რა არის HIV და შიდსი? გადაცემის გზები, სიმპტომები და მკურნალობის მეთოდები

HIV და შიდსი ჩვენი დროის უმნიშვნელოვანეს ინფექციურ დაავადებებს მიეკუთვნება. ამ საკითხის შესახებ ინფორმირებულობა სასიცოცხლოდ მნიშვნელოვანია როგორც ახალგაზრდებისთვის, ისე რისკის ჯგუფის წარმომადგენლებისთვის. HIV და შიდსი ხშირად ერთმანეთში ერევათ, თუმცა სინამდვილეში სხვადასხვა ცნებებია. ამ სტატიაში განვიხილავთ, რა არის HIV, რა არის შიდსი, რა განსხვავებაა მათ შორის, როგორ გადაეცემა HIV, შიდსის რომელი სიმპტომები არსებობს, HIV-ის ტესტი როდის და როგორ კეთდება, შიდსის მკურნალობა შესაძლებელია თუ არა და HIV-ისგან დაცვის გზები რა არის. ასევე მოგაწვდით მნიშვნელოვან ინფორმაციას HIV-დადებითი ადამიანების ცხოვრების ხარისხისა და სოციალური ცხოვრების შესახებ და ვუპასუხებთ ხშირად დასმულ კითხვებს.

რა არის HIV?

HIV (Human Immunodeficiency Virus / ადამიანის იმუნოდეფიციტის ვირუსი) არის ვირუსი, რომელიც ორგანიზმის იმუნურ სისტემას უტევს. ის განსაკუთრებით იმუნური სისტემის საკვანძო უჯრედებს — CD4+ T ლიმფოციტებს (სისხლის თეთრ უჯრედებს) იღებს სამიზნედ და ანადგურებს. შედეგად HIV-ის მქონე ადამიანები ინფექციებისა და ზოგი კიბოს მიმართ უფრო დაუცველები ხდებიან.

ორგანიზმში HIV-ის შეღწევის შემდეგ ადამიანი HIV-დადებითად იწოდება. ეს ნიშნავს, რომ მის სისხლსა და სხეულის სითხეებში HIV არსებობს. თუ HIV-ინფექცია არ კონტროლდება, ის წლების განმავლობაში იმუნურ სისტემას თანდათან ასუსტებს. თუმცა HIV-ის ყველა ინფექცია აუცილებლად შიდსში არ გადადის. დღეს არსებული მკურნალობის საშუალებებით HIV-დადებით ადამიანებს შეუძლიათ მრავალი წლის განმავლობაში ჯანმრთელად იცხოვრონ და ვირუსის პროგრესირება შეაჩერონ.

რა არის შიდსი?

AIDS (Acquired Immune Deficiency Syndrome / შეძენილი იმუნოდეფიციტის სინდრომი, შიდსი) HIV-ინფექციის ყველაზე შორსწასული სტადიაა, რომელიც მკურნალობის გარეშე ვითარდება. მარტივად რომ ვთქვათ, შიდსი HIV-ით გამოწვეული სინდრომის სახელია. ამ ეტაპზე იმუნური სისტემა ძლიერ დაზიანებულია და ორგანიზმი სხვადასხვა მძიმე დაავადების მიმართ ხდება დაუცველი, რომლებსაც ოპორტუნისტულ ინფექციებს უწოდებენ.

HIV-დადებით ადამიანებში შიდსის დიაგნოზი, ჩვეულებრივ, ისმება CD4 იმუნური უჯრედების რაოდენობის მკვეთრი შემცირების (მაგალითად, 200 უჯრედი/mm³-ზე ქვემოთ დაქვეითების), ან გარკვეული ოპორტუნისტული ინფექციებისა და კიბოების განვითარებისას. მნიშვნელოვანია, რომ ყველა HIV-დადებითი ადამიანი შიდსის სტადიაზე არ გადადის; რეგულარული მკურნალობით შიდსის განვითარება შეიძლება თავიდან იქნეს აცილებული. მკურნალობის გარეშე კი ინფექცია წლების შემდეგ შესაძლოა შიდსის სტადიამდე მივიდეს. შიდსის სტადიაზე მყოფ ადამიანში, თუ არ მკურნალობს, ვითარდება სიცოცხლისთვის საშიში ინფექციები და გართულებები.

როგორ გადაეცემა HIV?

HIV გადაეცემა მაშინ, როდესაც ინფიცირებული ადამიანის სხეულის სითხეები სხვა ადამიანის სისხლის მიმოქცევაში ხვდება. HIV-ის გადაცემის გზებიდან ყველაზე გავრცელებულია:

