მედიცინის სიბრმავის დასასრული – ვილჰელმ რენტგენი და X-სხივების აღმოჩენა
ამ სტატიაში
8 ნოემბერი 1895, პარასკევი ღამე ვიურცბურგში: ბნელი ლაბორატორია, თავისით მანათობელი ეკრანი და უხილავი სხივი — ვილჰელმ რენტგენი, X-სხივები და ადამიანის სხეულის შიგნით მედიცინის პირველი მზერა
ანესთეზიამ (დღეები 78-79) ტკივილი გააქრო; ანტისეპტიკამ (დღე 80) სიკვდილი თავიდან ააცილა. მაგრამ 19-ე საუკუნის მიწურულსაც ექიმი ჯერ კიდევ დიდი სიბრმავის პირობებში მუშაობდა: სხეულის შიგნით ვერ იხედებოდა. დიაგნოსტიკა მთლიანად გარედან ხელით გასინჯვას (პალპაციას), მოსმენას (აუსკულტაციას), თითით დაკაკუნებით ხმის მიღებას (პერკუსიას) და დაკვირვებას ეფუძნებოდა. სად იყო სიმსივნე, რამდენად დიდი იყო იგი, გავრცელდა თუ არა ძვალში — ამის დანახვა მხოლოდ საოპერაციო მაგიდაზე, სხეულის გახსნის შემდეგ შეიძლებოდა. ქირურგი, გარკვეული გაგებით, დახუჭული თვალებით მუშაობდა. 8 ნოემბერს 1895, პარასკევ ღამეს, ეს სიბრმავე ერთბაშად დასრულდა. გერმანიის ქალაქ ვიურცბურგში, უნივერსიტეტის ბნელ ფიზიკის ლაბორატორიაში, 50 წლის პროფესორმა ვილჰელმ კონრად რენტგენმა, კათოდური სხივების მილებზე (Crookes/Hittorf-ის მილი) ცდის დროს — მიუხედავად იმისა, რომ მილი მთლიანად დაეფარა სინათლის გაუმტარი შავი მუყაოს გარსით — შენიშნა, რომ ოთახის მეორე ბოლოში, დაახლოებით ორნახევარი მეტრის დაშორებით მდებარე ბარიუმის პლატინოციანიდით დაფარული ეკრანი თავისით მომწვანოდ ანათებდა. ხილული სინათლე არ იყო; მილი მთლიანად დაფარული იყო; შუაში მუყაო, ჰაერი და მანძილი იყო. მაგრამ ეკრანი ანათებდა. რენტგენი ღრმა გაოცებამ მოიცვა; მომდევნო ექვსი-შვიდი კვირა, თითქმის შეუჩერებლად, ამ უხილავი სხივის თვისებების შესწავლას დაუთმო — ზოგჯერ ლაბორატორიაშივე ჭამდა და ეძინა. მან აღმოაჩინა, რომ სხივი ქაღალდს, ხეს, ქსოვილს და თვით ადამიანის ხელის რბილ ქსოვილებსაც გაივლიდა, მაგრამ ტყვია და ძვლები აჩერებდა. რადგან მისი ბუნება არ იცოდა, მათემატიკაში უცნობის აღმნიშვნელი ასოთი „X-სხივი“ (X-Strahlen) უწოდა. 22 დეკემბერს 1895მან ფოტოგრაფიულ ფირფიტაზე მოათავსა თავისი მეუღლის, ანა ბერტა ლუდვიგისმარცხენა ხელი; თხუთმეტწუთიანი ექსპოზიციის შემდეგ მიღებული გამოსახულება კაცობრიობის ისტორიაში პირველი სამედიცინო რენტგენოგრამა იყო: თითების ძვლები, სახსრები და არათითზე საქორწინო ბეჭედი ხორცის გავლით მკაფიოდ ჩანდა. გამოსახულების დანახვაზე ანა შეკრთა და თქვა: „მე საკუთარი სიკვდილი დავინახე.“ ეს წინადადება თანამედროვე სამედიცინო ვიზუალიზაციის დაბადების შეძახილად იქცა. დღეს — სერიის 81-ე დღეს — განვიხილავთ X-სხივების აღმოჩენას, მათ საოცრად სწრაფ დანერგვას სამედიცინო პრაქტიკაში და იმას, თუ როგორ გამოიწვია ამან კიბოს დიაგნოსტიკისა და მკურნალობის (რადიოლოგიისა და რადიაციული ონკოლოგიის) დაბადება.
კაცი, რომელიც სხვისი ცელქობის გამო სკოლიდან გარიცხეს
ვილჰელმ კონრად რენტგენი დაიბადა 27 მარტს 1845, გერმანიის რაინის მხარის ქალაქ ლენეპში (დღეს რემშაიდის ნაწილია; იქ დღეს Deutsches Röntgen-Museum მდებარეობს). მისი მამა ტექსტილით ვაჭრობდა; როცა ვილჰელმი სამი წლის იყო, ოჯახი დედამისის სამშობლოში, ნიდერლანდების ქალაქ აპელდორნში გადავიდა. ახალგაზრდა რენტგენი ნიდერლანდებში, უტრეხტის ტექნიკურ სკოლაში სწავლობდა — სხვა მოსწავლის მიერ მასწავლებლის კარიკატურის დახატვის შემთხვევისას მან ნამდვილი დამნაშავის გამხელაზე უარი თქვა და ამის გამო სკოლიდან გარიცხეს. ეს უბედური შემთხვევა მთელი ცხოვრება თან სდევდა: რადგან ოფიციალური საშუალო სკოლის დიპლომი არ ჰქონდა, ნიდერლანდებისა და გერმანიის უნივერსიტეტებში ჩვეულებრივი გზით ვერ ჩაირიცხა.
