Tibbin Korluğunun Sonu – Wilhelm Röntgen və Rentgen Şüalarının Kəşfi
Bu məqalədə
8 Noyabr 1895 Cümə Gecəsi Würzburgda Qaranlıq Laboratoriya, Öz-özünə İşıldayan Ekran və Görünməz Şüa: Wilhelm Röntgen, Rentgen Şüaları və Tibbin Bədənin İçini İlk Dəfə Görməsi
Anesteziya (78-79-cu günlər) ağrını aradan qaldırdı; antiseptika (80-ci gün) ölümü əngəllədi. Lakin 19-cu əsrin sonunda həkim hələ də böyük korluq içində işləyirdi: bədənin içini görə bilmirdi. Bütün diaqnostika xaricdən əllə müayinə, yəni palpasiya, dinləmə, yəni auskultasiya, barmaqla döyəcləyib səs alma, yəni perkussiya və müşahidəyə əsaslanırdı. Şişin harada olduğu, nə qədər böyük olduğu və sümüyə yayılıb-yayılmadığı yalnız əməliyyat masasında, bədən açıldıqdan sonra görünürdü. Cərrah müəyyən mənada gözləri bağlı işləyirdi. 8 noyabr 1895 cümə gecəsi, bu korluq birdən sona çatdı. Almaniyanın Würzburg şəhərində universitetin qaranlıq fizika laboratoriyasında 50 yaşlı professor Wilhelm Conrad Röntgen, katod şüası boruları, yəni Crookes/Hittorf borusu ilə təcrübə apararkən, borunu işıqkeçirməz qara karton örtüklə tam bağlamasına baxmayaraq, otağın digər ucunda təxminən iki yarım metr uzaqda olan barium platinosianidlə örtülmüş ekranın öz-özünə yaşılımtıl işıldadığını gördü. Görünən işıq yox idi; boru tam örtülü idi; arada karton, hava və məsafə vardı. Lakin ekran işıldayırdı. Röntgen dərin heyrətə düşdü. Sonrakı altı-yeddi həftəni demək olar fasiləsiz bu görünməz şüanın xüsusiyyətlərini araşdırmaqla keçirdi; bəzən laboratoriyada yeyib-yatırdı. Şüanın kağızdan, ağacdan, parçadan, hətta insan əlinin yumşaq toxumalarından keçdiyini, lakin qurğuşun və sümüklər tərəfindən dayandırıldığını kəşf etdi. Təbiətini bilmədiyindən onu riyaziyyatda naməlumu bildirən hərflə “X-şüası” (X-Strahlen) adlandırdı. 22 dekabr 1895tarixində həyat yoldaşı Anna Bertha Ludwiginsol əlini fotoqrafik lövhəyə qoydu. On beş dəqiqəlik ekspozisiyadan sonra yaranan görüntü bəşər tarixinin ilk tibbi rentgen şəkli idi: barmaq sümükləri, oynaqlar və adsız barmaqdakı nikah üzüyü ətin içindən aydın görünürdü. Anna görüntüyə baxanda ürpərərək dedi: “Mən öz ölümümü gördüm.” Bu cümlə müasir tibbi görüntüləmənin doğuluş fəryadı oldu. Bu gün, seriyanın 81-ci günündə, rentgen şüalarının kəşfini, tibbi praktikaya inanılmaz sürətli daxil olmasını və xərçəng diaqnostikası-müalicəsinin, yəni radiologiya və radiasiya onkologiyasının doğuşuna necə yol açdığını araşdırırıq.
Başqasının nadincliyinə görə məktəbdən qovulan adam
Wilhelm Conrad Röntgen 27 mart 1845-ci ildə Almaniyanın Reyn bölgəsindəki Lennep qəsəbəsində doğuldu. Bu yer indi Remscheidin hissəsidir və Deutsches Röntgen-Museum oradadır. Atası tekstil taciri idi. Wilhelm üç yaşında olanda ailə anasının vətəninə, Niderlandın Apeldoorn şəhərinə köçdü. Gənc Röntgen Utrext Texniki Məktəbində oxuyarkən başqa şagirdin müəllimin karikaturasını çəkməsi hadisəsində əsl günahkarı ələ verməkdən imtina etdiyi üçün məktəbdən qovuldu. Bu bədbəxtlik bütün həyatı boyu onu izləyəcəkdi: rəsmi orta məktəb attestatı olmadığına görə Niderland və Almaniya universitetlərinə adi yolla daxil ola bilmirdi.