• დაუცველი სქესობრივი კონტაქტი: დაუცველი ვაგინალური, ანალური ან ორალური სქესობრივი კონტაქტი HIV-ის გადაცემის ყველაზე ხშირი მიზეზია. განსაკუთრებით მაღალი რისკი აქვს ანალურ კონტაქტს ქსოვილის გამტარობის გამო. ვირუსი ინფიცირებული პარტნიორის სპერმის, ვაგინალური სითხის ან შარდსადენის სითხის (ეაკულაციამდე გამოყოფილი სითხის) მეშვეობით შეიძლება პარტნიორს გადაეცეს. რისკი არსებობს როგორც ჰეტეროსექსუალური, ისე ჰომოსექსუალური სქესობრივი კავშირისას.
• სისხლით გადაცემა: სხვა ადამიანის ორგანიზმში ინფიცირებული სისხლის მოხვედრამ შეიძლება HIV გადასცეს. ამიტომ საერთო შპრიცების, ნემსებისა და ნარკოტიკების მოხმარების აღჭურვილობის გაზიარება ძალიან სარისკოა. წარსულში გადაცემის მნიშვნელოვანი გზა იყო ასევე შეუმოწმებელი სისხლის გადასხმა, ორგანოს ან ქსოვილის გადანერგვა (დღეს სისხლი და ორგანოები HIV-ზე რუტინულად მოწმდება). არასტერილურმა ქირურგიულმა ინსტრუმენტებმა, სამართებლებმა ან ტატუსა თუ პირსინგის ნემსებმაც შეიძლება სისხლით გადაცემა გამოიწვიოს.
• დედიდან ბავშვზე გადაცემა (ვერტიკალური გადაცემა): თუ HIV-დადებითი დედა არ მკურნალობს, ვირუსი ბავშვს შეიძლება გადაეცეს ორსულობისას პლაცენტის გზით, ბუნებრივი მშობიარობისას სისხლითა და სხეულის სითხეებით, ან მშობიარობის შემდეგ დედის რძით . სათანადო მკურნალობითა და ზომებით დედიდან ბავშვზე გადაცემის რისკის მნიშვნელოვნად შემცირება შესაძლებელია (ამ საკითხს ქვემოთ შევეხებით).
• სხეულის სხვა სითხეები: HIV არსებობს ინფიცირებული ადამიანის ისეთ სითხეებში, როგორიცაა სპერმა, ვაგინალური გამონადენი, სწორი ნაწლავის სითხე და დედის რძე . ნერწყვში, ცრემლსა და ოფლში კი ვირუსი ან თითქმის არ არის, ან მისი რაოდენობა გადასაცემად საკმარისი არ არის. აღსანიშნავია, რომ ვირუსი დაუზიანებელი კანიდან ორგანიზმში ვერ ხვდება; თუმცა თუ კანზე ჭრილობა ან სხვა შესასვლელი კარია, რისკი ჩნდება.

ზემოთ ჩამოთვლილის გარდა, მნიშვნელოვანია აღვნიშნოთ, რომ HIV ყოველდღიურ ცხოვრებაში ხშირად შეშფოთების გამომწვევი მრავალი სხვა გზით არ გადაეცემა . ქვემოთ მოცემულ ცხრილში შედარებულია HIV-ის გადაცემის გზები და შემთხვევები, როდესაც არ გადაეცემა :

როგორც ზემოთ მოცემული ცხრილიდან ჩანს, HIV შეხებით, სოციალური კოცნით, საერთო გარემოში ყოფნით და სხვა ყოველდღიური ურთიერთობით არ გადაეცემა. ამის ხაზგასმა მნიშვნელოვანია HIV-დადებითი ადამიანების მიმართ მცდარი წარმოდგენებისა და სტიგმის თავიდან ასაცილებლად.

HIV-ისგან დაცვის გზები

HIV-ინფექციის თავიდან ასაცილებლად ძირითადი ზომებია:

• უსაფრთხო სქესობრივი კონტაქტი: სქესობრივი კონტაქტისას კონდომის (პრეზერვატივის) გამოყენება ყველაზე ეფექტიანი გზაა სქესობრივი გზით გადამდები დაავადებებისგან, უპირველესად HIV-ისგან, დასაცავად. მონოგამია ან უსაფრთხო ურთიერთობა, როდესაც პარტნიორებმა ერთმანეთის HIV-სტატუსი იციან, ასევე ამცირებს რისკს.
• შპრიცებისა და ბასრი ინსტრუმენტების არგაზიარება: სხვასთან არასოდეს გაიზიაროთ შპრიცი, ნემსი ან ბასრი ნივთები (მაგალითად, სამართებელი, მანიკიურის ნაკრები). დარწმუნდით, რომ სამედიცინო მასალა სტერილურია. ტატუს ან პირსინგის გაკეთებისას უპირატესობა ერთჯერად ნემსებს უნდა მიენიჭოს.
• სისხლისა და სისხლის პროდუქტების შემოწმება: სამედიცინო დაწესებულებებში სისხლის გადასხმის საჭიროებისას ყურადღება ექცევა გამოყენებული სისხლის შემოწმებას (დღეს ჯანდაცვის ორგანოები ამას სტანდარტულად უზრუნველყოფენ).
• დედიდან ბავშვზე გადაცემის პრევენცია: ორსულობის დაგეგმვიდანვე ექიმის მეთვალყურეობით HIV-დადებითი დედის მკურნალობა, მშობიარობა საკეისრო კვეთით და ბავშვისთვის დედის მიერ ძუძუს არმიცემა გადაცემის რისკს მნიშვნელოვნად ამცირებს.
• კონტაქტის შემდგომი პრევენცია (PEP): თუ ადამიანს შესაძლოა HIV-დადებით წყაროსთან დაუცველი კონტაქტი ჰქონდა (მაგალითად, დაუცველი სქესობრივი კავშირი ან ნემსის ჩხვლეტა), მას შეუძლია პირველი 72 საათის განმავლობაში მიმართოს სამედიცინო დაწესებულებას და დაიწყოს PEP (Post-Exposure Prophylaxis / კონტაქტის შემდგომი პროფილაქტიკა) წოდებული პრევენციული მედიკამენტური მკურნალობა. ის მოიცავს ანტირეტროვირუსული პრეპარატების 28 დღის განმავლობაში მიღებას და შესაძლო ინფექციის თავიდან აცილებას უწყობს ხელს.
• პრევენცია მაღალი რისკის მქონე ადამიანებისთვის (PrEP): HIV-ის მაღალი რისკის მქონე, მაგრამ HIV-უარყოფით ადამიანებს ექიმის რეკომენდაციით შეუძლიათ PrEP (Pre-Exposure Prophylaxis / კონტაქტამდე პროფილაქტიკა) გამოიყენონ. PrEP არის ანტირეტროვირუსული პრეპარატების რეგულარული მიღების მეთოდი, რომელიც HIV-ის გადაცემის რისკს მნიშვნელოვნად ამცირებს.
• განათლება და ინფორმირებულობა: HIV-ის გადაცემისა და მისგან დაცვის გზების შესახებ სწორი ინფორმაცია სარისკო ქცევის თავიდან აცილების ძირითადი წინაპირობაა. რეგულარული სამედიცინო შემოწმება და, საჭიროების შემთხვევაში, HIV-ის ტესტიც მნიშვნელოვანია ადრეული დიაგნოსტიკისა და გადაცემის პრევენციისთვის.

