HIV və AIDS nədir? Necə yoluxur? Əlamətləri və müalicə üsulları

HIV və AIDS dövrümüzün ən mühüm infeksion xəstəliklərindəndir. Bu mövzu həm gənclər, həm də risk qrupundakı şəxslər üçün məlumatlılığın həyati əhəmiyyət daşıdığı sahədir. HIV və AIDS çox vaxt qarışdırılır, lakin əslində fərqli anlayışlardır. Bu məqalədə HIV nədir, AIDS nədir, aralarındakı fərq, HIV necə yoluxur, AIDS əlamətləri nələrdir, HIV testi nə vaxt və necə edilir, AIDS-in müalicəsi mümkündürmü və HIV-dən qorunma yolları kimi mövzuları nəzərdən keçirəcəyik. Həmçinin HIV-müsbət şəxslərin həyat keyfiyyəti və sosial həyatı barədə mühüm məlumatlar veriləcək, tez-tez soruşulan suallar cavablandırılacaq.

HIV nədir?

HIV (Human Immunodeficiency Virus / İnsan İmmunçatışmazlığı Virusu) orqanizmin immun sisteminə hücum edən virusdur. Bu virus xüsusilə immun sistemimizin əsas hüceyrələrindən olan CD4+ T limfositlərini (ağ qan hüceyrələri) hədəfləyir və məhv edir. Nəticədə HIV daşıyan şəxslər infeksiyalara və bəzi xərçənglərə qarşı daha müdafiəsiz olurlar.

HIV orqanizmə daxil olduqdan sonra şəxs HIV-müsbət adlanır. Yəni insanın qanında və bədən mayelərində HIV var. HIV infeksiyası nəzarətə alınmazsa, illər ərzində immun sistemini getdikcə zəiflədir. Bununla belə, hər HIV infeksiyası mütləq AIDS-ə çevrilmir. Hazırda mövcud müalicələr sayəsində HIV-müsbət şəxslər uzun illər sağlam yaşaya və virusun irəliləməsini dayandıra bilərlər.

AIDS nədir?

AIDS (Acquired Immune Deficiency Syndrome / Qazanılmış İmmunçatışmazlığı Sindromu) HIV infeksiyasının müalicə edilmədikdə çatdığı ən irəliləmiş xəstəlik mərhələsidir. Sadə desək, AIDS, HIV-in yaratdığı sindromun adıdır. Bu mərhələdə immun sistemi ciddi zədələnmiş olur və orqanizm fürsətçi infeksiyalar adlanan müxtəlif ciddi xəstəliklərə qarşı müdafiəsiz qalır.

AIDS diaqnozu adətən HIV-müsbət şəxslərdə CD4 immun hüceyrələrinin sayının çox azalması (məsələn, 200 hüceyrə/mm³-dən aşağı düşməsi) və ya müəyyən fürsətçi infeksiyaların və xərçənglərin yaranması ilə qoyulur. Vacib məqam budur ki, HIV-müsbət hər şəxs AIDS mərhələsinə keçmir; müntəzəm müalicə alan şəxslərdə AIDS-in yaranmasının qarşısı alına bilər. Müalicə almayanlarda isə infeksiya illər sonra AIDS mərhələsinə irəliləyə bilər. AIDS mərhələsinə keçən şəxs müalicə olunmazsa, həyatı təhdid edən infeksiyalar və ağırlaşmalar yaranır.

HIV necə yoluxur?

HIV yoluxması infeksiyalı şəxsin bədən mayelərinin başqa insanın qan dövranına daxil olması ilə baş verir. HIV-in yoluxma yolları arasında ən geniş yayılmışları bunlardır:

