კიბო, დაბერება და ცხოვრების აზრი — ფსიქოსოციალურ სირთულეებთან გამკლავება

სწავლის მრავალწლიანი პერიოდის განმავლობაში ონკოლოგები დაავადებების დიაგნოსტიკის, მკურნალობისა და მართვის სპეციალისტები ხდებიან. თუმცა ხშირად საკმარისად მომზადებული არ არიან იმისთვის, რომ პაციენტს სიკვდილთან პირისპირ შეხვედრისას გაუწიონ მეგზურობა. სამედიცინო განათლება უმეტესად ფიზიკური დაავადებების მკურნალობაზეა ორიენტირებული და არ იძლევა ამომწურავ ცოდნას იმის შესახებ, როგორ უნდა მივაწოდოთ ემოციური და ფსიქოლოგიური მხარდაჭერა პაციენტებსა და მათ ახლობლებს განუკურნებელ მდგომარეობებში. ამავე დროს, ჭეშმარიტად ჰოლისტური ზრუნვა მოითხოვს, დავინახოთ არა მხოლოდ დაავადება, არამედ ადამიანიც.

თანამედროვე პალიატიური ზრუნვის ფუძემდებელმა Dame Cicely Saunders-მა ეს მნიშვნელოვანი სიტყვები თქვა: „შენ მნიშვნელოვანი ხარ იმიტომ, რომ შენ ხარ, და მნიშვნელოვანი დარჩები შენი ცხოვრების უკანასკნელ წამამდე.“ ეს სიტყვები ადამიანის ღირსების შესაბამისი, თანაგრძნობით გამსჭვალული ჯანდაცვის საფუძველია. პაციენტებს, რომლებიც უიმედობას გრძნობენ ან ფიქრობენ, რომ სხვებისთვის ტვირთი არიან, უნდა შევახსენოთ, რომ ღირებულნი არიან არა მხოლოდ იმის გამო, თუ ვინ არიან, არამედ იმ კვალის გამოც, რომელიც მთელი ცხოვრების განმავლობაში სხვებზე დატოვეს.

კიბოს სულიერი განზომილება მხოლოდ ფიზიკურ სხეულს კი არა, სულსაც ეხება — ადამიანის აზრის, ღირსებისა და საყვარელ ადამიანებთან კავშირის განცდას მოიცავს. ამ განზომილებებს რიცხვებით ვერ გავზომავთ, თუმცა მათ პაციენტის კეთილდღეობაზე ღრმა გავლენის მოხდენა შეუძლიათ.

დაავადების სულიერი განზომილებები

მრავალ პაციენტთან საუბრისას დავინახე, რომ მათი უდიდესი შიში სიცოცხლის დაკარგვა კი არ იყო, არამედ მეუღლეების დატოვება, რომლებიც წლების განმავლობაში მათ გვერდით იყვნენ, ან — განსაკუთრებით ახალგაზრდა პაციენტების შემთხვევაში — შვილების დატოვება. მათი ტკივილი ხშირად ფიზიკურზე მეტად ემოციური ტვირთია, რომელსაც გარდაუვალი განშორების ჩუმი სევდა ამძიმებს.

ჩემს ხანდაზმულ პაციენტებს მეუღლეებთან ერთად შვილები ჰყავდათ გაზრდილი, შვილიშვილების პირველი ნაბიჯები ჰქონდათ ნანახი და ყოველდღიურ ცხოვრებაში სიმშვიდეს პოულობდნენ. თუმცა უმრავლესობა, რადგან ოჯახისთვის ტვირთად ქცევა არ სურდა, საკუთარ შფოთვას არ გამოხატავდა და გრძნობებს გულში იტოვებდა. გარედან ეს პოზიცია შესაძლოა ერთგვარ გამძლეობად ან შეგუებად ჩანდეს. თუმცა ასეთი ხედვა მათი ღრმა სულიერი და ემოციური ტკივილის უგულებელყოფას ნიშნავს.

მხარდაჭერა, რომელიც ამ პაციენტებს სჭირდებათ, მხოლოდ ფიზიკური სიმპტომების შემსუბუქებით არ შემოიფარგლება. მათთვის უმთავრესია, არ დაკარგონ ცხოვრების აზრის განცდა და მკურნალობის პროცესში ღირსება შეინარჩუნონ. თუმცა ჩვენი ჯანდაცვის სისტემა, რომელიც ეფექტიანობასა და ფინანსურ სარგებელს ანიჭებს უპირატესობას, დაავადების სულიერი განზომილების უგულებელყოფისკენ არის მიდრეკილი. სიცოცხლის დასასრულს მყოფი პაციენტების მიერ აზრის ძიება, საყვარელ ადამიანებთან კავშირები და სიცოცხლის მიღმა მიმართული ფიქრები ხშირად სამედიცინო პროტოკოლებისა და სტატისტიკის ჩრდილში რჩება. ნამდვილი ჯანდაცვა კი არა მხოლოდ სხეულებს, არამედ სულებსაც უნდა ხედავდეს.