ამ ზომების მიღებით HIV-ისგან თავის დაცვა დიდწილად შესაძლებელია. განსაკუთრებით სქესობრივი გზით გადაცემის პრევენციისთვის ყველაზე მნიშვნელოვანი ფაქტორებია კონდომის გამოყენება და გააზრებული ქცევა. თუ მაღალი რისკის ჯგუფში ხართ ან სარისკო შემთხვევა გქონდათ, რეკომენდებულია დაუყოვნებლივ მიმართოთ სამედიცინო დაწესებულებას.

HIV-ის სიმპტომები სტადიების მიხედვით

HIV-ინფექციის სიმპტომები განსხვავდება იმის მიხედვით, თუ ორგანიზმში მოხვედრის შემდეგ ვირუსი რომელ სტადიას გადის. საწყისი ინფექციის პერიოდისა და შორსწასული სტადიის (შიდსის პერიოდის) სიმპტომები და ჩივილები განსხვავებულია. ხაზგასმით უნდა აღინიშნოს, რომ HIV-ის ორგანიზმში მოხვედრის შემდეგ ზოგ ადამიანს წლების განმავლობაში არანაირი სიმპტომი არ აქვს. ამიტომ მხოლოდ სიმპტომებით HIV-ინფექციის ამოცნობა რთულია; საეჭვო შემთხვევებში გადამწყვეტია ტესტის ჩატარება.

ზოგადად, HIV-ინფექცია შეიძლება განვიხილოთ, როგორც სამეტაპიანი პროცესი: მწვავე პერიოდი (ადრეული პერიოდი), ქრონიკული ფარული პერიოდი და შიდსის პერიოდი (შორსწასული სტადია). მწვავე პერიოდში შეიძლება ადრეული სიმპტომები გამოჩნდეს, შემდეგ ვირუსი წლების განმავლობაში უხმოდ მიმდინარეობდეს, ხოლო მოგვიანებით, იმუნიტეტის ძლიერი დასუსტებისას, შიდსის სიმპტომებმა იჩინოს თავი. ქვემოთ მოცემულ ცხრილში შედარებულია HIV-ის ადრეული სიმპტომები და შორსწასული სტადიის (შიდსის) სიმპტომები :

HIV-ის ადრეული ნიშნები ინფექციიდან რამდენიმე კვირაში ჩნდება, შეიძლება რამდენიმე კვირა გაგრძელდეს და გრიპის მსგავსი სიმპტომებია. ბევრმა შეიძლება ისინი ძლიერ გაციებად ან სხვა ვირუსულ ინფექციად მიიჩნიოს. მწვავე პერიოდის დასრულების შემდეგ HIV-დადებითი ადამიანი წლების განმავლობაში შეიძლება ჯანმრთელად გამოიყურებოდეს და თავს კარგად გრძნობდეს (კლინიკურად — ლატენტური პერიოდი). თუმცა ამ პერიოდშიც ვირუსი ორგანიზმში გამრავლებას აგრძელებს და ადამიანმა ის სხვებს გაუცნობიერებლად შეიძლება გადასდოს.

თუ HIV-ინფექცია მკურნალობის გარეშე პროგრესირებს, საბოლოოდ იმუნური სისტემა ძლიერ სუსტდება და იწყება შიდსის პერიოდი. შიდსის სიმპტომები საკმაოდ მძიმე და აშკარაა, როგორც ზემოთ მოცემულ ცხრილში ჩანს. ადამიანს ჩვეულებრივ ინფექციასთან გამკლავებაც უჭირს. ხანგრძლივი მაღალი სიცხე, დაუსრულებელი დიარეა, სოკოვანი ინფექციები და დასუსტებულ ორგანიზმში განვითარებული ოპორტუნისტული დაავადებები ამ პერიოდს ახასიათებს. მაგალითად, ამ სტადიაზე შეიძლება გამოვლინდეს ტუბერკულოზი, პნევმონია, თავის ტვინის ინფექციები (ენცეფალიტი), გავრცელებული სოკოვანი დაავადებები ან კიბოს ზოგი სახეობა (მაგალითად, კაპოშის სარკომა, ლიმფომა).