Çıxış yolunu Sürixdə tapdı. İsveçrədəki ETH Sürix (Eidgenössische Polytechnische Schule) attestat əvəzinə qəbul imtahanı ilə tələbə götürürdü. Röntgen burada maşınqayırma mühəndisliyi oxudu, 1869-cu ildə Sürix Universitetində fizika üzrə doktorluq dərəcəsi aldı. Müəllimi, məşhur fizik August Kundtunassistenti oldu və onunla birlikdə Würzburg və Strasburq universitetlərində işlədi. Maraqlıdır ki, attestatın olmaması üzündən bir müddət Würzburgda akademik təyinat ala bilmədi; lakin istedadı danılmaz olduğu üçün sonda qəbul edildi. 1888-ci ildə Würzburg Universitetinin Fizika professoru və Fizika İnstitutunun müdiri oldu. 1894-cü ildə universitetin rektoru seçildi.
Xarakter qeydi: Röntgen son dərəcə diqqətli, qapalı və nümayişkarlıqdan qaçan eksperimentçi idi. Məşhur təcrübələrini çox vaxt təkbaşına, assistentsiz aparırdı. Kəşf gecəsi laboratoriyada tək idi; öz ifadəsi ilə “evdə artıq xidmətçi ruhlar qalmamışdı”. Kəşfdən sonra gələn böyük şöhrət demək olar onu narahat edirdi. Rentgen şüalarını patentləşdirməkdən imtina etdi və kəşfin bütün bəşəriyyətə aid olmalı olduğunu dedi. Bu, Mortonun efir patenti qalmaqalının (78-ci gün) tam əksi olan etik mövqe idi. Röntgen 1901-ci ildə aldığı ilk Fizika üzrə Nobel mükafatının 50.000 İsveç kronu pul mükafatını Würzburg Universitetinə bağışladı.
Crookes borusu: 1890-cı illərin fizika laboratoriyasının ulduzu
Röntgenin 1895-ci ildə üzərində çalışdığı cihaz dövrün fizika laboratoriyalarının ən məşhur obyektlərindən biri idi: katod şüası borusu (Crookes və ya Hittorf borusu). Bu, havası çıxarılmış, yəni vakuumlu şüşə boru idi. İçindəki iki elektrod arasından yüksək gərginlikli cərəyan keçəndə mənfi elektroddan, katoddan, müsbət elektroda, anoda doğru görünən parıltı yayılırdı. Bu parıltıya “katod şüaları” deyilirdi; sonralar bunların elektron axını olduğu aydınlaşacaqdı (J.J. Thomson, 1897).
1895-ci ildə Avropanın bir çox fizikləri katod şüalarını araşdırırdı: Almaniyada Philipp Lenard, İngiltərədə William Crookes və başqaları. Röntgen də bu tədqiqat sahəsində idi və katod şüalarının borudan nə qədər uzağa çıxa bildiyini ölçməyə çalışırdı. İronik tarixi detal: bir neçə fizik, xüsusilə Lenard və hətta ABŞ-da Nikola Tesla, kəşfdən əvvəl rentgen şüalarının təsirini bilmədən müşahidə etmiş, lakin mənasını anlamadan keçmişdi. Röntgeni fərqləndirən bu gözlənilməz müşahidəni ciddiyə alıb sistematik araşdırmasıidi.
Qaranlıq laboratoriya, öz-özünə işıldayan ekran
Qaranlıq laboratoriya · Müasir tibbi görüntüləmənin doğuluş anı
Röntgen həmin axşam katod şüalarının borudan çıxıb-çıxmadığını yoxlayırdı. Həssas müşahidə aparmaq üçün borunu işıqkeçirməz qara karton örtüklə tam bağladı və laboratoriyanı zülmətə çevirdi. Məqsəd borudan zəif işıq sızırsa, onu qaranlıqda görə bilmək idi.
Boruya yüksək gərginlik verdi. Gözünün kənarı ilə gözlənilməz bir şey gördü: iş masasının üstündə, borudan təxminən iki yarım metr uzaqda olan barium platinosianid kristalları ilə örtülmüş kağız ekran öz-özünə yaşılımtıl parıldayırdı.
