انقلاب در درمان سرطان

فکری که در جامعه بیشتر از همه مطرح میشود و به ذهن میآید این است: «در واقع درمان سرطان پیدا شده اما پنهان میشود. درمانهای قدیمی به ما میدهند. شرکتهای دارویی برای فروش داروها یا فناوری موجود خود، نوآوریها را از جامعه و بیماران سرطانی دور نگه میدارند.» آیا این فکر درست است؟ آیا در سالهای اخیر واقعاً تغییرات مهمی در درمان سرطان رخ داده است؟
در واقع تازه شناخت سرطان را آغاز کردهایم. حتی میتوان گفت تازه شروع به گفتن واژه سرطان کردهایم. اگر از این دید نگاه کنیم یا سرطان را با بیماریهای عفونی شناختهشدهتر مقایسه کنیم، وضعیت را بهتر تحلیل میکنیم. بیماریهای عفونی تقریباً قرنهاست در جامعه شناخته شدهاند و هر روز بیشتر شناخته میشوند. برای مثال امروز درمان کاملی برای عفونت تهدیدکننده حیات مانند ایدز وجود ندارد. یا با آنکه میدانیم نوع تازه آنفلوانزای هر سال درمانی ندارد، نمیگوییم بیماریهای عفونی درمان ندارند. طی سالها دیدهایم بیماریهای عفونی در واقع صدها زیرگروه و بیش از هزار گروه بیماری دارند. جهان بخشی از آنها را حل کرده است. مثلاً با واکسنهای آبلهمرغان و فلج اطفال اکنون از این بیماریها پیشگیری میکنیم. در کنار آن میدانیم بعضی آنفلوانزاهای تازهشناختهشده جان گروهی را میگیرند. با این حال ناامید نمیشویم، چون میدانیم به مرور راهحل و واکسن پیدا میشود. تفاوت اینجاست که عفونتها قرنها شناخته شدهاند اما جامعه علمی فقط در 50 سال اخیر شناخت سرطان را آغاز کرده است. در 20 سال اخیر پیشرفتهایی واقعاً تغییردهنده زندگی رخ داده است. پیش از 2000 از هر 3 بیمار سرطان یک نفر نجات مییافت، اما امروز از هر 3 بیمار دو نفر سلامت خود را بازمییابند. این رقم بزرگی است.. همچنین اگر فقط 10 سال به عقب برگردیم، لوسمی (سرطان خون) از مرگبارترین گروه بیماریها بود، اما امروز میزان رهایی 5 ساله از لوسمی به %60-70 رسیده است. میدانیم با توسعه و کاربرد گسترده پیوند سلول بنیادی، با تأمین آن از اهداکننده مناسب یا خود فرد، بخش بزرگی از این بیماری درمان میشود. به عبارت دیگر سلول بنیادی انقلابی در سرطانهای خون یا گره لنفاوی بود؛ زندگی را تغییر داد و بسیاری را از بیماری رها کرد.
در سرطانهای دیگر، یعنی سرطان اندامها یا تومورهای توپر، نیز در 20 سال اخیر تغییرات انقلابی رخ داده است. یکی از نمونههای نخست، تومور استرومایی گوارشی است که پیش از 2000 پاسخ آن به شیمیدرمانی %8 بود؛ یعنی از 100 بیمار فقط 8 نفر پاسخ میدادند، اما امروز تقریباً بیش از %90 پاسخ میگیریم. حتی در بیماری پیشرفته یا گسترشیافته به کل بدن، با درمان قرصی نتایج بسیار مثبت داریم. Glivek نمونهای است و بعداً داروهای متعدد دیگری در این گروه آمدند که حتی هنگام ناکافی بودن آن راهحل دادند. این گروه داروهای هدفمند نام دارند. به عبارت دیگر داروهای هوشمند با تعیین دقیق سازوکار رشد سرطان و مهار مستقیم خود آن یا عوامل تحریککننده آن، از سرطانی شدن جلوگیری یا سلول سرطانی را نابود میکنند و در حوزههای بسیاری استفاده میشوند. در برخی سرطانها بهتنهایی اثر دارند و در برخی، ترکیب با شیمیدرمانی برتری بزرگی ایجاد کرده است. برخی مستقیماً به گیرندههای سطح سلول متصل میشوند؛ برخی مواد محرک متصلشونده به گیرندههای فعالکننده مسیر رشد را میگیرند و اثرشان را از بین میبرند. گروهی به نام مولکولهای کوچک مستقیماً وارد سلول میشوند و سازوکارهای حمل یا انتقال پیام رشد هسته تحریککننده تومور را مسدود میکنند؛ اینها امروز در بسیاری سرطانها به تغییر زندگی کمک میکنند.