შეჯამება: HIV-ინფექციის პირველ სტადიაზე სიმპტომები, ჩვეულებრივ, მსუბუქია ან ზოგადი ვირუსული ინფექციის მსგავსია და შეიძლება თავისით გაიაროს. მრავალწლიანი ფარული პერიოდის შემდეგ, მკურნალობის არარსებობისას, შიდსის სტადიაზე მძიმე მდგომარეობები ვითარდება. თუმცა დროული დიაგნოზითა და მკურნალობის დაწყებით HIV-ინფექციის კონტროლი შიდსამდე პროგრესირების გარეშეა შესაძლებელი.

როდის უნდა ჩატარდეს HIV-ის ტესტი და როგორ ისმება დიაგნოზი?

HIV-ინფექციის დადასტურების ერთადერთი გზაა HIV-ის ტესტის ჩატარება. სარისკო კონტაქტის შემდეგ ტესტირება სიმპტომების ლოდინის გარეშეა მნიშვნელოვანი, რადგან, როგორც ზემოთ აღინიშნა, ადამიანი დიდი ხნის განმავლობაში შეიძლება უსიმპტომო იყოს. მაშ, რა არის HIV-ის ტესტი და როდის უნდა ჩატარდეს?

HIV-ის ტესტები ლაბორატორიული ტესტებია, რომლებიც ორგანიზმში HIV-ის საწინააღმდეგო ანტისხეულების ან თვითონ ვირუსის გამოვლენას ემსახურება. ყველაზე ხშირად სისხლის ანალიზებს იყენებენ, თუმცა არსებობს ნერწყვის სწრაფი ტესტებიც. სარისკო კონტაქტის (მაგალითად, დაუცველი სქესობრივი კავშირის ან სისხლთან საეჭვო კონტაქტის) შემდეგ ძალიან ადრე ტესტირებამ შეიძლება ცრუ უარყოფითი პასუხი გამოიწვიოს. HIV-ს აქვს ინკუბაციური პერიოდი (ფანჯრის პერიოდი) : ვირუსის გადაცემის შემდეგ ორგანიზმი ანტისხეულებს დაუყოვნებლივ არ გამოიმუშავებს.

ზოგადად, თანამედროვე მე-4 თაობის HIV-ის ტესტებს (ანტიგენისა და ანტისხეულის კომბინირებულ ტესტებს) ინფიცირებიდან დაახლოებით 2-6 კვირის შემდეგ შეუძლიათ სანდო პასუხი მოგვცენ. მხოლოდ ანტისხეულების გამომვლენ კლასიკურ ELISA ტესტებს ფანჯრის პერიოდი ოდნავ უფრო ხანგრძლივი აქვთ — ჩვეულებრივ, 3-8 კვირა (ზოგ შემთხვევაში კი 3 თვემდე). ამიტომ მათ, ვისაც სარისკო კონტაქტისთანავე გაკეთებულ ტესტზე უარყოფითი პასუხი აქვს, სრული დარწმუნებისთვის 3 თვის შემდეგ ხელახალი ტესტირება ურჩევენ. საეჭვო კონტაქტის შემდეგ პირველი 1-4 კვირის განმავლობაში კი უშუალოდ ვირუსის გამომვლენ PCR ტესტებს ან p24 ანტიგენის ტესტებს ინფექციის უფრო ადრე აღმოჩენა შეუძლიათ. საუკეთესო მიდგომაა ინფექციონისტთან კონსულტაცია და შესაბამისი ინტერვალებით საჭირო ტესტების ჩატარება.

HIV-ის დიაგნოსტიკის ძირითადი ტესტები და მათი მახასიათებლებია:

სად კეთდება HIV-ის ტესტი? დღეს HIV-ის ტესტი მრავალ სამედიცინო დაწესებულებაში კეთდება, მათ შორის სახელმწიფო, კერძო და საუნივერსიტეტო საავადმყოფოებსა და საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ცენტრებში. საჭიროებისას ოჯახის ექიმსაც შეუძლია HIV-ის ტესტირებაზე გადამისამართება. ტესტირება კონფიდენციალურია და ნებაყოფლობითობის პრინციპს ეფუძნება; პასუხი პაციენტის პირადი ინფორმაციის დაცვით მიეწოდება. თუ ტესტი დადებითია, გამომკვლევი ერთეული ამის შესახებ თურქეთის ჯანდაცვის სამინისტროს ატყობინებს (შეტყობინება პაციენტის ინფორმაციის კონფიდენციალურობის დაცვით, სტატისტიკისა და მკურნალობის ორგანიზებისთვის კეთდება) და ადამიანს სამკურნალოდ ინფექციურ დაავადებათა განყოფილებაში აგზავნიან.

როდის უნდა ჩაიტაროთ HIV-ის ტესტი? სარისკო კონტაქტის შემდეგ რეკომენდებულია დაუყოვნებლივ მიმართოთ ექიმს და დაგეგმოთ შემდგომი ნაბიჯები. ჩვეულებრივ, ურჩევენ:

• კონტაქტიდან 2-4 კვირის შემდეგ ჩატარდეს კომბინირებული ტესტი (ანტიგენი+ანტისხეული) ან PCR ტესტი;
• კონტაქტიდან 6 კვირის შემდეგ ხელახალი ტესტი (ანტისხეულების ტესტი);
• კონტაქტიდან 3 თვის შემდეგ საბოლოო ტესტი. ამგვარად შესაძლო ინფექცია არ გამოგვრჩება. ასევე უნდა გვახსოვდეს: საეჭვო კონტაქტის შემდეგ პირველ რამდენიმე დღეში ექიმთან მიმართვისას ტესტისგან დამოუკიდებლად შესაძლებელია პრევენციული PEP მკურნალობის დაწყება (რაზეც ზემოთ, პრევენციის ნაწილში ვისაუბრეთ).