Bu, mümkünsüz idi. Boru tam örtülmüşdü, görünən işıq çıxa bilməzdi. Katod şüaları bu qədər uzağa gedə bilməzdi, çünki havada bir neçə santimetrdən sonra sönürdü. Arada karton, hava və məsafə vardı. Röntgen borunu söndürdü: parıltı söndü. Yandırdı: parıltı qayıtdı. Ekranı uzaqlaşdırdı: parıltı zəiflədi, lakin davam etdi. Boru ilə ekranın arasına kitab, taxta parçası, metal lövhə qoydu: bəziləri kölgə yaradır, bəziləri yaratmırdı.
Röntgen naməlum, görünməz və maddələri deşib keçən yeni şüa növü kəşf etdiyini anladı. Riyaziyyatda naməlumu bildirən hərflə ona “X-Strahlen” — X-şüaları adını verdi. O gecə evə gec qayıtdı və həyat yoldaşı Annaya heç nə demədi. Sonrakı günlərdə demək olar laboratoriyaya qapandı.
Röntgen sonrakı altı-yeddi həftəni tarixin ən gərgin elmi müşahidə dövrlərindən birində keçirdi. Təkbaşına, sistematik şəkildə X-şüalarının əsas xüsusiyyətlərini bir-bir müəyyənləşdirdi: kağızdan, ağacdan, parçadan və nazik metaldan keçirdilər; qurğuşun və qalın metallar onları saxlayırdı; fotoqrafik lövhələri qaraldırdılar; düz xətt üzrə yayılırdılar; maqnitlə istiqamətləri dəyişmirdi, yəni katod şüalarından, elektronlardan fərqli idilər.
Bəşər tarixinin ilk tibbi rentgen şəkli
X-şüalarının insan bədənindən keçə bildiyini anlayan Röntgen ən təsirli sübutu yaratmaq qərarına gəldi. 22 dekabr 1895 günü həyat yoldaşı Anna Bertha Ludwigi laboratoriyaya çağırdı. Annanın sol əlini fotoqrafik lövhəyə qoydu və əli ilə X-şüası borusu arasında təxminən on beş dəqiqə ərzində şüa keçirdi.
Lövhə aşkarlandıqda yaranan şəkil tibb tarixinin ən məşhur görüntülərindən birinə çevrildi: Annanın əl sümükləri aydın görünürdü, yumşaq toxumalar solğun kölgələr kimi idi, adsız barmaqdakı nikah üzüyüisə sümüklərin üzərində tünd, qeyri-şəffaf halqa kimi dayanırdı. İnsan ilk dəfə sağ ikən öz skeletini görmüşdü.
(Almanca: “Ich habe meinen Tod gesehen.”)
Annanın reaksiyası müasir görüntüləmənin doğuşunun emosional mahiyyətini daşıyır. Viktoriya dövrünün insanı üçün öz skeletini görmək təkcə elmi maraq deyil, ölüm və faniliyin birbaşa, sarsıdıcı xatırlatması — bir memento moriidi. Skelet sənətdə və dində həmişə ölümün rəmzi olmuşdu, indi isə qadın hələ sağ ikən öz skeletinə baxırdı. X-şüaları xəbəri dünyaya yayılarkən bu görüntü qəzetlərdə dəfələrlə dərc edildi və ictimai təxəyyülü ələ keçirdi.
Elm tarixinin ən sürətlə yayılan kəşfi
Röntgen müşahidələrini sürətlə, lakin diqqətlə yazdı. 28 dekabr 1895tarixində ilk elmi məqaləsini Würzburg Fizika-Tibb Cəmiyyətinə təqdim etdi: “Über eine neue Art von Strahlen” (Yeni Şüa Növü Haqqında). 1 yanvar 1896tarixində məqalənin nüsxələrini və bir neçə rentgen şəklini Avropanın aparıcı fiziklərinə göndərdi. Freiburgdakı Ludwig Zehnder də onlardan biri idi.
Sonra elm tarixində görünməmiş sürət hadisəsi baş verdi:
X-ŞÜASI XƏBƏRİNİN DÜNYAYA YAYILMASI — HƏFTƏLƏR İÇİNDƏ
- 28 dekabr 1895: İlk məqalə Würzburg Fizika-Tibb Cəmiyyətinə təqdim edildi.