نباید فراموش کنیم شرکتهای دارویی در سالهای اخیر با وجود تغییرات بزرگ زندگی ما، شکستهای بزرگی هم داشتهاند. امروز بیش از 250 شرکت تلاشکننده برای ساخت داروهای امیدبخش مسیر رشد، به علت هزینههای بسیار زیاد از بین رفتهاند؛ زیرا نتیجه ناموفق باعث از دست دادن همه چیز شده است. پس یافتن و ساخت دارو تا عرضه آن برای بیماری، میتواند میلیاردها دلار برای یک شرکت یا گروه شرکتها هزینه داشته باشد. در چنین ساختاری، پنهان کردن دارویی متکی بر سالها کار و اقتصاد جدی از مردم در شرایط امروز مطرح نیست. همانطور که ابتدا گفتیم سرطان مانند عفونتها مجموعه بیماریهاست و سازوکار ایجاد بیشتر آنها متفاوت است؛ طبیعتاً درمان هم فرق دارد. امروز بیش از 150 نوع سرطان تعریف شده است. رفتار سرطانها بر اساس مرحله هم تغییر میکند. اگر هر نوع را در 4 مرحله بررسی کنیم، با در نظر گرفتن 150 زیرگروه ناگهان با هزاران بیماری روبهرو میشویم. گاهی حتی یک بیماری را در 10-15 زیرعنوان بررسی میکنیم. با ضرب این نسبتها در سرطانها، هزاران بیماری پیش روست و از همین رو در درمان، تشخیص و روند بیشتر آنها تفاوت میبینیم.
اما چون همه اینها سرطان نامیده میشوند، شاید همین مهمترین علت برداشت نادرست باشد. به نظر من شناخت سرطان در کشورهای توسعهیافته پس از دهه 1960 با بهرسمیتشناختن و توسعه حقوق و آزادیهای فردی آغاز شد. اما در اروپای شرقی و شرق، مطمئن باشید این مفاهیم بسیار تازهاند. این اصطلاحات تازه به مردم رسیدهاند. تازه درک میکنیم این مجموعه بیماریها، سازوکار ایجاد، راهبرد درمان و روشهای توسعهیافته متفاوت خواهند بود. آیا داروهای هوشمند پیشرفت جدی ایجاد کردهاند؟ بله؛ اما در بسیاری سرطانها نیز ناکافی ماندهاند. مطالعات 20 سال اخیر امروز در سرطان سلول کلیه پیشرفته، کبد، معده، پستان، ریه، مغز و بسیاری دیگر به زندگی کمک کردهاند. آیا کافی است؟ طبیعتاً خیر. علم به سمت دیگری رفته و دیده شده درمان سرطان فقط با سلول سرطان نیست. شناسایی تغییرات و اختلالهای دستگاه دفاعی یا ایمنی و ساخت درمانهای مربوط، یعنی داروهای سلولهای دفاعی و برخی واکسنها، درمان را به بعد دیگری میبرد. بهویژه افزودن ترکیب آنها به درمانهای فعلی نور تازهای است. اکنون رد پای گامهای تازه انکولوژی را میبینیم و میشنویم. باور دارم طی زمانی مانند 10 سال، داروهای تنظیمکننده ایمنی پس از داروهای هدفمند جان و نور تازهای به انکولوژی میدهند.
آیا همه پیشرفتهای درمان سرطان فقط داروییاند؟ خیر، طبیعتاً فقط در دارو نبودهاند. تکنیکهای جراحی هم پیشرفت باورنکردنی داشتهاند. دیگر جراحیهای بسیار سنگین گذشته نیست و روشهای انسانیتر، محافظ بدن، کمعارضهتر و با بهبود سریعتر توسعه یافتهاند. برای مثال قبلاً تقریباً %80 بیماران سرطان پستان، پستانشان را از دست میدادند؛ امروز این رقم تقریباً %10-20 است. بهویژه در مراکز پیشرفته چندتخصصی با پزشکان متخصص در حوزههای مختلف، از دست دادن پستان تقریباً به حد ناچیز رسیده است. در سرطانهای شکم، سر و گردن و ریه، روشهای رباتیک و بسته لاپاروسکوپی بسیار پیشرفت کردهاند. مشارکت جراحان پلاستیک در جراحی سرطان، انجام جراحی تهاجمیتر را آسان و تخریب ظاهر بیمار را کمتر کرده است. این پیشرفتهای جراحی در 20 سال اخیر واقعاً انقلابیاند.
