətsiz xərçəng böyüməsi asanlaşa bilər. Bəzi tədqiqatlar güclü stressdə bəzi xərçənglərin (məsələn, süd vəzi) daha çox görülə biləcəyini irəli sürüb.

Dolayı təsirlər də vacibdir. Yüksək kortizol --> yüksək şəkər, təzyiq və piylənmə kimi metabolik problemlər yaradır. Bunlar uzun müddətdə xərçəng riskini artıran amillərdir (məsələn, piylənmə müəyyən xərçənglər üçün riskdir). Yəni xroniki olarsa kortizolun yaratdığı mühit bədəni xərçəngə daha əlverişli edə bilər.

Lakin vurğulamaq lazımdır ki, stress və xərçəng əlaqəsi mürəkkəbdir, kortizol yalnız bir amildir. Hər stressli insan xərçəng olmur. Xəstədə diaqnoz və ya müalicə zamanı yüksək kortizol xəstəliyin yaratdığı stress cavabı ola bilər. Həkim psixoloji stressi azaltmağa da önəm verir, çünki ümumi rifah müalicə uğuruna təsir edə bilər.

Nəticədə: Kortizolla xərçəng arasında qəti birbaşa səbəb-nəticə əlaqəsi elmi sübut edilməyib. Yenə stressdən uzaq olmaq bədən-zehin sağlamlığı və xərçəngdən qorunma üçün tövsiyə olunur. Balanslı həyat, müntəzəm məşq, kifayət qədər yuxu və lazım gələrsə psixoloji dəstək həm kortizolu sağlam aralıqda saxlayacaq, həm güclü immunitetlə xəstəliklərə müqavimət verəcək.

Tez-tez verilən suallar

Kortizol səviyyəsi nə qədər olmalıdır?

Sağlam insanda günün saatına görə dəyişir. Səhərə doğru artmağa başlayır və səhər 6-8 ətrafında ən yüksək olur (adətən ~10-20 µg/dL). Gün ərzində azalaraq axşamüstü 4-5 ətrafında aşağı səviyyəyə (təxminən 3-10 µg/dL) enir. Gecə yarısı ən aşağıdır (1-5 µg/dL). Bu dalğalanma bioloji saatın hissəsidir. Laboratoriya “normal” aralığı göstərir, lakin stress, yuxu və sağlamlıq təsir edə bilər. Həkim tək ölçmə əvəzinə lazım gəldikdə yükləmə/supressiya və ya 24 saatlıq sidik kortizolu ilə qiymətləndirir.

Kortizon çəki artırırmı?

Bəli, müalicə çəki artıra bilər. İştaha artdığı üçün artıq yemək mümkündür. Su-duz tutulması və ödem bir neçə kilo əlavə göstərə bilər. Uzun istifadədə üz və gövdədə piy aydınlaşır. Hər kəs eyni təsirlənmir; bəzisində az, digərində çoxdur. Azaltmaq üçün pəhriz və həyat tərzi vacibdir. Həkim lazım gələrsə dietoloqa yönəldərək nəzarətə kömək edər.

Uzunmüddətli kortizon zərərlidirmi?

Nəzarətli və zəruri hallarda adətən faydalıdır, bir çox ciddi xəstəlikdə əvəzolunmazdır. Lakin uzunmüddətli yüksək doza arzuolunmaz təsir verir. Aylarla istifadədə osteoporoz, hipertoniya və diabet yarana və ya ağırlaşa bilər. Davamlı xarici kortizon öz istehsalını azaldır. Buna görə qəfil kəsmək təhlükəlidir, doza tədricən azaldılmalıdır. Həkim qısa müddət/aşağı doza prinsipi seçir. Uzun istifadə məcburidirsə yan təsiri izləyib sümükqoruyucu, şəkərə nəzarət və müntəzəm yoxlanış kimi tədbir görür. Yəni uzunmüddətli müalicə yalnız zərurət və həkim nəzarəti ilə aparılır; mümkün zərər belə minimuma endirilir.

Kortizolu təbii yollarla azaltmaq mümkündürmü?

Qismən bəli. Şiş və ya xəstəlikdən deyil, stressdəndirsə həyat tərzi ilə tarazlığa kömək edə bilərsiniz. Stressi azaltmaq əsas addımdır: müntəzəm məşq, meditasiya/yoqa, hobbi və lazım gələrsə psixoloji dəstək stress hormonlarını azaltmağa kömək edir. Müntəzəm, kifayət qədər yuxu təbii ritmi tənzimləyir; hər gecə 7-8 saat keyfiyyətli yatmağa çalışın. Sağlam qidalanma da dolayı təsirlidir: çox şəkərli/kofeinli əvəzinə tərəvəz, meyvə, tam taxıl və zülallı balanslı pəhriz şəkəri tarazlayıb dalğalanmanı azalda bilər. Bəzi tədqiqatlar balıq yağı (omeqa-3) əlavəsinin və C vitamininin stress hormonlarına nəzarətə kömək edə biləcəyini irəli sürür, lakin əvvəl həkimlə danışın. Bunlar tibbi problemi müalicə etmir, yalnız stress artımını sağlam aralığa çəkməyə dəstəkdir. Ciddi yüksəkliyə şübhə varsa mütləq tibb müəssisəsinə müraciət edin.

Kortizol yüksəkliyi necə müalicə edilir?

Müalicə vəziyyətin səbəbindən asılıdır. Həkim mənbəni tapmaq üçün ətraflı test edir. Səbəb Cushing sindromu (orqanizmin artıq istehsalı) olarsa adətən şiş çıxarılır. Hipofizdə beyin cərrahiyyəsi, adrenal vəzidə qarın əməliyyatı aparılır. Əməliyyat mümkün deyilsə radioterapiya və ya xüsusi istehsalı zəiflədən dərmanlar ola bilər. Yüksəklik uzunmüddətli kortizon istifadəsinə bağlıdırsa həkim dozanı tədricən təhlükəsiz səviyyəyə endirir və ya tam kəsir (qəfil deyil, təhlükəlidir). Lazım gəldikdə alternativ müalicə seçilir. Bu müddətdə qidalanma və həyat tərzi də dəstəkdir: duz/karbohidrat məhdudiyyəti, məşq və stressin azaldılması sağalmaya kömək edir. Müalicə fərdidir, endokrinoloq planlaşdırmalıdır; xəstə təlimata və sağlam vərdişlərə əməl edib fəal dəstək verməlidir.

Nəticə

Kortizol əvəzolunmaz hormondur, balanslı səviyyə sağlamlığın açarıdır. Kortizon isə insanın hazırladığı forması olaraq çox xəstəliyin müalicəsinə kömək edir. Hər ikisi düzgün miqdarda faydalı, artıq olduqda diqqət tələb edən təsirə malikdir. Problem düşündükdə mütəxəssislə danışıb testdən çəkinməyin. Unutmayın, məlumatlı və həkim nəzarətində yanaşma ilə hormon problemlərinin çoxu idarə və ya müalicə edilə bilər.