- 1 yanvar 1896: Məqalə və şəkillər Avropa fiziklərinə göndərildi.
- 5 yanvar 1896: Avstriya qəzeti Wiener Presse xəbəri ön səhifədə elan etdi. Bu, elmi ictimaiyyətdən kənara, xalqa çatan ilk xəbər idi.
- 6-7 yanvar 1896: Xəbər teleqraf xətləri ilə London, Paris və Nyu-Yorka çatdı; dünya mətbuatı “görünməzin fotoşəklini çəkmək” başlıqları ilə çalxalandı.
- 13 yanvar 1896: Röntgen Berlinə çağırıldı, Kayzer II Wilhelmin qarşısında kəşfini göstərdi. Kayzer ona yerində Prussiya Tac Ordeni, İkinci Dərəcə verdi.
- 23 yanvar 1896: Röntgen Würzburgda ilk açıq mühazirəsini oxudu və salonda məşhur anatomist Albert von Köllikerinəlinin rentgenini canlı çəkdi. Von Kölliker salonu coşqu ilə “üç dəfə yaşasın Röntgen” deyə səslənməyə çağırdı və yeni şüaların “Röntgen şüaları” adlandırılmasını təklif etdi. Alman dilli dünyada bu ad bu gün də istifadə olunur.
- Fevral 1896: ABŞ, İngiltərə və Fransada ilk klinik rentgen şəkilləri çəkilməyə başlandı; həftələr içində sınıq sümüklər, saplanmış güllələr və yad cisimlər müntəzəm görüntülənirdi.
Bu sürət müasir elm tarixində bənzərsiz idi. Rentgen şüasının praktik dəyəri o qədər aydın, cihazlar o qədər sadə idi ki, hər fizika laboratoriyasında artıq Crookes borusu vardı və kəşfdən yalnız həftələr sonra dünyanın hər yerində həkimlər sümük sınıqlarını və yad cisimləri görüntüləməyə başladılar. Müqayisə üçün, Listerin antiseptikasının (80-ci gün) tam qəbul edilməsi 13 il, Longun efirinin tanınması 7 il çəkmişdi. Rentgen şüası həftələr içində qlobal praktikaya çevrildi.
Tarixin ilk Fizika üzrə Nobel mükafatı Röntgenə
1901-ci ildə Nobel mükafatları ilk dəfə veriləndə, Fizika üzrə ilk Nobel mükafatı Wilhelm Conrad Röntgenə “X-şüalarının kəşfi ilə elmə göstərdiyi fövqəladə xidmətlərə” görə verildi. Röntgen mükafatı qəbul etdi, lakin nümayişkarlıqdan o qədər uzaq idi ki, Stokholmdakı mərasim çıxışından imtina etdi. Pul mükafatını Würzburg Universitetinə bağışladı. Kəşfini heç vaxt patentləşdirmədi.
Sadə bir son: Röntgenin sonrakı həyatı sakit keçdi. 1900-cü ildə Münhen Universitetinə professor kimi keçdi. Həyat yoldaşı Anna Bertha 1919-cu ildə öldü. I Dünya müharibəsindən sonra Almaniyanın dağıdıcı inflyasiyasında sərvətinin böyük hissəsini itirdi və nisbətən yoxsul vəfat etdi. 10 fevral 1923-cü ildə Münhendə bağırsaq xərçəngindən 77 yaşında öldü; ironik olaraq, kəşfinin diaqnostikasında inqilab yaradacağı xəstəlikdən. İstəyi ilə şəxsi elmi yazışmaları ölümündən sonra yandırıldı. Bu, təvazökar şəxsiyyətinə uyğun vida idi. Adı indi həm ölçü vahidi, yəni rentgen — radiasiya dozası vahidi, həm 111-ci kimyəvi element (roentgenium, Rg), həm də Alman dilli dünyada radiologiyanın gündəlik dili kimi yaşayır.
Xərçəng diaqnostikası və müalicəsinin iki böyük qapısı
Röntgenin kəşfi xərçəng tibbinə iki ayrı və nəhəng qapı açdı: biri diaqnostika, biri müalicə üçün.