تصویربرداری به نظر من حوزه دیگری با تغییرات انقلابی است که شاید بیش از همه مدیریت سرطان را آسان و هدایت درست آن را ممکن کرده است. هرچه سرطان و گسترش آن را دقیقتر تصویر و تعیین کنید، تصمیمهای بیمار همانقدر تغییر میکند. تصویربرداری مولکولی، بهویژه روشهای آغازشده با PET، اکنون بسیار رایج است. اما تغییر فناوری بهتنهایی کافی نیست؛ پزشکان ماهر در استفاده از آن لازماند. دستگاه خوب کافی نیست. متخصص تصویربرداری متعهد به انکولوژی که در این جهت رشد کرده، در تیم چندتخصصی هم دید انکولوژیست پزشکی، انکولوژیست پرتوی یا جراح و هم زندگی بیمار را تغییر میدهد. مثلاً تصویربرداری پروستات بسیار پیشرفته شده است. فقط 5 سال پیش گسترش را با روشهای ساده مشخص میکردیم، اما امروز PET با آنتیژن غشایی اختصاصی پروستات، مستقیماً مربوط به محتوای سلول پروستات، ارزیابی جامعتری میدهد. تومورهای نورواندوکرین از هر جای بدن میتوانند برخیزند و بهویژه از سلولهای ترشحکننده هورمون ایجاد میشوند. تصویربرداری این تومورهای برخاسته از سلولهای وابسته به هورمون وارد بعد دیگری شده است. با گالیوم 68 سلولهای تومور بسیار جامعتر ارزیابی و تقریباً در سطح سلول شناسایی میشوند. همچنین داروهای هوشمند و پرتودرمانی مستقیم برای سلول شناساییشده قابل انجام است. تغییرات پزشکی هستهای در تصویربرداری و درمان مولکولی انقلابی بوده و به زندگی، زندگی افزودهاند.
ذرات منتشرکننده پرتو بتا مانند ساماریوم یا استرانسیم که قبلاً در سرطان پروستات استفاده میشدند عمر را افزایش ندادهاند. بله، مصرف آنها در بیماران طی سالها درد استخوان را کم کرده است. اما داروی منتشرکننده آلفا به نام پارادین که فکر میکنم بسیار بهزودی وارد کشور شود، با ماده تزریقشده از ورید فقط نواحی درگیر استخوان را پرتودهی میکند؛ هم درد بیمار را کاهش میدهد و هم به طول عمر کمک بسیار جدی میکند. این نمونه درمان مولکولی و پیشرفت انقلابی پزشکی هستهای است. مطمئنیم با شناخت بهتر سلول سرطان، این کاربردها و مشابه آنها در آینده برای سرطانهای زیادی قابل استفاده خواهند شد.
روشهای رادیولوژی مداخلهای امروز سریع پیشرفت میکنند و نابودی تومور را در محل بدون جراحی ممکن میسازند. ابلیشن رادیوفرکانسی یعنی درمان گرمایی تومور با رادیوفرکانس، کرایوابلیشن یعنی نابودی با انجماد، نایفونایف یعنی تخریب با ولتاژ بالای برق و هایفو (HIFU) با امواج پرفرکانس سونوگرافی، در بسیاری سرطانها راه تازه گشودهاند. همچنین درمان مستقیم داخل شریان، بهویژه با توسعه DyneCT و امکان توموگرافی 3 بعدی هنگام آنژیوگرافی، رگ واقعی تغذیهکننده تومور را پیدا میکند. این دستگاه واردشده در چند سال اخیر امکان یافته شدن مستقیم رگ تغذیهکننده و انتقال مقدار فراوان شیمیدرمانی را فراهم کرده است.
پرتودرمانی در 50 سال اخیر دگرگونی باورنکردنی داشته و پیشرفت 20 سال اخیر واقعاً انقلابی است. دستگاههای پرتودرمانی مستقیم هدفمند تومور، با حفظ بافت سالم موفقیتهای بزرگی فراهم کردهاند. تومور مستقیماً هدف و بافت سالم حداکثر محافظت میشود. هرچه بافت سالم بیشتر حفظ شود، طبیعتاً پرتو بیشتری میتوان به تومور رساند. با این پیشرفتها پرتودرمانی برای بسیاری سرطانهای غیرقابل جراحی نور امید شده است؛ سرطان سر و گردن، پانکراس، مجاری صفراوی، دهانه رحم و رحم نمونهاند و میتوان مثالهای بیشتری افزود.
یکی از مهمترین نکتههای انقلابی، تغییر نگاه به بیمار سرطان است. کیفیت زندگی تقریباً بر همه چیز پیشی گرفته است. در درمان بیمار اکنون علاوه بر سود، زیان واردشده هم سنجیده میشود. روشهای مکمل مبتنی بر شواهد، یعنی روشهای طب جایگزین افزایشدهنده کیفیت زندگی، بسیار بهتر استفاده میشوند. کاهش درد، برطرف کردن اضطراب و تنش، بیخوابی و مشکلات جنسی و کمینه کردن عوارض دارو، که مجموعشان کیفیت زندگی است، بیماران را به نقطه دیگری برده است. اعتماد کل جامعه انکولوژی را جلب و به چنگ زدن به زندگی کمک کرده است. از درون وضعیت دشوار خود ممکن است احساس کنیم سرطان درمان ندارد و پیشرفتی رخ نمیدهد، اما همانطور که میبینید در واقع پیشرفتهای انقلابی فراوان در انکولوژی وجود دارد.
آیا این مقاله برای شما مفید بود؟
بازخورد شما به بهبود محتوای ما کمک میکند.





نظرهای خوانندگان
نظر خود را بنویسید
نام و دیدگاه شما فقط پس از تأیید مدیر منتشر میشود. نشانی ایمیل شما هرگز به بازدیدکنندگان نمایش داده نمیشود.
اولین نظر را شما بنویسید.