გამოსავალი ციურიხში იპოვა: შვეიცარიაში ETH ციურიხი (Eidgenössische Polytechnische Schule) სტუდენტებს დიპლომის ნაცვლად მისაღები გამოცდის საფუძველზე იღებდა. რენტგენმა იქ მანქანათმშენებლობა შეისწავლა, ხოლო 1869 წელს ციურიხის უნივერსიტეტში ფიზიკის დოქტორის ხარისხი მიიღო. იგი თავისი მასწავლებლის, ცნობილი ფიზიკოსის, აუგუსტ კუნდტისასისტენტი გახდა და მასთან ერთად ვიურცბურგისა და სტრასბურგის უნივერსიტეტებში მუშაობდა. საინტერესოა, რომ დიპლომის უქონლობის გამო ვიურცბურგში გარკვეული დროით აკადემიურ თანამდებობაზე ვერ დაინიშნა; თუმცა, რადგან მისი ნიჭი უდავო იყო, საბოლოოდ მიიღეს. 1888 წელს იგი ვიურცბურგის უნივერსიტეტის ფიზიკის პროფესორი და ფიზიკის ინსტიტუტის დირექტორი გახდა. 1894 წელს უნივერსიტეტის რექტორად აირჩიეს.
შენიშვნა ხასიათის შესახებ: რენტგენი უკიდურესად ზედმიწევნითი, ჩაკეტილი, პომპეზურობას მოკლებული ექსპერიმენტატორი იყო. თავის ცნობილ ცდებს ხშირად სრულიად მარტო, ასისტენტის გარეშე ატარებდა — აღმოჩენის ღამეს ლაბორატორიაში მარტო იყო; როგორც თავად ამბობდა, „სახლში მომსახურე სულები აღარ დარჩენილიყვნენ“. აღმოჩენის შემდეგ მოპოვებული უზარმაზარი პოპულარობა თითქმის დისკომფორტს უქმნიდა; X-სხივების დაპატენტებაზე უარი თქვა — ამბობდა, რომ მისი აღმოჩენა მთელ კაცობრიობას უნდა კუთვნებოდა. ეს მორტონის ეთერის პატენტის სკანდალის (დღე 78) სრულიად საპირისპირო ეთიკური პოზიცია იყო. რენტგენმა 1901 წელს მიღებული პირველი ნობელის პრემიის 50.000 შვედური კრონა ვიურცბურგის უნივერსიტეტს შესწირა.
Crookes-ის მილი: 1890-იანი წლების ფიზიკის ლაბორატორიის ვარსკვლავი
ხელსაწყო, რომელზეც რენტგენი 1895 წელს მუშაობდა, იმდროინდელი ფიზიკის ლაბორატორიების ყველაზე პოპულარული ობიექტი იყო: კათოდური სხივების მილი (Crookes-ის მილი ან Hittorf-ის მილი). ეს იყო ჰაერისგან დაცლილი (ვაკუუმური) მინის მილი; მის შიგნით მოთავსებულ ორ ელექტროდს შორის მაღალი ძაბვის ელექტრული დენის გატარებისას უარყოფითი ელექტროდიდან (კათოდიდან) დადებითი ელექტროდისკენ (ანოდისკენ) ხილული ნათება ვრცელდებოდა. ამ ნათებას „კათოდურ სხივებს“ უწოდებდნენ; მოგვიანებით გაირკვა, რომ ისინი ელექტრონების ნაკადი იყო (J.J. Thomson, 1897).
1895 წლისთვის ევროპაში მრავალი ფიზიკოსი კათოდურ სხივებს იკვლევდა: ფილიპ ლენარდი გერმანიაში, უილიამ კრუკსი ინგლისში და სხვები. რენტგენიც კვლევის ამ მიმართულებით მუშაობდა; იგი ცდილობდა გაეზომა, რამდენად შორს აღწევდა კათოდური სხივები მილის გარეთ. ირონიული ისტორიული დეტალი: რამდენიმე ფიზიკოსმა — განსაკუთრებით ლენარდმა და ამერიკის შეერთებულ შტატებში ნიკოლა ტესლამაც კი — აღმოჩენამდე უნებლიეთ დააკვირდა X-სხივების ეფექტებს, მაგრამ ისინი ვერ გაიაზრა. რენტგენი გამოირჩეოდა იმით, რომ ამ მოულოდნელ დაკვირვებას სერიოზულად მიუდგა და სისტემატურად გამოიკვლია.
ბნელი ლაბორატორია, თავისით მანათობელი ეკრანი
ბნელი ლაბორატორია · თანამედროვე სამედიცინო ვიზუალიზაციის დაბადების დრო
რენტგენი იმ საღამოს ამოწმებდა, აღწევდა თუ არა კათოდური სხივები მილის გარეთ. ზუსტი დაკვირვებისთვის მილი მთლიანად დაფარა სინათლის გაუმტარი შავი მუყაოს გარსით და ლაბორატორია სრულ სიბნელეში ჩაძირა. მიზანი იყო: თუ მილიდან სუსტი სინათლე გამოჟონავდა, იგი სიბნელეში დაენახა.
მილს მაღალი ძაბვა მიაწოდა. და თვალის კუთხით რაღაც მოულოდნელი შენიშნა: სამუშაო მაგიდაზე, მილიდან დაახლოებით ორნახევარი მეტრის დაშორებით მდებარე, ბარიუმის პლატინოციანიდის კრისტალებით დაფარული ეკრანის ქაღალდი თავისით მომწვანოდ ანათებდა.