RENTGEN ŞÜASI × ONKOLOGİYA — İKİ İNQİLAB
1. Diaqnostik radiologiya. Rentgen şüası ilk dəfə bədəni açmadan şişləri, əvvəlcə sümük şişlərini və ağciyər kütlələrini görməyə imkan verdi. 20-ci əsrdə bu qapı genişləndi: 1913-cü ildə mammoqrafiya prinsipləri, 1970-ci illərdə kompüter tomoqrafiyası (BT/CT — Hounsfield, Nobel 1979), sonra maqnit rezonansı (MR), PET və hibrid PET/CT görüntüləməsi. Bu gün xərçəng xəstəsinin mərhələləndirilməsi, xəstəliyin yayılmasının xəritələndirilməsi tamamilə görüntüləməyə əsaslanır. Bu zəncirin ilk halqası isə 8 noyabr 1895 Würzburg gecəsidir.
2. Radiasiya onkologiyası (radioterapiya). Rentgen şüalarının toxumanı deşib keçdiyi kəşf ediləndən qısa müddət sonra bioloji toxumanı zədələdikləri də anlaşıldı. 1896-cı ildən, kəşfdən bir il də keçmədən həkimlər rentgen şüalarını dəri şişləri və digər xərçəngləri müalicə etmək üçün sınamağa başladılar. Bu, radiasiya onkologiyasının doğuşu idi: ionlaşdırıcı radiasiyanın xərçəng hüceyrələrinin DNT-sini zədələyərək onları öldürməsi prinsipi. Müasir radioterapiya — xətti sürətləndiricilər, intensivliyi modulyasiya olunan radioterapiya (IMRT), stereotaktik radiocərrahiyyə (SRS), proton müalicəsi — bu prinsipin təkmilləşdirilmiş davamçılarıdır.
QARANLIQ TƏRƏF — RADİASİYANIN BƏDƏLİ
Rentgen şüalarının kəşfinin faciəvi bədəli oldu. İlk illərdə radiasiya təhlükələri bilinmirdi; ixtiraçılar, texniklər və həkimlər qorunmadan işləyirdilər. Clarence Dally — Thomas Edisonun rentgen assistenti — illərlə şüa dəstəsini öz əlləri ilə yoxladı. Ağır radiasiya yanıqlarından sonra qollarının amputasiyası və 1904-cü ildə metastatik xərçəngdən ölümü baş verdi. Bu, rentgen şüaları ilə bağlı bilinən ilk peşə ölümlərindən biridir. Erkən radioloqların çoxunda əllərdə radiasiya dermatiti, sonra dəri xərçəngi yarandı; çoxları gənc yaşda öldü. Hamburqdakı St. Georg Xəstəxanasında bu “radiologiya şəhidlərinə” 1936-cı ildə abidə qoyuldu. Üzərində 159 ad vardı, sonrakı illərdə başqaları da əlavə edildi.
Bu faciəvi öyrənmə prosesi müasir radiasiya təhlükəsizliyi elminin — radiobiologiya, doza hədləri, qoruyucu avadanlıq və ALARA prinsipinin, yəni “məqbul dərəcədə əldə edilə bilən ən aşağı doza” — əsasını qoydu. Eyni şüa həm diaqnostik vasitə, həm müalicə silahı, həm də nəzarətsiz istifadə edildikdə xərçəng səbəbiidi. Bu üçlü təbiət radiasiya onkologiyasının bu gün də diqqət yetirdiyi incə tarazlıqdır.
Rentgen şüasından radioaktivliyə: növbəti halqa
Röntgenin 1895-ci il kəşfi birbaşa başqa böyük kəşfi tətiklədi. Parisdə fizik Henri Becquerel, rentgen şüalarının fosforessent maddələrdən gəlib-gəlmədiyini araşdırarkən, 1896-cı ildə uran duzlarının öz-özünə — heç bir xarici stimul olmadan — şüa yaydığını kəşf etdi: radioaktivlik. Becquerelin işini daha dərindən araşdıran gənc Polşa-Fransa alimi, Marie Skłodowska Curie, həyat yoldaşı Pierre Curie ilə birlikdə 1898-ci ildə iki yeni radioaktiv element kəşf etdi: polonium (Marienin vətəni Polşanın şərəfinə) və radium.