შეჯამებით, HIV-ის დიაგნოსტიკისთვის ყველაზე მნიშვნელოვანია, სარისკო შემთხვევისას ტესტირება დაუყოვნებლივ ჩატარდეს. ადრეულად დიაგნოსტირებულ ადამიანს შეუძლია ადრეული მკურნალობით ჯანმრთელობა დაიცვას და ვირუსის სხვებისთვის გადაცემის რისკი მინიმუმამდე შეამციროს.

შესაძლებელია შიდსის მკურნალობა? მკურნალობის თანამედროვე მეთოდები

დღეს HIV-დადებითი ადამიანებისთვის მკურნალობის საკმაოდ ეფექტიანი მეთოდები არსებობს. შიდსის მკურნალობაში სინამდვილეში იგულისხმება HIV-ინფექციის მედიკამენტებით კონტროლი და შიდსის სტადიამდე მისი პროგრესირების პრევენცია. HIV-ინფექციის საბოლოო განკურნების მეთოდი ან პრევენციული ვაქცინა სამწუხაროდ, ჯერ კიდევ არ არსებობს. ანუ ჯერ არ გვაქვს მეთოდი, რომელიც ორგანიზმში HIV-ს სრულად გააქრობს. თუმცა შექმნილი მედიკამენტებით ვირუსის დათრგუნვის შედეგად HIV ქრონიკულ დაავადებად იქცა.

HIV-ის მკურნალობას საფუძვლად უდევს ანტირეტროვირუსული თერაპია (ART) . ART გულისხმობს ვირუსის გამრავლების სხვადასხვა მექანიზმით შემაფერხებელ მედიკამენტების კომბინაციას (ჩვეულებრივ, სულ მცირე სამკომპონენტიან მკურნალობას) . ვინაიდან ერთი პრეპარატი ვირუსის კონტროლისთვის საკმარისი არ არის, რამდენიმე პრეპარატის ერთობლივი გამოყენება რეზისტენტობის განვითარებას უშლის ხელს და ეფექტიანობას მაქსიმალურად ზრდის. ამ მკურნალობით სისხლში ვირუსის რაოდენობა (ვირუსული დატვირთვა) ძალიან დაბალ დონემდე მცირდება და სტანდარტული ტესტებით შესაძლოა ვეღარც გამოვლინდეს. იმუნური სისტემა ძლიერდება და HIV-დადებით ადამიანს შიდსის სტადიაზე გადასვლის გარეშე ჯანმრთელად ცხოვრება შეუძლია. თუმცა ეს მედიკამენტური მკურნალობა მთელი სიცოცხლის განმავლობაში უნდა გაგრძელდეს; პრეპარატების შეწყვეტისას ვირუსული დატვირთვა კვლავ იმატებს და იმუნური სისტემა ისევ იწყებს დასუსტებას.

შიდსის სტადიაზე მყოფ პაციენტშიც ART-ის გამოყენებით იმუნური სისტემა შეიძლება ნაწილობრივ აღდგეს და არსებული ინფექციები განიკურნოს. მაგალითად, პნევმონიისა და ტუბერკულოზის მსგავსი ოპორტუნისტული ინფექციების შესაბამისი ანტიბიოტიკებით მკურნალობის პარალელურად HIV-ის პრეპარატებიც ინიშნება. ამით როგორც არსებულ დაავადებებს ებრძვიან, ისე ახლის განვითარებას აფერხებენ.

HIV-ისა და შიდსის მკურნალობის თანამედროვე მიდგომები ასე შეიძლება შევაჯამოთ:

HIV-ის მკურნალობის მიზანია იმუნური სისტემის დაცვა სისხლში ვირუსის რაოდენობის ძალიან დაბალ დონეზე შენარჩუნებით, მიუხედავად იმისა, რომ მისი სრულად გაქრობა ვერ ხერხდება. ამგვარად HIV-ინფექცია მაღალი წნევის ან დიაბეტის მსგავსად კონტროლირებად ქრონიკულ დაავადებად იქცევა. სათანადო მკურნალობისა და რეგულარული შემოწმების პირობებში HIV-დადებით ადამიანებს შეუძლიათ თითქმის ნორმალური სიცოცხლის ხანგრძლივობის მოლოდინი ჰქონდეთ. მთავარია პრეპარატების ყოველდღე, გამოტოვების გარეშე მიღება და ექიმის რეკომენდაციების დაცვა.

ამასთან, HIV-ის ვაქცინის შესახებ სამეცნიერო კვლევებიც გრძელდება. ამჟამად დამტკიცებული HIV-ის ვაქცინა არ არსებობს, თუმცა სხვადასხვა კანდიდატი ვაქცინა კლინიკური გამოცდის ეტაპზეა.

HIV-დადებითი ადამიანების ცხოვრების ხარისხი და სოციალური ცხოვრება

წარსულში HIV-დადებითი დიაგნოზი სასიკვდილო დაავადების დაღად აღიქმებოდა. დღეს კი სწორი მკურნალობითა და მეთვალყურეობით HIV-თან ცხოვრება შესაძლებელია და HIV-დადებით ადამიანებს ხარისხიანი, პროდუქტიული ცხოვრების გაგრძელება შეუძლიათ. ამ ნაწილში განვიხილავთ მათ ცხოვრების ხარისხს, სოციალურ ცხოვრებასა და ფსიქოლოგიურ ასპექტებს.