• Qorunmasız cinsi əlaqə: Vaginal, anal və ya oral yolla qorunmasız cinsi təmas HIV-in ən çox yoluxma səbəbidir. Xüsusilə anal əlaqə toxumaların keçiriciliyinə görə daha yüksək risk daşıyır. Virus infeksiyalı partnyorun sperması, vaginal mayesi və ya urea mayesi (boşalmadan əvvəlki maye) vasitəsilə partnyoruna keçə bilər. Heteroseksual və ya homoseksual bütün cinsi əlaqələrdə risk var.
• Qan yolu ilə yoluxma: İnfeksiyalı qanın başqa insanın orqanizminə daxil olması HIV-i yoluxdura bilər. Ortaq şpris, iynə və ya narkotik vasitə avadanlığının paylaşılması buna görə çox risklidir. Bundan başqa, yoxlanılmamış qan, orqan və ya toxuma köçürülməsi keçmişdə mühüm yoluxma yolu idi (hazırda qan və orqanlar HIV üçün müntəzəm yoxlanılır). Sterilizasiya edilməmiş cərrahi alətlər, ülgüclər və ya tatu/pirsinq iynələri də qan yolu ilə yoluxmaya səbəb ola bilər.
• Anadan körpəyə (şaquli yoluxma): HIV-müsbət ana müalicə almazsa, virus hamiləlik zamanı cift vasitəsilə, təbii doğuşda qan və bədən mayeləri ilə və ya doğuşdan sonra ana südü ilə körpəyə keçə bilər. Uyğun müalicə və tədbirlərlə anadan körpəyə yoluxma riski xeyli azaldıla bilər (bu mövzuya aşağıda toxunacağıq).
• Digər bədən mayeləri: HIV infeksiyalı şəxsin sperma, vaginal ifrazat, rektal maye və ana südü kimi bədən mayelərində olur. Tüpürcək, göz yaşı, tər kimi mayelərdə isə virus ya yox deyiləcək qədər azdır, ya da yoluxma üçün yetərli deyil. Virusun sağlam dəridən orqanizmə daxil ola bilməyəcəyini də qeyd edək; lakin dəridə kəsik, yara kimi giriş yeri varsa, risk yaranır.

Yuxarıdakı yollardan başqa, HIV-in gündəlik həyatda tez-tez narahatlıq doğuran bir çox yolla yoluxmadığını vurğulamaq lazımdır. Aşağıdakı cədvəldə HIV-in yoluxma yolları və yoluxmanın olmadığı hallar müqayisəli verilmişdir:

Yuxarıdakı cədvəldə göründüyü kimi, HIV toxunma, sosial öpüş, eyni mühitdə olmaq kimi gündəlik qarşılıqlı təmaslarla yoluxmur. Bu məqamı vurğulamaq HIV-müsbət şəxslərə qarşı yanlış inancların və damğalanmanın qarşısını almaq baxımından vacibdir.

HIV-dən qorunma yolları

HIV infeksiyasından qorunmaq üçün görülə biləcək əsas tədbirlər bunlardır:

• Təhlükəsiz cinsi əlaqə: Cinsi təmas zamanı kondom (prezervativ) istifadəsi başda HIV olmaqla cinsi yolla yoluxan xəstəliklərdən qorunmağın ən effektiv yoludur. Təkpartnyorluq və ya partnyorların bir-birinin HIV statusunu bildiyi təhlükəsiz münasibətlər də riski azaldır.
• Şpris və kəsici alətləri paylaşmamaq: Heç vaxt başqası ilə şpris, iynə və ya kəsici alətləri (ülgüc, manikür dəsti kimi) ortaq istifadə etməyin. Tibbi materialların steril olduğuna əmin olun. Tatu və ya pirsinq etdirərkən birdəfəlik iynələr seçilməlidir.
• Qan və qan məhsullarına nəzarət: Səhiyyə müəssisələrində qan köçürülməsi lazım olduqda istifadə edilən qanın yoxlanılmasına diqqət edilir (hazırda səhiyyə qurumları bunu standart olaraq təmin edir).
• Anadan körpəyə yoluxmadan qorunma: HIV-müsbət anaların hamiləliyi planlaşdırdıqları vaxtdan həkim nəzarətində müalicə alması, doğuşun qeysəriyyə əməliyyatı ilə aparılması və ananın körpəsini əmizdirməməsi yoluxma riskinin böyük ölçüdə qarşısını alır.
• Təmasdan sonra profilaktika (PEP): Kimsə HIV-müsbət ola biləcək mənbə ilə qorunmasız təmasda olubsa (məsələn, qorunmasız cinsi əlaqə, iynə batması), ilk 72 saat ərzində səhiyyə müəssisəsinə müraciət edərək PEP (Post-Exposure Prophylaxis / Təmasdan Sonra Profilaktika) adlanan qoruyucu dərman müalicəsinə başlaya bilər. Bu müalicə 28 gün ərzində antiretrovirus dərmanların istifadəsini əhatə edir və mümkün infeksiyanın qarşısını almağa kömək edir.
• Yüksək riskli şəxslər üçün profilaktika (PrEP): HIV baxımından yüksək risk daşıyan, lakin HIV-mənfi şəxslər həkim tövsiyəsi ilə PrEP (Pre-Exposure Prophylaxis / Təmasdan Əvvəl Profilaktika) istifadə edə bilərlər. PrEP müntəzəm antiretrovirus dərman qəbulu ilə HIV-in yoluxma riskini əhəmiyyətli dərəcədə azaldan üsuldur.
• Maarifləndirmə və məlumatlılıq: İnsanların HIV-in yoluxma yolları və qorunma üsulları haqqında düzgün məlumatı olması riskli davranışlardan uzaq durmaq üçün əsas tədbirdir. Müntəzəm sağlamlıq yoxlamaları və lazım olduqda HIV testi vermək də erkən diaqnoz və yoluxmanın qarşısının alınması baxımından vacibdir.