ეს შეუძლებელი იყო. მილი მთლიანად დაფარული იყო — ხილული სინათლე ვერ გამოვიდოდა. კათოდური სხივები ამ მანძილამდე ვერ მიაღწევდა (ჰაერში რამდენიმე სანტიმეტრის გავლისას ქრებოდა). შუაში მუყაო, ჰაერი და მანძილი იყო. რენტგენმა მილი გამორთო: ნათება გაქრა. ჩართო: ნათება დაბრუნდა. ეკრანი უფრო შორს გადასწია: ნათება შესუსტდა, მაგრამ გაგრძელდა. მილსა და ეკრანს შორის საგანი მოათავსა (წიგნი, ხის ნაჭერი, ლითონის ფირფიტა): ზოგი ჩრდილს წარმოქმნიდა, ზოგი — არა.
რენტგენი მიხვდა, რომ აღმოაჩინა უცნობი, უხილავი, ნივთიერებებში გამავალი ახალი სახის სხივი . მათემატიკაში უცნობის აღმნიშვნელი ასოთი მას „X-Strahlen“ — X-სხივები უწოდა. იმ ღამეს სახლში გვიან დაბრუნდა; მეუღლე ანას არაფერი უთხრა. მომდევნო დღეებში თითქმის ლაბორატორიაში ჩაიკეტა.
მომდევნო ექვსი-შვიდი კვირა რენტგენმა ისტორიაში ერთ-ერთი ყველაზე ინტენსიური სამეცნიერო დაკვირვების პერიოდად აქცია. სრულიად მარტო, სისტემატურად, მან სათითაოდ დაადგინა X-სხივების ძირითადი თვისებები: ისინი გადიოდა ქაღალდში, ხეში, ქსოვილში, თხელ ლითონში; ტყვია და სქელი ლითონები აჩერებდა; ფოტოგრაფიულ ფირფიტებს ამუქებდა; სწორი ხაზებით ვრცელდებოდა; მაგნიტით ვერ გადაიხრებოდა (ანუ კათოდური სხივებისგან — ელექტრონებისგან — განსხვავდებოდა).
კაცობრიობის ისტორიაში პირველი სამედიცინო რენტგენოგრამა
რენტგენმა გააცნობიერა, რომ X-სხივებს ადამიანის სხეულის გავლა შეეძლო და ყველაზე შთამბეჭდავი მტკიცებულების შექმნა გადაწყვიტა. 22 დეკემბერს 1895 თავისი მეუღლე ანა ბერტა ლუდვიგი ლაბორატორიაში მიიწვია. ანას მარცხენა ხელი ფოტოგრაფიულ ფირფიტაზე მოათავსა; მის ხელსა და X-სხივების მილს შორის დაახლოებით თხუთმეტი წუთის განმავლობაში სხივები გაატარა.
ფირფიტის გამჟღავნებისას მიღებული გამოსახულება მედიცინის ისტორიაში ერთ-ერთ ყველაზე ცნობილ გამოსახულებად იქცა: ანას ხელის ძვლები მკაფიოდ ჩანდა; რბილი ქსოვილები — მკრთალი ჩრდილების სახით; ხოლო არათითზე საქორწინო ბეჭედი, ძვლების თავზე მუქი, გაუმჭვირვალე რგოლივით მოჩანდა. ადამიანმა ცხოვრებაში პირველად საკუთარი ჩონჩხი სიცოცხლეშივე დაინახა.
(გერმანულად: „Ich habe meinen Tod gesehen.“)
ანას რეაქციაში თანამედროვე ვიზუალიზაციის დაბადების ემოციური არსი ჩანს. ვიქტორიანული ეპოქის ადამიანისთვის საკუთარი ჩონჩხის დანახვა მხოლოდ მეცნიერული ცნობისმოყვარეობა არ იყო; ეს სიკვდილისა და მოკვდავობის უშუალო, შემაძრწუნებელი შეხსენება — memento moriიყო. ჩონჩხი ხელოვნებასა და რელიგიაში ყოველთვის სიკვდილის სიმბოლო იყო; ახლა კი ქალი საკუთარ ჩონჩხს ჯერ კიდევ ცოცხალი უყურებდა. როცა X-სხივების ამბავი მსოფლიოში ვრცელდებოდა, ეს გამოსახულება გაზეთებში მრავალჯერ დაიბეჭდა და საზოგადოების წარმოსახვა დაიპყრო.
მეცნიერების ისტორიაში ყველაზე სწრაფად გავრცელებული აღმოჩენა
რენტგენმა თავისი დაკვირვებები სწრაფად, მაგრამ ზედმიწევნით აღწერა. 28 დეკემბერს 1895პირველი სამეცნიერო ნაშრომი ვიურცბურგის ფიზიკურ-სამედიცინო საზოგადოებას წარუდგინა: „Über eine neue Art von Strahlen“ (სხივების ახალი სახეობის შესახებ). 1 იანვარს 1896ნაშრომის ასლები და რამდენიმე რენტგენოგრამა ევროპის წამყვან ფიზიკოსებს ფოსტით გაუგზავნა — მათ შორის იყო ფრაიბურგში მყოფი ლუდვიგ ცენდერი.
შემდგომი მოვლენები მეცნიერების ისტორიაში არნახული სისწრაფის მოვლენად იქცა:
X-სხივების ამბის მსოფლიო გავრცელება — რამდენიმე კვირაში
- 28 დეკემბერი 1895: პირველი ნაშრომი ვიურცბურგის ფიზიკურ-სამედიცინო საზოგადოებას წარედგინა.