მკურნალობაზე ხელმისაწვდომობა და რეგულარული მეთვალყურეობა ცხოვრების ხარისხის ძირითადი განმსაზღვრელია. ART-ის წყალობით HIV-დადებით ადამიანებს შეუძლიათ მუშაობის გაგრძელება, განათლების მიღება, ოჯახის შექმნა და საზოგადოებაში აქტიური მონაწილეობა. ვირუსული დატვირთვის დათრგუნვისას (როდესაც სისხლში ვირუსი იმდენად მცირდება, რომ ვეღარ ვლინდება) HIV-დადებითი ადამიანი ჯანმრთელი ადამიანისგან აღარ განსხვავდება. მეტიც, მეცნიერულად დადასტურებულია, რომ წარმატებული მკურნალობით ვირუსის დათრგუნვისას HIV-ის სქესობრივი გზით გადაცემის რისკი თითქმის არ არსებობს (ეს გამოიხატება ლოზუნგით „U=U“, ანუ Undetectable = Untransmittable — გამოუვლენელი = გადაუცემელი ). ეს ინფორმაცია HIV-თან მცხოვრებ ადამიანებს სოციალურ ურთიერთობებში მეტი დაცულობის განცდაში ეხმარება.

სტიგმა და ფსიქოსოციალური მხარდაჭერა: სამწუხაროდ, HIV-დადებითი ადამიანები საზოგადოებაში ჯერ კიდევ აწყდებიან წინასწარგანწყობასა და დისკრიმინაციას. თუმცა, როგორც ზემოთ აღვნიშნეთ, HIV ყოველდღიური კონტაქტებით არ გადაეცემა და მკურნალობაზე მყოფი ადამიანები ვირუსს თითქმის არ გადასცემენ. ამიტომ ძალიან მნიშვნელოვანია საზოგადოების ინფორმირება HIV-ის შესახებ და მცდარი ცნობების გასწორება. ამ წინასწარგანწყობებთან გამკლავება HIV-დადებითი ადამიანებისთვისაც შეიძლება რთული იყოს. სასარგებლოა სპეციალისტის ფსიქოლოგიური მხარდაჭერა და მხარდამჭერ ჯგუფებში მონაწილეობა. უნდა გვახსოვდეს, რომ HIV-დადებითობა არც დანაშაულია და არც სირცხვილის მიზეზი; ეს მხოლოდ ჯანმრთელობის მდგომარეობაა, რომელიც სწორი მკურნალობით იმართება.

სამუშაო და სასწავლო ცხოვრება: HIV-დადებითი ადამიანების მუშაობისა და სწავლის უფლებები კანონით არის დაცული. სამუშაო ადგილზე ან სკოლაში HIV-სტატუსის გამო დისკრიმინაცია უკანონოა. მკურნალობით ჯანმრთელობის შემნარჩუნებელ ადამიანებს შრომის პროდუქტიულობა არ ეცვლებათ. მთავარია ექიმთან რეგულარული ვიზიტებისა და პრეპარატების მიღების განრიგის დაცვა. თუ თანამშრომლები ან სასკოლო გარემო HIV-ის შესახებ ინფორმირებული არიან, HIV-დადებითი ადამიანისთვის არც საფრთხე არსებობს და არც დამატებითი ზომებია საჭირო.

ოჯახი და პირადი ცხოვრება: HIV-დადებით ადამიანებს შეუძლიათ უსაფრთხოდ იქორწინონ და შვილები ჰყავდეთ. ამ მხრივ სამედიცინო შესაძლებლობები მნიშვნელოვნად განვითარდა. თუ წყვილში ერთი პარტნიორი HIV-დადებითია, მეორე კი უარყოფითი, ე.წ. „სეროდისკორდანტულ“ წყვილს ექიმის მეთვალყურეობით შვილის ყოლა შეუძლია. შეიძლება გამოიყენებოდეს მაღალტექნოლოგიური მეთოდები (მაგალითად, ინ ვიტრო განაყოფიერებისას „სპერმის გარეცხვა“) ან ბუნებრივი ორსულობის დაგეგმვა მაშინ, როდესაც დადებით პარტნიორში მკურნალობით ვირუსი დათრგუნულია. თუ HIV-დადებითი ქალი ორსულობის განმავლობაში და მშობიარობამდე შესაბამის მედიკამენტურ მკურნალობას იღებს, ბავშვისთვის ვირუსის გადაცემის რისკი 1%-ზე ქვემოთ მცირდება. მშობიარობა, ჩვეულებრივ, საკეისრო კვეთით იგეგმება და დაბადების შემდეგ ბავშვს გარკვეული დროით პრევენციული პრეპარატი ეძლევა. ვინაიდან HIV დედის რძითაც შეიძლება გადაეცეს, დადებით დედებს ურჩევენ, ბავშვს ძუძუ არ მისცენ და ხელოვნური ნარევით კვებონ. ამ ზომებით HIV-დადებით მშობლებს ჯანმრთელი, HIV-უარყოფითი შვილები შეიძლება ჰყავდეთ.

შედეგად, HIV-დადებითი ადამიანები საზოგადოების თანასწორი და პროდუქტიული წევრები არიან. სანამ ინფექციას აკონტროლებენ, სხვებისგან განსხვავებული განსაკუთრებული მოვლა არ სჭირდებათ. მთავარია, საკუთარი ჯანმრთელობის დასაცავად მკურნალობა არ გამოტოვონ და როგორც ფსიქოლოგიური, ისე სოციალური მხარდაჭერით ისარგებლონ. საზოგადოებამაც HIV-ის შესახებ სწორი ინფორმაცია უნდა იცოდეს, ამ ადამიანებს მხარი დაუჭიროს და არ გარიყოს.