Bu tədbirlərlə HIV-dən böyük ölçüdə qorunmaq mümkündür. Xüsusilə cinsi yolla yoluxmanın qarşısını almaqda kondom istifadəsi və şüurlu davranış ən mühüm amillərdir. Yüksək risk qrupundasınızsa və ya riskli vəziyyət yaşamısınızsa, vaxt itirmədən səhiyyə müəssisəsinə müraciət etmək tövsiyə olunur.

HIV əlamətləri (mərhələlərə görə)

HIV infeksiyasının əlamətləri virusun orqanizmə daxil olduqdan sonra keçdiyi mərhələlərə görə dəyişir. İlkin infeksiya dövrü ilə irəliləmiş mərhələnin (AIDS dövrü) əlamət və şikayətləri fərqlidir. Xüsusi vurğulamaq lazımdır ki, HIV orqanizmə daxil olduqdan sonra bəzi şəxslərdə illərlə heç bir əlamət görünməyə bilər. Buna görə yalnız əlamətlərə baxaraq HIV infeksiyasını müəyyən etmək çətindir; şübhəli hallarda analiz vermək əsasdır.

Ümumən HIV infeksiyasını üç mərhələli hesab etmək olar: Kəskin dövr (erkən dövr), Xroniki gizli dövr və AIDS dövrü (irəliləmiş dövr). Kəskin dövrdə bəzi erkən əlamətlər yarana bilər, sonra virus illərlə əlamətsiz qala bilər; sonrakı illərdə immunitet çox zəiflədikdə AIDS əlamətləri başlayır. Aşağıdakı cədvəldə erkən dövr HIV əlamətləri ilə irəliləmiş dövr (AIDS) əlamətləri müqayisəli sıralanmışdır:

Erkən dövr HIV əlamətləri infeksiyadan sonrakı bir neçə həftədə yaranan və bir neçə həftə davam edə bilən qripəbənzər əlamətlərdir. Bir çox insan bunları ağır soyuqdəymə və ya başqa virus infeksiyası saya bilər. Bu kəskin dövr keçdikdən sonra HIV-müsbət şəxs illərlə sağlam görünə və özünü yaxşı hiss edə bilər (klinik olaraq latent dövr). Lakin virus bu dövrdə də orqanizmdə çoxalmağa davam edir və insan fərqində olmadan virusu başqalarına yoluxdura bilər.

HIV infeksiyası müalicəsiz irəliləyərsə, sonda immun sistemi çox zəifləyir və AIDS dövrü başlayır. AIDS əlamətləri yuxarıdakı cədvəldə göründüyü kimi, olduqca ciddi və aydındır. İnsan adi infeksiyanın belə öhdəsindən gələ bilmir. Uzun sürən yüksək qızdırma, bitməyən ishal, göbələk infeksiyaları, zəifləmiş orqanizmdə yaranan fürsətçi xəstəliklər bu dövrə xasdır. Məsələn, bu mərhələdə vərəm, pnevmoniya, beyin infeksiyaları (ensefalit), yayılmış göbələk xəstəlikləri və ya bəzi xərçəng növləri (Kapoşi sarkoması, limfoma kimi) görülə bilər.

Qısaca: HIV infeksiyasının ilk mərhələsindəki əlamətlər adətən yüngül və ya ümumi virus infeksiyası əlamətləridir və öz-özünə keçə bilər. İllərlə davam edən əlamətsiz dövrdən sonra müalicə yoxdursa, AIDS mərhələsində ağır vəziyyətlər yaranır. Lakin vaxtında diaqnoz qoyulub müalicəyə başlanarsa, HIV infeksiyası AIDS mərhələsinə irəliləmədən nəzarətdə saxlanıla bilər.