- 1 იანვარი 1896: ნაშრომი და გამოსახულებები ევროპის ფიზიკოსებს ფოსტით გაეგზავნა.
- 5 იანვარი 1896: ავსტრიულმა გაზეთმა Wiener Presse ამბავი პირველ გვერდზე გამოაქვეყნა — ეს პირველი ცნობა იყო, რომელმაც სამეცნიერო წრეებს გასცდა და ფართო საზოგადოებამდე მიაღწია.
- 6-7 იანვარი 1896: ამბავმა ტელეგრაფის ხაზებით ლონდონს, პარიზს, ნიუ-იორკს მიაღწია; მსოფლიოს პრესა „უხილავის ფოტოგრაფირების“ სათაურებით აჟღერდა.
- 13 იანვარი 1896: რენტგენი ბერლინში მიიწვიეს; კაიზერ ვილჰელმ II-ის წინაშე თავისი აღმოჩენა აჩვენა; კაიზერმა იქვე პრუსიის გვირგვინის ორდენი (მეორე კლასი) მიანიჭა.
- 23 იანვარი 1896: რენტგენმა ვიურცბურგში პირველი საჯარო ლექცია ჩაატარა; დარბაზში ცნობილი ანატომის, ალბერტ ფონ კელიკერისხელის რენტგენოგრამა პირდაპირ გადაიღო. ფონ კელიკერმა დარბაზს მოუწოდა აღფრთოვანებით „რენტგენს სამჯერ გაუმარჯოს“ დაეძახა და ახალ სხივებს „რენტგენის სხივები“ ეწოდებინა — ეს სახელწოდება გერმანულენოვან სამყაროში დღესაც გამოიყენება.
- თებერვალი 1896: ამერიკის შეერთებულ შტატებში, ინგლისსა და საფრანგეთში პირველი კლინიკური რენტგენოგრამების გადაღება დაიწყო; გატეხილი ძვლები და ჩარჩენილი ტყვიები/უცხო სხეულები რამდენიმე კვირაში ჩვეულებრივად გამოსახული გახდა.
თანამედროვე მეცნიერების ისტორიაში ამ სისწრაფეს ანალოგი არ ჰქონდა. X-სხივების პრაქტიკული ღირებულება იმდენად აშკარა და ხელსაწყოები იმდენად მარტივი იყო (ყოველ ფიზიკის ლაბორატორიაში უკვე ჰქონდათ Crookes-ის მილი), რომ აღმოჩენიდან მხოლოდ რამდენიმე კვირის შემდეგ მსოფლიოს სხვადასხვა კუთხეში ექიმებმა ძვლის მოტეხილობებისა და უცხო სხეულების ვიზუალიზაცია დაიწყეს. შედარებისთვის: ლისტერის ანტისეპტიკის (დღე 80) სრულად მიღებას 13 წელი დასჭირდა; ლონგის ეთერის აღიარებას — 7 წელი. X-სხივები რამდენიმე კვირაში გლობალურ პრაქტიკად იქცა.
ფიზიკის ისტორიაში პირველი ნობელის პრემია რენტგენს
1901 წელს, როცა ნობელის პრემიები პირველად გაიცა, ფიზიკის პირველი ნობელის პრემია ვილჰელმ კონრად რენტგენს მიენიჭა „X-სხივების აღმოჩენით მეცნიერებისთვის გაწეული გამორჩეული სამსახურისთვის“. რენტგენმა ჯილდო მიიღო, მაგრამ იმდენად ერიდებოდა პომპეზურობას, რომ სტოკჰოლმის ცერემონიაზე სიტყვით გამოსვლაზეც უარი თქვა; ფულადი ჯილდო ვიურცბურგის უნივერსიტეტს შესწირა. თავისი აღმოჩენა არასოდეს დაუპატენტებია.
სადა დასასრული: რენტგენმა ცხოვრების დარჩენილი წლები მშვიდად გაატარა. 1900 წელს მიუნხენის უნივერსიტეტში პროფესორად გადავიდა. მისი მეუღლე ანა ბერტა 1919 წელს გარდაიცვალა; პირველი მსოფლიო ომის შემდგომ გერმანიის გამანადგურებელი ინფლაციის დროს რენტგენმა ქონების დიდი ნაწილი დაკარგა და შედარებით ღარიბი გარდაიცვალა. 10 თებერვალს 1923, მიუნხენში, ნაწლავის კიბოთი 77 წლის ასაკში გარდაიცვალა — ირონიულად, იმ დაავადებით, რომლის დიაგნოსტიკაშიც მისი აღმოჩენა რევოლუციას მოახდენდა. მისი სურვილით, გარდაცვალების შემდეგ პირადი სამეცნიერო მიმოწერა დაწვეს; მისი თავმდაბალი ხასიათისთვის შესაფერისი დამშვიდობება იყო. მისი სახელი დღეს ცოცხლობს როგორც საზომ ერთეულში (რენტგენი, რადიაციის დოზის ერთეული), ისე 111-ე ქიმიურ ელემენტში (roentgenium, Rg) და გერმანულენოვან სამყაროში რადიოლოგიის ყოველდღიურ ენაშიც.