Radium qısa müddətdə xərçəng müalicəsinin ilk həqiqi radioaktiv silahına çevrildi: “Curie-terapiya” və ya braxiterapiya, yəni radioaktiv mənbənin birbaşa şişə yerləşdirilməsi. Marie Curie həm Fizika (1903, Becquerel və Pierre Curie ilə), həm də Kimya (1911) sahəsində Nobel qazanan ilk və uzun müddət yeganə şəxs oldu. I Dünya müharibəsində cəbhədə yaralı əsgərləri görüntüləmək üçün səyyar rentgen maşınları, “petites Curies” hazırladı və özü cəbhəyə apardı. Lakin Marie Curie də radiasiyanın bədəlini ödədi: illərlə radioaktiv maddələrlə qorunmadan işlədikdən sonra 1934-cü ildə aplastik anemiyadan, böyük ehtimalla radiasiyaya bağlı sümük iliyi çatışmazlığından öldü. Hekayəsi seriyanın sonrakı günlərində ətraflı işlənəcək.
Rentgen şüasının Osmanlı tibbinə gəlişi
Rentgen şüası xəbəri dünyanın qalan hissəsinə çatdığı sürətlə Osmanlı İstanbuluna da çatdı. 1896-cı il ərzində — kəşfdən bir neçə ay sonra — Mekteb-i Tıbbiye-i Şahane fizika bölməsində ilk rentgen təcrübələri aparıldı. Osmanlı tibbinin modernləşmə sürəti burada aydın görünür: Avropada müntəzəm praktikaya daxil olan hər yeni texnologiya İstanbula getdikcə daha tez çatırdı; efir üçün bir il yarım, xloroform üçün aylar, rentgen şüası üçün aylar.
Osmanlı imperiyasının ilk sənədləşdirilmiş radiologiya tətbiqləri 1897 Osmanlı-Yunan müharibəsi və sonra Balkan müharibələri (1912-1913) zamanı hərbi cərrahiyyədə istifadə edilən rentgen cihazları ilə başladı; məqsəd yaralı əsgərlərdə güllə və qəlpələrin yerini tapmaq idi. Respublika dövründə müasir Türkiyə radiologiyası İstanbul və Ankara tibb fakültələrində quruldu. Radiasiya onkologiyası isə 20-ci əsrin ortasında əvvəl radium boruları, sonra xətti sürətləndiricilərlə inkişaf etdi. Bu gün Türkiyə onkologiyasında hər xərçəng xəstəsinin diaqnostika və mərhələləndirmə yolu — PET/CT, MR, CT — birbaşa 8 noyabr 1895 Würzburg gecəsinin mirasıdır.
XƏRÇƏNG DİAQNOSTİKASI VƏ RADİOTERAPİYANIN KÖKLƏRİ
BU YAZIDA TƏSDİQLƏNƏN MƏLUMATLAR
- Wilhelm Conrad Röntgen: 27 mart 1845, Lennep (indi Remscheid), Almaniya — 10 fevral 1923, Münhen (bağırsaq xərçəngi). Niderlandın Apeldoorn şəhərində böyüdü; Utrext Texniki Məktəbindən başqasının günahına görə qovuldu; ETH Sürix, 1869 Sürix Universiteti fizika doktorluğu.
- Akademik karyera: August Kundtun assistenti; 1888 Würzburg Universiteti Fizika professoru və İnstitut müdiri; 1894 rektor; 1900 Münhen Universiteti.
- Kəşf tarixi: 8 noyabr 1895 cümə günü axşamı, Würzburg. Crookes/Hittorf katod şüası borusu, işıqkeçirməz qara karton örtük, təxminən 2.7 m (9 feet) uzaqda barium platinosianid ekranının işıldaması.
- Adlandırma: “X-Strahlen” (rentgen şüaları); X = riyaziyyatda naməlum. Von Kölliker “Röntgen şüaları” adını təklif etdi; Alman dilli dünyada işlənir.
- İlk tibbi rentgen: 22 dekabr 1895, həyat yoldaşı Anna Bertha Ludwigin sol əli + nikah üzüyü, təxminən 15 dəqiqə ekspozisiya. “Mən öz ölümümü gördüm” (“Ich habe meinen Tod gesehen”).
- İlk məqalə: 28 dekabr 1895, “Über eine neue Art von Strahlen”, Würzburg Fizika-Tibb Cəmiyyəti.