HIV testi nə vaxt verilməlidir? Diaqnoz necə qoyulur?

HIV infeksiyasını təsdiqləməyin yeganə yolu HIV testi verməkdir. Riskli təmasdan sonra əlamətləri gözləmədən analiz vermək vacibdir, çünki yuxarıda qeyd edildiyi kimi, insan uzun müddət əlamətsiz ola bilər. Bəs HIV testi nədir və nə vaxt verilməlidir?

HIV testləri orqanizmdə HIV-ə qarşı yaranan anticisimləri və ya virusun özünü aşkarlamağa yönəlmiş laborator analizlərdir. Ən çox istifadə olunanlar qan analizləridir, lakin tüpürcəkdən edilən sürətli testlər də mövcuddur. Riskli təmas (qorunmasız cinsi əlaqə, şübhəli qan təması kimi) baş veribsə, analizi çox erkən vermək yanlış mənfi nəticəyə səbəb ola bilər. HIV-in inkubasiya dövrü (pəncərə dövrü) var: virus yoluxduqdan sonra orqanizm dərhal anticisim istehsal etmir.

Ümumən müasir 4-cü nəsil HIV testləri (antigen/anticisim kombinasiyası testləri) infeksiyadan təxminən 2-6 həftə sonra etibarlı nəticə verə bilər. Yalnız anticisimləri yoxlayan klassik ELISA testləri üçün pəncərə müddəti bir qədər uzundur, adətən 3-8 həftəyə (hətta bəzi hallarda 3 aya) qədər çata bilər. Buna görə riskli təmasdan dərhal sonra analiz verib mənfi nəticə alanlara tam əmin olmaq üçün 3 ay sonra testi təkrarlamaq tövsiyə olunur. Şübhəli təmasdan sonra ilk 1-4 həftə ərzində isə birbaşa virusu axtaran PCR testləri və ya p24 antigen testləri infeksiyanı daha erkən aşkarlaya bilər. Ən doğru yanaşma infeksionistlə məsləhətləşərək uyğun vaxt aralıqlarında lazımi analizləri verməkdir.

HIV diaqnozunda istifadə olunan əsas test üsulları və xüsusiyyətləri belədir:

HIV testi harada verilir? Hazırda HIV testləri dövlət, özəl və universitet xəstəxanaları, ictimai sağlamlıq mərkəzləri kimi bir çox səhiyyə müəssisəsində verilə bilər. Ailə həkimləri də lazım olduqda HIV testi üçün yönləndirmə edə bilərlər. Test məxfi və könüllülük əsasında aparılır; nəticələr xəstənin məxfiliyinə uyğun paylaşılır. Nəticə müsbət olarsa, testi aparan bölmə bu barədə Türkiyənin Səhiyyə Nazirliyinə məlumat verir (bu bildiriş xəstənin məlumatları məxfi saxlanılmaqla statistika və müalicənin təşkili üçündür) və şəxs müalicə üçün infeksion xəstəliklər bölməsinə yönləndirilir.

HIV testi nə vaxt verilməlidir? Riskli təmasdan sonra dərhal həkimlə məsləhətləşib plan qurmaq tövsiyə olunur. Adətən:

• Təmasdan 2-4 həftə sonra bir kombinasiya (antigen+anticisim) testi və ya PCR testi,
• Təmasdan 6 həftə sonra təkrar test (anticisim testi),
• Təmasdan 3 ay sonra son test verilməsi tövsiyə olunur. Beləliklə, mümkün infeksiya nəzərdən qaçmır. Şübhəli təmasdan sonra ilk bir neçə gün ərzində həkimə müraciət edilərsə, testdən asılı olmayaraq qoruyucu PEP müalicəsinə başlana biləcəyini də unutmamaq lazımdır (yuxarıdakı qorunma bölməsində qeyd edilib).

Qısaca, HIV diaqnozu üçün ən vacib məqam riskli vəziyyət olduqda vaxt itirmədən analiz verməkdir. Erkən diaqnoz qoyulan şəxs müalicəyə erkən başlayaraq sağlamlığını qoruya və virusu başqalarına yoluxdurma riskini minimuma endirə bilər.