კიბოს დიაგნოსტიკისა და მკურნალობის ორი დიდი კარიბჭე
რენტგენის აღმოჩენამ კიბოს მედიცინას ორი განსხვავებული და უზარმაზარი კარიბჭე გაუხსნა — ერთი დიაგნოსტიკისთვის, მეორე მკურნალობისთვის:
X-სხივები × ონკოლოგია — ორი რევოლუცია
1. დიაგნოსტიკური რადიოლოგია. X-სხივებმა პირველად გახადა შესაძლებელი სიმსივნეების დანახვა სხეულის გახსნის გარეშე — თავდაპირველად ძვლის სიმსივნეებისა და ფილტვის მოცულობითი წარმონაქმნების. 20-ე საუკუნის განმავლობაში ეს კარიბჭე გაფართოვდა: 1913 წელს მამოგრაფიის პრინციპები, 1970-იან წლებში კომპიუტერული ტომოგრაფია (BT/CT — ჰაუნსფილდი, ნობელი 1979), შემდეგ მაგნიტურ-რეზონანსული ტომოგრაფია (MR), PET და ჰიბრიდული PET/BT ვიზუალიზაცია. თანამედროვე პრაქტიკაში კიბოს მქონე პაციენტის სტადიის დადგენა (დაავადების გავრცელების რუკის შექმნა) მთლიანად ვიზუალიზაციას ეფუძნება — ამ ჯაჭვის პირველი რგოლი კი ვიურცბურგის 8 ნოემბრის 1895 ღამეა.
2. რადიაციული ონკოლოგია (რადიოთერაპია). X-სხივების ქსოვილში გავლის აღმოჩენიდან მალევე გაირკვა, რომ ისინი ბიოლოგიურ ქსოვილსაც აზიანებდა . უკვე 1896 წლიდან — აღმოჩენიდან ერთი წელიც კი არ იყო გასული — ექიმებმა X-სხივების გამოცდა კანის სიმსივნეებისა და სხვა კიბოების სამკურნალოდ დაიწყეს. ასე დაიბადა რადიაციული ონკოლოგია: პრინციპი, რომლის მიხედვითაც მაიონებელი რადიაცია კიბოს უჯრედების დნმ-ს დაზიანებით მათ კლავს. თანამედროვე რადიოთერაპია — თანამედროვე ხაზოვანი ამაჩქარებლები, ინტენსივობით მოდულირებული რადიოთერაპია (IMRT), სტერეოტაქსიური რადიოქირურგია (SRS), პროტონული თერაპია — ამ პრინციპის დახვეწილი შთამომავლებია.
ბნელი მხარე — რადიაციის ფასი
X-სხივების აღმოჩენას ტრაგიკული ფასი მოჰყვა. პირველ წლებში რადიაციის საფრთხეები უცნობი იყო; გამომგონებლები, ტექნიკოსები და ექიმები დაუცველად მუშაობდნენ. კლარენს დელი — თომას ედისონის X-სხივების ასისტენტი — წლების განმავლობაში სხივთა კონას საკუთარი ხელებით ამოწმებდა; ამას მოჰყვა მძიმე რადიაციული დამწვრობა, შემდეგ მკლავების ამპუტაცია და 1904 წელს მეტასტაზური კიბოთი სიკვდილი; იგი X-სხივებთან დაკავშირებული ერთ-ერთი პირველი ცნობილი პროფესიული უბედური შემთხვევის მსხვერპლია. ადრეული რადიოლოგების უმეტესობას ხელებზე რადიაციული დერმატიტი, შემდეგ კი კანის კიბო განუვითარდა; ბევრი ახალგაზრდა გარდაიცვალა. ჰამბურგის St. Georg-ის საავადმყოფოში ამ „რადიოლოგიის წამებულთა“ პატივსაცემად 1936 წელს ძეგლი დაიდგა — მასზე 159 სახელი იყო; შემდგომ წლებში კიდევ დაემატა.
სწავლის ამ ტრაგიკულმა პროცესმა თანამედროვე რადიაციული უსაფრთხოების მეცნიერებას საფუძველი ჩაუყარა (რადიობიოლოგია, დოზის ზღვრული მნიშვნელობები, დამცავი აღჭურვილობა, ALARA-ს პრინციპი — „გონივრულად მიღწევადი ყველაზე დაბალი დოზა“). ერთი და იგივე სხივი დიაგნოსტიკის ინსტრუმენტიც იყო, მკურნალობის იარაღიც და — უკონტროლო გამოყენებისას — კიბოს მიზეზიც. ეს სამმაგი ბუნება ის ფაქიზი ბალანსია, რომელზეც რადიაციული ონკოლოგია დღესაც დგას.
X-სხივებიდან რადიოაქტივობამდე: მომდევნო რგოლი
რენტგენის 1895 წლის აღმოჩენამ პირდაპირ კიდევ ერთი დიდი აღმოჩენა გამოიწვია. პარიზში ფიზიკოსმა ანრი ბეკერელმა, რომელიც იკვლევდა, მოდიოდა თუ არა X-სხივები ფოსფორესცენტული ნივთიერებებისგან, 1896 წელს აღმოაჩინა, რომ ურანის მარილები თავისით — ყოველგვარი გარე სტიმულის გარეშე — სხივებს გამოსცემდა: რადიოაქტივობა. ბეკერელის კვლევა გააღრმავა ახალგაზრდა პოლონელ-ფრანგმა მეცნიერმა, მარი სკლოდოვსკა კიურიმ, რომელმაც მეუღლე პიერ კიურისთან ერთად 1898 წელს ორი ახალი რადიოაქტიური ელემენტი აღმოაჩინა: პოლონიუმი (მარის სამშობლო პოლონეთის პატივსაცემად) და რადიუმი.