- Yayılma: 1 yanvar 1896 fiziklərə göndərmə (Ludwig Zehnder, Freiburg); 5 yanvar Wiener Presse; 13 yanvar Kayzer II Wilhelm + Prussiya Tac Ordeni; 23 yanvar 1896 Würzburg açıq mühazirəsi + von Köllikerin əli nümayişi.
- Nobel: 1901, tarixin ilk Fizika üzrə Nobel mükafatı. Pul mükafatını Würzburg Universitetinə bağışladı; kəşfi patentləşdirmədi.
- Becquerel-Curie zənciri: 1896 Becquerel radioaktivlik; 1898 Marie və Pierre Curie polonium + radium.
- Clarence Dally: Edisonun rentgen assistenti, 1904 metastatik xərçəngdən ölüm; bilinən ilk rentgen peşə xərçəngi ölümlərindən.
- Hamburg radiologiya şəhidlərinin abidəsi: 1936, St. Georg Xəstəxanası, əvvəlcə 159 ad.
- Qalıcı miras: Rentgen (radiasiya dozası vahidi), roentgenium (111-ci element, Rg), Alman radiologiya dili.
Marie Curie, Radioaktivlik və Radiumun Qaranlıq Parıltısı: Paris 1898, İki Nobel və Xərçəng Müalicəsinin İlk Radioaktiv Silahı
Röntgenin rentgen şüası kəşfi (81-ci gün) Parisdə Henri Becquerelin radioaktivliyi tapmasını tətiklədi; gənc Polşa alimi, Marie Skłodowska Curie, bu hadisənin dərinliyinə endi. Həyat yoldaşı Pierre ilə bir daxmada tonlarla pekblenda filizi işləyərək 1898-ci ildə iki yeni element — polonium və radium — ayırdılar. Radium xərçəngin ilk radioaktiv müalicə silahı, braxiterapiya/Curie-terapiya oldu. Marie Curie iki ayrı elmdə, Fizika 1903 və Kimya 1911 üzrə Nobel qazanan ilk insan idi. I Dünya müharibəsində səyyar rentgen maşınları ilə cəbhədə çalışdı və sonunda illərlə qorunmasız radiasiya təsirinin qurbanı oldu: 1934-cü ildə aplastik anemiyadan öldü. Dəftərləri bu gün də o qədər radioaktivdir ki, qurğuşun qutularda saxlanılır və oxumaq üçün qoruyucu geyim lazımdır. Sabah bu fövqəladə hekayəni araşdıracağıq.
Müəllifin qeydi: Anna Bertha Ludwigin “Mən öz ölümümü gördüm” sözü tibb tarixi mənbələrində geniş yayılan bir əhvalatdır. Alman dilində dəqiq ifadə və kontekst mənbələr arasında bir qədər dəyişir, lakin mahiyyət eynidir. Bəzi mənbələr Röntgenin ilk şəklinin əslində öz əlinin itmiş rentgeni, Annanın əlinin isə ilk sənədləşdirilmiş və qorunmuş tibbi rentgen olduğunu bildirir. Lenard və Teslanın əvvəlki müşahidələri tarixdə “əvvəl görülmüş, lakin mənalandırılmamış” elmi hadisələr kimi müzakirə olunur. Birincilik mübahisəsiz Röntgenə aiddir, çünki sistematik araşdırma və nəşri o etmişdi. 82-ci gündə Marie Curie və radium, sonrakı günlərdə radiasiya onkologiyasının inkişafı, Hounsfieldin kompüter tomoqrafiyası və müasir görüntüləmə ətraflı araşdırılacaq.
Mənbələr və Əlavə Oxu
- Röntgen WC. Über eine neue Art von Strahlen. Sitzungsberichte der Würzburger Physikalisch-Medizinischen Gesellschaft, 28 dekabr 1895. (Rentgen şüalarının kəşfini elan edən ilkin məqalə.)
- Glasser O. Wilhelm Conrad Röntgen and the Early History of the Roentgen Rays. Springfield, IL: Charles C. Thomas, 1934. (Röntgenin klassik elmi bioqrafiyası.)
- Nobel Foundation. The Nobel Prize in Physics 1901 — Wilhelm Conrad Röntgen. nobelprize.org. (İlk Fizika üzrə Nobel mükafatının rəsmi qeydi.)