AIDS-in müalicəsi mümkündürmü? Müasir müalicə üsulları

Hazırda HIV-müsbət şəxslər üçün çox effektiv müalicə üsulları var. AIDS-in müalicəsi deyildikdə əslində HIV infeksiyasının dərmanlarla nəzarətə alınması və AIDS mərhələsinə irəliləməsinin qarşısının alınması nəzərdə tutulur. HIV infeksiyasının tam sağaldıcı müalicəsi (kür) və ya qoruyucu peyvəndi təəssüf ki, hələ tapılmayıb. Yəni orqanizmdəki HIV-i tam məhv edən üsul hələ yoxdur. Lakin hazırlanmış dərmanlarla virus basqılanaraq HIV xroniki xəstəliyə çevrilə bilmişdir.

HIV müalicəsinin əsasını Antiretrovirus terapiya (ART) təşkil edir. ART müxtəlif mexanizmlərlə virusun çoxalmasının qarşısını alan dərman kombinasiyası (adətən ən azı üçlü dərman müalicəsi) deməkdir. Tək dərman virusu nəzarətə almaq üçün yetərsiz olduğundan bir neçə dərmanın birlikdə istifadəsi ilə virusun davamlılıq yaratmasının qarşısı alınır və effektivlik maksimuma çatdırılır. Bu müalicə sayəsində qandakı virus miqdarı (virus yükü) çox aşağı səviyyəyə düşür, hətta standart testlərlə aşkarlanmayan hala gələ bilər. İmmun sistemi güclənir və HIV-müsbət şəxs AIDS mərhələsinə keçmədən sağlam yaşaya bilər. Lakin bu dərman müalicəsi ömürboyu davam etməlidir; dərmanlar dayandırılarsa, virus yükü yenidən artır və immun sistemi yenə zəifləməyə başlayır.

AIDS dövrünə çatmış xəstədə də ART ilə immun sistemi qismən bərpa oluna və mövcud infeksiyalar müalicə edilə bilər. Məsələn, pnevmoniya, vərəm kimi fürsətçi infeksiyalar uyğun antibiotiklərlə müalicə edilərkən eyni zamanda HIV dərmanları verilir. Beləliklə, həm mövcud xəstəliklərlə mübarizə aparılır, həm də yenilərinin yaranmasının qarşısı alınır.

HIV/AIDS müalicəsində müasir yanaşmaları belə ümumiləşdirə bilərik:

HIV müalicəsində məqsəd virusu tam məhv etməsə də, insanın qanındakı virus miqdarını çox aşağı səviyyədə saxlayaraq immun sistemini qorumaqdır. Beləliklə, HIV infeksiyası yüksək qan təzyiqi və ya diabet kimi nəzarətdə saxlanıla bilən xroniki xəstəliyə çevrilir. Uyğun müalicə alan və müntəzəm yoxlamaya gedən HIV-müsbət şəxslər demək olar ki, normal ömür gözləyə bilərlər. Vacib olan dərmanların hər gün aksadılmadan qəbulu və həkim tövsiyələrinə riayət olunmasıdır.

Digər tərəfdən, HIV peyvəndi üzrə də elmi tədqiqatlar davam edir. Hazırda təsdiqlənmiş HIV peyvəndi yoxdur; lakin müxtəlif namizəd peyvəndlər klinik sınaq mərhələsindədir.

HIV-müsbət şəxslərin həyat keyfiyyəti və sosial həyatı

HIV-müsbət diaqnozu almaq keçmişdə ölümcül xəstəlik damğası kimi görülürdü. Halbuki bu gün düzgün müalicə və izləmə ilə HIV-lə yaşamaq mümkündür və HIV-müsbət şəxslər keyfiyyətli, məhsuldar həyat sürə bilərlər. Bu bölmədə HIV-müsbət şəxslərin həyat keyfiyyəti, sosial həyatı və psixoloji tərəflərinə toxunacağıq.

Müalicəyə çıxış və müntəzəm izləmə həyat keyfiyyətini müəyyən edən əsas amildir. ART sayəsində HIV-müsbət şəxslər işləyə, təhsil ala, ailə qura və cəmiyyətdə fəal rol oynaya bilərlər. Virus yükü basqılanmış (yəni qanındakı virus aşkarlanmayacaq qədər azalmış) HIV-müsbət şəxsin sağlam insandan fərqi qalmır. Üstəlik, uğurlu müalicə ilə virus basqılandıqda HIV-in cinsi yolla yoluxma riskinin yox deyiləcək qədər az olduğu elmi olaraq da sübut edilmişdir (bu, şüar kimi "U=U", yəni Aşkarlanmayan = Yoluxdurmayan şəklində ifadə edilir). Bu məlumat HIV-lə yaşayan insanların sosial münasibətlərdə özlərini daha təhlükəsiz hiss etməsinə kömək edir.