რადიუმი მალევე იქცა კიბოს მკურნალობის პირველ ნამდვილ რადიოაქტიურ იარაღად — „კიური-თერაპიის“ ანუ ბრაქითერაპიის სახით (რადიოაქტიური წყაროს უშუალოდ სიმსივნეში მოთავსება). მარი კიური პირველი და დიდი ხნის განმავლობაში ერთადერთი ადამიანი იყო, რომელმაც ნობელის პრემია ფიზიკაშიც (1903, ბეკერელთან და პიერ კიურისთან ერთად) და ქიმიაშიც (1911) მიიღო. პირველი მსოფლიო ომის დროს ფრონტზე დაჭრილი ჯარისკაცების ვიზუალიზაციისთვის მობილური რენტგენოლოგიური მანქანები („petites Curies“) შექმნა და თავადაც ფრონტზე წაიყვანა. თუმცა მარი კიურიმაც რადიაციის ფასი გადაიხადა: წლების განმავლობაში რადიოაქტიურ ნივთიერებებთან დაუცველად მუშაობის შედეგად, 1934 წელს აპლაზიური ანემიით გარდაიცვალა (დიდი ალბათობით, რადიაციით გამოწვეული ძვლის ტვინის უკმარისობით). მის ისტორიას სერიის მომდევნო დღეებში დაწვრილებით განვიხილავთ.
X-სხივების შემოსვლა ოსმალურ მედიცინაში
X-სხივების ამბავმა ოსმალურ სტამბოლამდეც იმავე სისწრაფით მიაღწია, როგორც დანარჩენ მსოფლიოში. 1896 წლის განმავლობაში — ანუ აღმოჩენიდან რამდენიმე თვეში — Mekteb-i Tıbbiye-i Şahane-ს ფიზიკის განყოფილებაში პირველი X-სხივების ცდები ჩატარდა. აქ ნათლად ჩანს ოსმალური მედიცინის მოდერნიზაციის სისწრაფე: ყოველი ახალი ტექნოლოგია, რომელიც ევროპაში რუტინულ პრაქტიკაში ინერგებოდა, სტამბოლამდე სულ უფრო მოკლე დროში აღწევდა (ეთერს წელიწადნახევარი დასჭირდა, ქლოროფორმს — თვეები, X-სხივებს — თვეები).
ოსმალეთის იმპერიაში პირველი დოკუმენტირებული რადიოლოგიური გამოყენება დაიწყო სამხედრო ქირურგიაში რენტგენის აპარატების გამოყენებით 1897 წლის ოსმალეთ-საბერძნეთის ომისა და შემდგომ ბალკანეთის ომების (1912-1913) დროს — დაჭრილ ჯარისკაცებში ტყვიებისა და შრაპნელის ნამსხვრევების ადგილმდებარეობის დასადგენად. რესპუბლიკის პერიოდში თანამედროვე თურქული რადიოლოგია სტამბოლისა და ანკარის სამედიცინო ფაკულტეტებზე ჩამოყალიბდა; რადიაციული ონკოლოგია კი 20-ე საუკუნის შუაში, ჯერ რადიუმის მილებით, შემდეგ ხაზოვანი ამაჩქარებლებით განვითარდა. დღევანდელ თურქულ ონკოლოგიურ პრაქტიკაში კიბოს მქონე ყოველი პაციენტის დიაგნოსტიკისა და სტადიის დადგენის გზა — PET/BT, MR, BT — უშუალოდ ვიურცბურგის 8 ნოემბრის 1895 ღამის მემკვიდრეობაა.
კიბოს დიაგნოსტიკისა და რადიოთერაპიის ფესვები
ამ სტატიაში გადამოწმებული ინფორმაცია
- ვილჰელმ კონრად რენტგენი: 27 მარტი 1845, ლენეპი (დღეს რემშაიდი), გერმანია — 10 თებერვალი 1923, მიუნხენი (ნაწლავის კიბო). გაიზარდა ნიდერლანდების აპელდორნში; უტრეხტის ტექნიკური სკოლიდან სხვისი დანაშაულის გამო გარიცხეს; ETH ციურიხი, 1869 წელს ციურიხის უნივერსიტეტში ფიზიკის დოქტორის ხარისხი.
- აკადემიური კარიერა: აუგუსტ კუნდტის ასისტენტი; 1888 წელს ვიურცბურგის უნივერსიტეტის ფიზიკის პროფესორი და ინსტიტუტის დირექტორი; 1894 წელს რექტორი; 1900 წელს მიუნხენის უნივერსიტეტი.
- აღმოჩენის თარიღი: 8 ნოემბერი 1895, პარასკევი საღამო, ვიურცბურგი. Crookes/Hittorf-ის კათოდური სხივების მილი, სინათლის გაუმტარი შავი მუყაოს გარსი, ~2.7 m (9 feet) დაშორებით ბარიუმის პლატინოციანიდის ეკრანის ნათება.
- სახელწოდება: „X-Strahlen“ (X-სხივები); X = მათემატიკაში უცნობი. ფონ კელიკერმა სახელწოდება „რენტგენის სხივები“ შესთავაზა (გერმანულენოვან სამყაროში გამოიყენება).
- პირველი სამედიცინო რენტგენოგრამა: 22 დეკემბერი 1895, მეუღლე ანა ბერტა ლუდვიგის მარცხენა ხელი + საქორწინო ბეჭედი, ~15 წუთის ექსპოზიცია. „მე საკუთარი სიკვდილი დავინახე“ („Ich habe meinen Tod gesehen“).