ხშირად დასმული კითხვები HIV-ისა და შიდსის შესახებ

რას ნიშნავს HIV-დადებითი?

HIV-დადებითი ნიშნავს, რომ ადამიანის ორგანიზმში HIV ვირუსი არსებობს. HIV-ის ტესტის დადებითი პასუხი აჩვენებს, რომ ადამიანი HIV-ით არის ინფიცირებული. მიუხედავად იმისა, რომ ეს იმუნურ სისტემაზე გავლენის დაწყებას ნიშნავს, შიდსის დაუყოვნებლივ არსებობას არ გულისხმობს. HIV-დადებით ადამიანს სათანადო მკურნალობით ვირუსის გამრავლების შეჩერება და ჯანსაღი ცხოვრების გაგრძელება შეუძლია. ანუ HIV-დადებითობა ვირუსის მატარებლობის მდგომარეობაა; ადრეულ პერიოდში ადამიანი შეიძლება თავს ჯანმრთელად გრძნობდეს, მაგრამ მკურნალობის გარეშე წლების განმავლობაში შიდსის სტადიაზე გადავიდეს.

როდის ვლინდება HIV-ინფექციის სიმპტომები?

HIV-ის გადაცემის შემდეგ სიმპტომების გამოვლენის დრო ადამიანებს შორის განსხვავდება. ჩვეულებრივ, ინფიცირებიდან 2-4 კვირის განმავლობაში იმუნური სისტემა ვირუსზე პირველ რეაქციას იძლევა და შეიძლება გაჩნდეს მწვავე ინფექციის სიმპტომებად წოდებული გრიპისმაგვარი ჩივილები (სიცხე, ყელის ტკივილი, გამონაყარი, ლიმფური კვანძების შეშუპება). ისინი ხშირად 1-2 კვირაში გაივლის. ზოგ ადამიანს ეს ადრეული სიმპტომები შეუმჩნეველი რჩება ან საერთოდ არ აქვს. შემდგომი ფარული პერიოდის განმავლობაში (მკურნალობის გარეშე საშუალოდ 5-10 წელი) ადამიანს შეიძლება არანაირი სიმპტომი არ აღენიშნებოდეს. შიდსის სტადიაზე გადასვლისას კი მძიმე და აშკარა სიმპტომები ვითარდება. მოკლედ, HIV-ინფექციის შემდეგ სიმპტომები შეიძლება რამდენიმე კვირაში გაჩნდეს, ან ინფექცია წლების განმავლობაში უსიმპტომოდ მიმდინარეობდეს. ამიტომ სარისკო კონტაქტის მქონე ადამიანმა ტესტი სიმპტომების ლოდინის გარეშე უნდა ჩაიტაროს.

როდის უნდა ჩატარდეს HIV-ის ტესტი სარისკო კონტაქტის შემდეგ?

თუ სარისკო შემთხვევა გქონდათ (მაგალითად, დაუცველი სქესობრივი კავშირი ან სისხლთან საეჭვო კონტაქტი), მნიშვნელოვანია HIV-ის ტესტირებას არც ძალიან დიდხანს დაელოდოთ და არც ზედმეტად ადრე ჩატარებით ცრუ უარყოფითი პასუხი მიიღოთ. ზოგადი რეკომენდაციაა პირველი ტესტი კონტაქტიდან დაახლოებით 3-4 კვირის შემდეგ ჩაიტაროთ (თუ უფრო ადრე ტარდება, შეიძლება კომბინირებული ანტიგენის/ანტისხეულის ტესტი ან PCR შეირჩეს). თუ პირველი ტესტი უარყოფითია, რეკომენდებულია მისი გამეორება მე-6 კვირაში ან მე-8 კვირაში და საბოლოოდ კიდევ ერთი ტესტის ჩატარება მე-3 თვეში . ვინაიდან ვირუსის საწინააღმდეგო ანტისხეულების გამომუშავება ინდივიდუალურია: ზოგჯერ მე-4 კვირაში, ზოგჯერ მე-6-8 კვირაში, იშვიათად კი მე-3 თვეში ხდება. თუ სამი თვის ბოლოს ჩატარებული ტესტი უარყოფითია, შეგვიძლია ვთქვათ, რომ ამ კონტაქტით HIV არ გადაცემულა. თუ პირველი ტესტი დადებითია, პასუხს დამადასტურებელი ტესტებით აზუსტებენ და მკურნალობის დაგეგმვას დაუყოვნებლივ იწყებენ. გახსოვდეთ, საეჭვო კონტაქტის შემდეგ სიმპტომების ლოდინის ნაცვლად დროული ტესტირება ადრეული დიაგნოსტიკისა და მკურნალობის შანსს იძლევა.

არსებობს HIV-ისა და შიდსის საბოლოო მკურნალობა ან ვაქცინა?