ემპათიის ნაცვლად მონაცემებზე დაფუძნებული გადაწყვეტილებები

მიუხედავად იმისა, რომ ფსიქოონკოლოგია ღირებული სფეროა, რომელსაც შორს წასული კიბოს მქონე პაციენტებისთვის ამ რთულ პროცესში მეგზურობის გაწევა შეუძლია, ჯანდაცვის სისტემაში მას საკმარისი მხარდაჭერა არ აქვს. ფსიქოსოციალური ზრუნვის გუნდები ფინანსური შეზღუდვებისა და რესურსების ნაკლებობის გამო ბევრ პაციენტამდე ვერ აღწევენ. ხელმძღვანელები, რომლებსაც პაციენტებთან უშუალო ურთიერთობა არ აქვთ და მათ ტკივილს ახლოდან ვერ ხედავენ, რესურსებს ემპათიის ნაცვლად ფინანსური ცხრილების მიხედვით ანაწილებენ. მეორე მხრივ, პაციენტები და მათი მომვლელი ახლობლები ხშირად იმდენად არიან ორიენტირებული მკურნალობაზე, რომ ვერ აცნობიერებენ, რამდენად მნიშვნელოვანია მათთვის ფსიქოონკოლოგიური მხარდაჭერა.

ბევრი შორს წასული ან ტერმინალური სტადიის კიბოს მქონე პაციენტისთვის ფსიქოონკოლოგიასა და სულიერ ზრუნვას შესაძლოა მიღებულ ქიმიოთერაპიაზე მეტი მნიშვნელობაც ჰქონდეს. ქიმიოთერაპია ყველა საავადმყოფოში შეიძლება იყოს ხელმისაწვდომი, ფსიქოსოციალური მხარდაჭერის გუნდები კი, განსაკუთრებით სახელმწიფო საავადმყოფოებში, უკიდურესად შეზღუდულია. ქიმიოთერაპია პაციენტებს კიბოსთან ემოციურად გამკლავებაში ან შინაგანი სიმშვიდის პოვნაში ვერ ეხმარება. ამ დროს საქმეში ფსიქოონკოლოგიური მხარდაჭერა და ხელოვნების თერაპიები შეიძლება ჩაერთოს. ასეთი მიდგომები პაციენტებსა და მათ ახლობლებს აძლევს შესაძლებლობას, გააზიარონ შიშები, მიიღონ განშორება და დაფიქრდნენ, როგორ მოაწყობენ ცხოვრებას საყვარელი ადამიანის გარეშე. ჭეშმარიტად თანაგრძნობით გამსჭვალულმა ჯანდაცვამ მხოლოდ დაავადება კი არა, ადამიანის მთელი არსება უნდა გაითვალისწინოს.

არა მხოლოდ გადარჩენა, არამედ აზრის პოვნა

საბოლოოდ, შესაძლოა ვერ შევცვალოთ პაციენტების დიაგნოზი ან დაავადების გავრცელების ხარისხი, მაგრამ შეგვიძლია დავეხმაროთ მათ უკანასკნელი დღეების ჩამოყალიბებაში. შეგვიძლია ხელი შევუწყოთ დამშვიდობებას, რომელიც პატივს მიაგებს მათ ცხოვრებასა და დარჩენილ საყვარელ ადამიანებს. ამისთვის ჩვენი ჯანდაცვის სისტემის გარდაქმნა გვჭირდება — უნდა ჩავრთოთ ფსიქოონკოლოგია, სამედიცინო მომსახურებაში სულიერი განზომილებები მივიღოთ და პაციენტები მხოლოდ დიაგნოზებად არ აღვიქვათ.

კიბო და დაბერება მხოლოდ გადარჩენას არ უკავშირდება; ისინი ღირსებას, აზრსა და გარდაუვალის ღირსეულად შესახვედრად საჭირო გამბედაობასაც ეხება. დაავადების სულიერი განზომილებების აღიარება საშუალებას გვაძლევს, პაციენტებს უკანასკნელ დღეებში გვერდით გავყვეთ, მათ დაავადებებს ვუმკურნალოთ და აზრის, სიმშვიდისა და შვების პოვნაში დავეხმაროთ. სწორედ ეს არის ზრუნვის ყველაზე მნიშვნელოვანი ფორმა.