- პირველი ნაშრომი: 28 დეკემბერი 1895, „Über eine neue Art von Strahlen“, ვიურცბურგის ფიზიკურ-სამედიცინო საზოგადოება.
- გავრცელება: 1 იანვარი 1896 — ფიზიკოსებისთვის ფოსტით გაგზავნა (ლუდვიგ ცენდერი, ფრაიბურგი); 5 იანვარი — Wiener Presse; 13 იანვარი — კაიზერ ვილჰელმ II + პრუსიის გვირგვინის ორდენი; 23 იანვარი 1896 — ვიურცბურგის საჯარო ლექცია + ფონ კელიკერის ხელის დემონსტრაცია.
- ნობელი: 1901, ისტორიაში პირველი ნობელის პრემია ფიზიკაში. ფულადი ჯილდო ვიურცბურგის უნივერსიტეტს შესწირა; აღმოჩენა არ დაუპატენტებია.
- ბეკერელ-კიურის ჯაჭვი: 1896 — ბეკერელის რადიოაქტივობა; 1898 — მარი და პიერ კიური, პოლონიუმი + რადიუმი.
- კლარენს დელი: ედისონის X-სხივების ასისტენტი, 1904 წელს მეტასტაზური კიბოთი გარდაიცვალა; X-სხივებთან დაკავშირებული პროფესიული კიბოთი ერთ-ერთი პირველი ცნობილი სიკვდილი.
- ჰამბურგის რადიოლოგიის წამებულთა ძეგლი: 1936, St. Georg-ის საავადმყოფო, თავდაპირველად 159 სახელი.
- მუდმივი მემკვიდრეობა: რენტგენი (რადიაციის დოზის ერთეული), roentgenium (ელემენტი 111, Rg), რადიოლოგიის გერმანული ენა.
მარი კიური, რადიოაქტივობა და რადიუმის ბნელი ნათება: პარიზი 1898, ორი ნობელის პრემია და კიბოს მკურნალობის პირველი რადიოაქტიური იარაღი
რენტგენის მიერ X-სხივების აღმოჩენამ (დღე 81) პარიზში ანრი ბეკერელის მიერ რადიოაქტივობის აღმოჩენა გამოიწვია; ახალგაზრდა პოლონელმა მეცნიერმა, მარი სკლოდოვსკა კიურიმ, კი ეს მოვლენა სიღრმისეულად გამოიკვლია. მეუღლე პიერთან ერთად ფარდულში ტონობით პიჩბლენდის მადნის დამუშავებით 1898 წელს ორი ახალი ელემენტი — პოლონიუმი და რადიუმი — გამოყვეს. რადიუმი კიბოს მკურნალობის პირველი რადიოაქტიური იარაღი გახდა (ბრაქითერაპია/კიური-თერაპია). მარი კიური პირველი ადამიანი იყო, რომელმაც მეცნიერების ორ სხვადასხვა დარგში (ფიზიკა 1903, ქიმია 1911) ნობელის პრემია მიიღო; პირველ მსოფლიო ომში მობილური რენტგენის მანქანებით ფრონტზე იმყოფებოდა; ბოლოს კი წლების განმავლობაში დაუცველი რადიაციული ზემოქმედების მსხვერპლი გახდა — 1934 წელს აპლაზიური ანემიით გარდაიცვალა. მისი რვეულები დღესაც იმდენად რადიოაქტიურია, რომ ტყვიის ყუთებში ინახება და წასაკითხად დამცავი ტანსაცმელია საჭირო. ხვალ ამ გამორჩეულ ისტორიას განვიხილავთ.
ავტორის შენიშვნა: ამ სტატიაში ანა ბერტა ლუდვიგის სიტყვები „მე საკუთარი სიკვდილი დავინახე“ მედიცინის ისტორიის წყაროებში ფართოდ გავრცელებული ამბავია; გამოთქმის ზუსტი გერმანული ორიგინალი და კონტექსტი სხვადასხვა წყაროში ოდნავ განსხვავდება, მაგრამ არსი თანმიმდევრულია. ზოგ წყაროში აღნიშნულია, რომ რენტგენის პირველი გადაღებული გამოსახულება სინამდვილეში საკუთარი ხელის დაკარგული რენტგენოგრამა იყო, ხოლო ანას ხელი პირველი დოკუმენტირებული და შემონახული სამედიცინო რენტგენოგრამაა. X-სხივების აღმოჩენამდე ლენარდისა და ტესლას დაკვირვებები ისტორიაში განიხილება, როგორც „წინამორბედი, მაგრამ გაუცნობიერებელი“ სამეცნიერო მოვლენები; აღმოჩენის პრიორიტეტი უდავოდ რენტგენს ეკუთვნის, რადგან სისტემატური კვლევა და გამოქვეყნება მან განახორციელა. 82-ე დღეს მარი კიურისა და რადიუმის ისტორიას, შემდეგ დღეებში კი რადიაციული ონკოლოგიის განვითარებას, ჰაუნსფილდის კომპიუტერულ ტომოგრაფიასა და თანამედროვე ვიზუალიზაციას დაწვრილებით განვიხილავთ.
წყაროები და დამატებითი საკითხავი
- Röntgen WC. Über eine neue Art von Strahlen. Sitzungsberichte der Würzburger Physikalisch-Medizinischen Gesellschaft, 28 დეკემბერი 1895. (ორიგინალური ნაშრომი, რომელმაც X-სხივების აღმოჩენა გამოაცხადა.)
- Glasser O. Wilhelm Conrad Röntgen and the Early History of the Roentgen Rays. Springfield, IL: Charles C. Thomas, 1934. (რენტგენის კლასიკური სამეცნიერო ბიოგრაფია.)