სამწუხაროდ, დღეს HIV-ინფექციის სრულად აღმოფხვრის საბოლოო მკურნალობა (განკურნება) ჯერ არ არსებობს. ანუ ამჟამად არ გვაქვს პრეპარატი ან მეთოდი, რომელიც ორგანიზმში დამკვიდრებულ HIV-ს მთლიანად გააქრობს. ასევე ჯერ არ გამოიყენება HIV-ისგან დამცავი ვაქცინა (კვლევები გრძელდება, თუმცა წარმატებული კანდიდატი ვაქცინა მიღწეული არ არის). მიუხედავად ამისა, არსებული ანტირეტროვირუსული მედიკამენტებით HIV კონტროლირებად ქრონიკულ დაავადებად იქცა. ამ პრეპარატებით HIV-დადებითი ადამიანების იმუნური სისტემა დაცულია, შიდსის სტადიაზე გადასვლა ჩერდება და მათ ხანგრძლივად ცხოვრება შეუძლიათ. მოკლედ, მართალია HIV-ინფექციის „სრული განკურნების“ მკურნალობა არ არსებობს, თუმცა არსებობს ეფექტიანი მკურნალობა, რომელიც სიცოცხლის ნორმალურად გაგრძელებას უზრუნველყოფს. მისი შეძლებისდაგვარად ადრეული დაწყება წარმატების შანსს ზრდის.

შეუძლია HIV-დადებით დედას ბავშვის ძუძუთი კვება?

ვინაიდან HIV ბავშვს დედის რძით შეიძლება გადაეცეს, HIV-დადებით დედებს ურჩევენ, შვილებს ძუძუ არ მისცენ. HIV-დადებით დედას ორსულობისა და მშობიარობის განმავლობაში ექიმის მეთვალყურეობით მედიკამენტური მკურნალობით ბავშვისთვის ვირუსის გადაცემის რისკის მნიშვნელოვნად შემცირება შეუძლია. მშობიარობა, ჩვეულებრივ, საკეისრო კვეთით ტარდება და ბავშვს დაბადებისთანავე პრევენციული მკურნალობა ეწყება. ამ ზომებით ბავშვის HIV-დადებითობის ალბათობა ძალიან დაბალია. თუმცა, ვინაიდან დაბადების შემდეგ ვირუსი ძუძუთი კვებით შეიძლება გადაეცეს, უპირატესობა დედის რძის ნაცვლად ხელოვნური ნარევით კვებას უნდა მიენიჭოს. ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაცია HIV-დადებით დედებს ურჩევს, ძუძუთი არ კვებონ, როდესაც უსაფრთხო ალტერნატიული კვება ხელმისაწვდომია. თუ დედის მდგომარეობა და საცხოვრებელი გარემო ნარევით კვების საშუალებას არ იძლევა, ზოგ განსაკუთრებულ შემთხვევაში ექიმების მეთვალყურეობით ძუძუთი კვება შეიძლება განიხილებოდეს; თუმცა ამ შემთხვევაშიც დედა და ბავშვი რეგულარულ მკურნალობას უნდა იღებდნენ. მოკლედ, იდეალურ პირობებში HIV-დადებითი დედისთვის ძუძუთი არკვება ყველაზე უსაფრთხო არჩევანია.

რომელ ექიმს უნდა მიმართოთ HIV-ისა და შიდსის დიაგნოსტიკისა და მკურნალობისთვის?

HIV-ისა და შიდსის დიაგნოსტიკასა და მკურნალობაზე პასუხისმგებელი სპეციალობაა ინფექციური დაავადებები და კლინიკური მიკრობიოლოგია . საეჭვო კონტაქტის შემდეგ ტესტირებისთვის, ან HIV-დადებითი დიაგნოზის შემდეგ მეთვალყურეობისა და მკურნალობისთვის, ინფექციონისტს უნდა მიმართოთ. ინფექციონისტები სპეციალიზდებიან HIV-ინფექციის მიმდინარეობის, მკურნალობის პროტოკოლებისა და შესაძლო გვერდითი ეფექტების მართვაში. საჭიროებისას მკურნალობის პროცესში სხვა სპეციალობებთან თანამშრომლობაც შესაძლებელია (მაგალითად, კანის პრობლემებისთვის დერმატოლოგიასთან, ფილტვების პრობლემებისთვის პულმონოლოგიასთან და სხვა). თუმცა პირველი მისამართი და ძირითადი მეთვალყურეობის ცენტრი ინფექციურ დაავადებათა კლინიკაა. გარდა ამისა, თურქეთში HIV-დადებითი ადამიანების მკურნალობას გარკვეულ ცენტრებში თურქეთის ჯანდაცვის სამინისტროც უფასოდ აკონტროლებს და პრეპარატებს უზრუნველყოფს. ამიტომ ასეთ შემთხვევაში უყოყმანოდ უნდა მიმართოთ საუნივერსიტეტო ან სრულად აღჭურვილი სახელმწიფო საავადმყოფოს ინფექციურ დაავადებათა ამბულატორიას.

დასკვნა

HIV-ინფექციისა და შიდსის შესახებ სწორი ცოდნა სიცოცხლის გადამრჩენია როგორც პრევენციის, ისე ადრეული დიაგნოსტიკის თვალსაზრისით. ყველასთვის მნიშვნელოვანია ვიცოდეთ, HIV რა არის, როგორ გადაეცემა და როგორ დავიცვათ თავი . თუ HIV-დადებითი ხართ, გახსოვდეთ, რომ დღეს ეს მართვადი მდგომარეობაა; მკურნალობის გამოტოვების გარეშე და ექიმთან რეგულარული შემოწმებით შეგიძლიათ ჯანმრთელად იცხოვროთ. თუ HIV-უარყოფითი ხართ, პრევენციის მეთოდების დაცვითა და საჭიროებისას ტესტირებით შეგიძლიათ თავი დაიცვათ. გვახსოვდეს, ინფორმირებულობა HIV-ისა და შიდსის წინააღმდეგ ჩვენი ყველაზე ძლიერი დაცვაა.