- Linda Hall Library. Wilhelm Röntgen — Scientist of the Day. 2024. (Akademik bioqrafik xülasə; von Kölliker rentgeninin detalları.)
- American Physical Society. November 8, 1895: Roentgen's Discovery of X-Rays. APS News, 2001. (Kəşf gecəsinin texniki detalları.)
- Deutsches Röntgen-Museum. Remscheid-Lennep, Almaniya — Röntgen bioqrafiyası və ilk rentgen şəkilləri arxivi.
- Deutsches Patent- und Markenamt (DPMA). Röntgen's X-rays — Inventions That Made History. (Kəşfin texniki və tarixi qiymətləndirilməsi.)
- Mould RF. A Century of X-rays and Radioactivity in Medicine. Bristol: Institute of Physics Publishing, 1993. (Rentgen şüası və radioaktivliyin tibb tarixindəki yüzilliyi.)
- Kevles BH. Naked to the Bone: Medical Imaging in the Twentieth Century. New Brunswick: Rutgers University Press, 1997. (Tibbi görüntüləmənin sosial-elmi tarixi.)
- Brown P. American Martyrs to Science Through the Roentgen Rays. Springfield, IL: Charles C. Thomas, 1936. (Erkən radiologiya şəhidlərinin tarixi; Clarence Dally və başqaları.)
- Mukherjee S. The Emperor of All Maladies: A Biography of Cancer. New York: Scribner, 2010. (Radiasiya onkologiyasının doğuşu bölümü.)
- Türkiyə Radiologiya Cəmiyyəti və Türkiyə Radiasiya Onkologiyası Cəmiyyəti. Türkiyədə radiologiya və radiasiya onkologiyası tarixinin icmalı. (Osmanlıdan Respublikaya rentgen şüası və radioterapiyanın inkişafı.)
Bu yazı 365 Gündə Xərçəng Tarixi Seriyasının 81-ci günüdür. Wilhelm Conrad Röntgenin 8 noyabr 1895 rentgen şüası kəşfi müasir tibbi görüntüləmənin və dolayı olaraq radiasiya onkologiyasının doğum şəhadətnaməsidir. Anesteziya (78-79-cu günlər) və antiseptika (80-ci gün) müasir cərrahiyyəni mümkün etdikdən sonra rentgen şüası “bədənin içini görmək” bacarığını əlavə edərək diaqnostik inqilabı başlatdı. Eyni kəşf həm xərçəng diaqnostikasının, yəni radiologiyanın, həm xərçəng müalicəsinin, yəni radioterapiyanın, həm də faciəvi şəkildə radiasiyanın xərçəng səbəbi ola biləcəyinin əsasını qoydu. Bu üçlü təbiət radiasiya elminin etik və texniki mərkəzindədir. Müasir onkologiyada hər xəstənin diaqnostika, mərhələləndirmə və müşahidə yolu görüntüləməyə əsaslanır; zəncirin ilk halqası 8 noyabr 1895 Würzburg gecəsidir. Yazı tarixi-populyar baxışla hazırlanıb və tibbi müalicə yönləndirməsi vermir. Radiasiyanın faciəvi erkən bədəli — Clarence Dally, radiologiya şəhidləri, Marie Curie — müasir radiasiya təhlükəsizliyi elminin əsasını qoyub. Bu mövzu radiasiyaya həssas yanaşan oxuculara məlumat məqsədilə təqdim edilir. Yazıdakı bütün tarix, bioqrafiya və məkan məlumatları Röntgenin 1895 ilkin məqaləsi, Glasserin 1934 klassik bioqrafiyası, Nobel Foundation rəsmi qeydləri, Linda Hall Library və American Physical Society bioqrafik icmalları, Deutsches Röntgen-Museum arxivi və müasir tibb tarixi mənbələri ilə təsdiqlənib.
Bu məqalə sizə faydalı oldu?
Rəyiniz məzmunumuzu yaxşılaşdırmağa kömək edir.
Oxucu şərhləri
Şərhinizi paylaşın
Adınız və şərhiniz yalnız administrator təsdiqindən sonra dərc olunur. E-poçt ünvanınız ziyarətçilərə heç vaxt göstərilmir.
İlk şərhi siz yazın.