- Nobel Foundation. The Nobel Prize in Physics 1901 — Wilhelm Conrad Röntgen. nobelprize.org. (ფიზიკის პირველი ნობელის პრემიის ოფიციალური ჩანაწერი.)
- Linda Hall Library. Wilhelm Röntgen — Scientist of the Day. 2024. (აკადემიური ბიოგრაფიული მიმოხილვა; ფონ კელიკერის რენტგენოგრამის დეტალები.)
- American Physical Society. November 8, 1895: Roentgen's Discovery of X-Rays. APS News, 2001. (აღმოჩენის ღამის ტექნიკური დეტალები.)
- Deutsches Röntgen-Museum. რემშაიდ-ლენეპი, გერმანია — რენტგენის ბიოგრაფია და პირველი რენტგენოგრამების არქივი.
- Deutsches Patent- und Markenamt (DPMA). Röntgen's X-rays — Inventions That Made History. (აღმოჩენის ტექნიკური და ისტორიული შეფასება.)
- Mould RF. A Century of X-rays and Radioactivity in Medicine. Bristol: Institute of Physics Publishing, 1993. (X-სხივებისა და რადიოაქტივობის საუკუნე მედიცინის ისტორიაში.)
- Kevles BH. Naked to the Bone: Medical Imaging in the Twentieth Century. New Brunswick: Rutgers University Press, 1997. (სამედიცინო ვიზუალიზაციის სოციალურ-სამეცნიერო ისტორია.)
- Brown P. American Martyrs to Science Through the Roentgen Rays. Springfield, IL: Charles C. Thomas, 1936. (რადიოლოგიის ადრეული წამებულების ისტორია; კლარენს დელი და სხვები.)
- Mukherjee S. The Emperor of All Maladies: A Biography of Cancer. New York: Scribner, 2010. (რადიაციული ონკოლოგიის დაბადების თავი.)
- თურქეთის რადიოლოგიური საზოგადოება და თურქეთის რადიაციული ონკოლოგიის საზოგადოება. თურქეთში რადიოლოგიისა და რადიაციული ონკოლოგიის ისტორიის მიმოხილვა. (X-სხივებისა და რადიოთერაპიის განვითარება ოსმალეთის პერიოდიდან რესპუბლიკამდე.)
ეს სტატია „კიბოს ისტორია 365 დღეში“ სერიის 81-ე დღეა. ვილჰელმ კონრად რენტგენის მიერ 8 ნოემბერს 1895 X-სხივების აღმოჩენა თანამედროვე სამედიცინო ვიზუალიზაციისა და, ირიბად, რადიაციული ონკოლოგიის დაბადების მოწმობაა. მას შემდეგ, რაც ანესთეზიამ (დღეები 78-79) და ანტისეპტიკამ (დღე 80) თანამედროვე ქირურგია შესაძლებელი გახადა, X-სხივებმა „სხეულის შიგნით დანახვის“ შესაძლებლობა შემატა და დიაგნოსტიკური რევოლუცია დაიწყო. იმავე აღმოჩენამ საფუძველი ჩაუყარა როგორც კიბოს დიაგნოსტიკას (რადიოლოგიას), ისე კიბოს მკურნალობას (რადიოთერაპიას) და — ტრაგიკულად — იმასაც, რომ რადიაცია კიბოს მიზეზი შეიძლება იყოს; ეს სამმაგი ბუნება რადიაციის მეცნიერების ეთიკური და ტექნიკური ცენტრი არის. თანამედროვე ონკოლოგიურ პრაქტიკაში ყოველი პაციენტის დიაგნოსტიკის, სტადიის დადგენისა და მეთვალყურეობის გზა ვიზუალიზაციას ეფუძნება, ხოლო ამ ჯაჭვის პირველი რგოლი ვიურცბურგის 8 ნოემბრის 1895 ღამეა. სტატია ისტორიულ-პოპულარული თვალსაზრისით არის მომზადებული; სამედიცინო მკურნალობის მითითებებს არ შეიცავს. რადიაციის ადრეულმა ტრაგიკულმა ფასმა (კლარენს დელი, რადიოლოგიის წამებულები, მარი კიური) თანამედროვე რადიაციული უსაფრთხოების მეცნიერებას საფუძველი ჩაუყარა; ეს თემა რადიაციის საკითხისადმი მგრძნობიარე მკითხველებისთვის საინფორმაციო მიზნით არის წარმოდგენილი. სტატიაში ყველა თარიღი, ბიოგრაფიული და ადგილმდებარეობის მონაცემი გადამოწმებულია რენტგენის 1895 წლის ორიგინალური ნაშრომით, გლასერის 1934 წლის კლასიკური ბიოგრაფიით, Nobel Foundation-ის ოფიციალური ჩანაწერებით, Linda Hall Library-ისა და American Physical Society-ის ბიოგრაფიული მიმოხილვებით, Deutsches Röntgen-Museum-ის არქივითა და მედიცინის ისტორიის თანამედროვე წყაროებით.
ეს სტატია სასარგებლო იყო თქვენთვის?
თქვენი გამოხმაურება გვეხმარება შინაარსის გაუმჯობესებაში.
მკითხველთა კომენტარები
გაგვიზიარეთ თქვენი კომენტარი
თქვენი სახელი და კომენტარი მხოლოდ ადმინისტრატორის დამტკიცების შემდეგ გამოქვეყნდება. ელფოსტის მისამართი ვიზიტორებს არასოდეს ეჩვენებათ.
პირველმა დაწერეთ კომენტარი.