Xərçəng, yaşlanma və həyatın mənası haqqında – Psixososial çətinliklərlə mübarizə

Onkoloqlar uzun illər davam edən təhsil müddətində xəstəliklərin diaqnostikası, müalicəsi və idarə olunması üzrə ixtisaslaşırlar. Lakin xəstəyə həyat itkisi ilə üzləşməkdə yol göstərmək üçün çox vaxt yetərli hazırlıqları olmur. Tibb təhsili əsasən fiziki xəstəliklərin müalicəsinə yönəlir; müalicəsi mümkün olmayan vəziyyətlərdə xəstələrə və yaxınlarına emosional və psixoloji dəstəyin necə veriləcəyini ətraflı öyrətmir. Halbuki həqiqətən bütöv qayğı xəstəliklə yanaşı insanı da görməyi tələb edir.

Müasir palliativ qayğının banisi Dame Cicely Saunders bu mühüm sözləri söyləmişdi: “Sən, sən olduğun üçün önəmlisən və həyatının son anınadək önəmli qalacaqsan.” Bu sözlər insan ləyaqətinə uyğun, mərhəmətli səhiyyə xidmətinin təməlidir. Ümidsiz və ya özünü başqalarına yük sayan xəstələrə yalnız kim olduqları üçün deyil, ömür boyu başqalarının həyatında buraxdıqları izlər üçün də dəyərli olduqlarını xatırlatmalıyıq.

Xərçəngin mənəvi tərəfləri yalnız fiziki bədənlə deyil, ruhla da əlaqəlidir; insanın məna, ləyaqət və sevdikləri ilə bağlılıq hissini əhatə edir. Bunları rəqəmlərlə ölçmək mümkün deyil, lakin xəstənin rifahına dərin təsir göstərə bilər.

Xəstəliyin mənəvi tərəfləri

Bir çox xəstə ilə söhbətlərimdə gördüm ki, ən böyük qorxuları həyatlarını itirmək deyil, uzun illər yanlarında olan həyat yoldaşlarını və ya, xüsusilə gənc xəstələrdə, uşaqlarını geridə qoymaqdır. Ağrıları çox vaxt fiziki olmaqdan daha çox qaçılmaz ayrılığın səssiz hüznü ilə yoğrulmuş emosional yükdür.

Yaşlı xəstələrim həyat yoldaşları ilə övlad böyütmüş, nəvələrinin ilk addımlarını görmüş, gündəlik həyat axınında rahatlıq tapmış insanlardır. Lakin çoxu ailəsinə yük olmaq istəmədiyindən narahatlığını dilə gətirmir, duyğularını içində saxlayırdı. Kənardan bu, dözüm və ya qəbul kimi görünə bilər. Halbuki belə baxış onların dərin mənəvi və emosional ağrısını görməməkdir.

Bu xəstələrə lazım olan dəstək yalnız fiziki əlamətlərin yüngülləşdirilməsi ilə məhdudlaşmır. Əsas olan məna hissini itirməmək və müalicə boyu ləyaqətini qorumaqdır. Lakin mövcud səhiyyə sistemimiz səmərəlilik və maliyyə qazancını önə çəkərək xəstəliyin mənəvi tərəfini gözdən qaçırmağa meyllidir. Terminal dövrdə məna axtarışı, yaxınlarla bağlar və həyatın o tayına uzanan düşüncələr çox vaxt tibbi protokolların və statistikanın kölgəsində qalır. Həqiqi səhiyyə xidməti isə yalnız bədəni deyil, ruhu da görməlidir.

Empatiyaya deyil, məlumatlara əsaslanan qərarlar

Psixo-onkologiya irəliləmiş xərçəng xəstələrinə bu çətin dövrdə yol göstərə bilən dəyərli sahə olsa da, səhiyyə sistemində kifayət qədər dəstəklənmir. Psixososial qayğı qrupları maliyyə məhdudiyyətləri və resurs çatışmazlığından çox xəstəyə çata bilmir. Xəstələrlə birbaşa ünsiyyətdə olmayan, ağrılarını yaxından görməyən rəhbərlər resursları empatiyaya deyil, maliyyə cədvəllərinə görə bölürlər. Digər tərəfdən xəstələr və onlara qulluq edən yaxınlar müalicəyə o qədər köklənirlər ki, psixo-onkoloji dəstəyin onlar üçün əhəmiyyətini görə bilmirlər.

Halbuki irəliləmiş və ya terminal xərçəngi olan çox xəstə üçün psixo-onkologiya və mənəvi qayğı aldığı kimyaterapiyadan da böyük məna daşıya bilər. Kimyaterapiya hər xəstəxanada tapıla bilər; psixososial dəstək qrupları isə, xüsusilə dövlət xəstəxanalarında, çox məhduddur. Kimyaterapiya xəstəyə xərçənglə emosional mübarizədə və ya daxili rahatlıq tapmaqda kömək edə bilməz. Burada psixo-onkoloji dəstək və incəsənət terapiyaları rol oynaya bilər. Belə yanaşmalar xəstələrə və yaxınlarına qorxularını bölüşmək, ayrılığı qəbul etmək və sevdikləri olmayanda həyatlarını necə quracaqlarını düşünmək imkanı verir. Həqiqətən şəfqətli səhiyyə xidməti yalnız xəstəliyi deyil, insanın bütün varlığını nəzərə almalıdır.

Yalnız sağ qalmaq deyil, məna tapmaq

Sonda xəstənin diaqnozunu və ya xəstəliyin irəliləməsini dəyişmək mümkün olmaya bilər, lakin son günlərini formalaşdırmasına kömək edə bilərik. Həyatını və geridə qoyduğu sevdiklərini şərəfləndirərək vidalaşmasını təmin edə bilərik. Bunun üçün səhiyyə sistemimizi dəyişməli, psixo-onkologiyanı birləşdirməli, səhiyyədə mənəvi tərəfləri qəbul etməli və xəstələri yalnız diaqnozdan ibarət görməməliyik.

Xərçəng və yaşlanma yalnız sağ qalmaqla deyil, ləyaqət, məna və qaçılmaz olanla zərifliklə üzləşmək cəsarəti ilə bağlıdır. Xəstəliyin mənəvi tərəflərini qəbul etmək son günlərində xəstələrlə birgə addımlamağa, xəstəliklərini müalicə etməyə, məna, hüzur və rahatlıq tapmalarına kömək etməyə imkan verir. Ən çox əhəmiyyət daşıyan qayğı da budur.