Stiqma (damğalanma) və psixososial dəstək: Təəssüf ki, HIV-müsbət şəxslər cəmiyyətdə hələ də qərəz və ayrı-seçkiliklə qarşılaşa bilirlər. Halbuki yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi, HIV gündəlik təmaslarla yoluxmur və müalicə alan şəxslər virusu, demək olar ki, yoluxdurmurlar. Buna görə cəmiyyətin HIV haqqında maarifləndirilməsi və yanlış məlumatların düzəldilməsi çox vacibdir. HIV-müsbət şəxslər üçün də bu qərəzlə mübarizə çətin ola bilər. Mütəxəssisdən psixoloji dəstək almaq, dəstək qruplarına qoşulmaq faydalı ola bilər. Unutmaq olmaz ki, HIV-müsbət olmaq cinayət və ya utanc səbəbi deyil; sadəcə sağlamlıq vəziyyətidir və düzgün müalicə ilə idarə edilir.

İş və təhsil həyatı: HIV-müsbət şəxslərin işləmək və təhsil almaq hüquqları qanunlarla qorunur. İş yerində və ya məktəbdə HIV statusuna görə ayrı-seçkilik qanuni deyil. Müalicə ilə sağlam qalan şəxslərin iş məhsuldarlığı təsirlənmir. Vacib olan müntəzəm həkim görüşlərinin və dərman qəbulu cədvəlinin pozulmamasıdır. İş və ya təhsil mühiti HIV haqqında məlumatlıdırsa, HIV-müsbət şəxs üçün hər hansı təhlükə və ya əlavə tədbir lazım deyil.

Ailə və şəxsi həyat: HIV-müsbət şəxslər təhlükəsiz şəkildə evlənə və övlad sahibi ola bilərlər. Bu sahədə tibbi imkanlar çox inkişaf edib. Cütlükdən biri HIV-müsbət, digəri mənfidirsə, “sersi-diskordant” cütlük adlanan bu halda həkim nəzarəti ilə övlad sahibi olmaq mümkündür. Yüksək texnologiyalı üsullar (məsələn, süni mayalanmada “spermanın yuyulması”) və ya yalnız müsbət partnyorun müalicə ilə virusu basqılandıqda təbii yolla hamiləlik planlaması kimi üsullar istifadə oluna bilər. HIV-müsbət qadın hamilə qaldıqda hamiləlik boyu və doğuşdan əvvəl uyğun dərman müalicəsi alarsa, körpəyə virus keçmə riski %1-dən aşağı düşür. Doğuş adətən qeysəriyyə əməliyyatı ilə planlaşdırılır və doğuşdan sonra körpəyə bir müddət qoruyucu dərman verilir. Ana südü ilə HIV keçə bildiyi üçün də müsbət analara körpələrini əmizdirməmək, süni qida ilə qidalandırmaq tövsiyə olunur. Bu tədbirlərlə HIV-müsbət valideynlərin sağlam, HIV-mənfi uşaqları ola bilər.

Nəticə olaraq, HIV-müsbət şəxslər cəmiyyətin bərabərhüquqlu və məhsuldar üzvləridir. İnfeksiyanı nəzarətdə saxladıqları müddətdə başqalarından fərqli xüsusi qayğı tələb etmirlər. Vacib olan insanın öz sağlamlığını qorumaq üçün müalicəsini aksatmaması və həm psixoloji, həm də sosial dəstək mexanizmlərindən yararlanmasıdır. Cəmiyyət olaraq da HIV haqqında düzgün məlumatlı olub bu şəxslərə dəstək olmaq, onları kənarlaşdırmamaq lazımdır.

HIV/AIDS haqqında tez-tez verilən suallar

HIV-müsbət nə deməkdir?

HIV-müsbət insanın orqanizmində HIV virusunun olması deməkdir. HIV testinin müsbət nəticəsi həmin şəxsin HIV-ə yoluxduğunu göstərir. Bu, immun sisteminin təsirlənməyə başladığı mənasına gəlsə də, dərhal AIDS olduğu demək deyil. HIV-müsbət şəxs uyğun müalicə alaraq virusun çoxalmasını dayandıra və sağlam həyat sürə bilər. Yəni HIV-müsbətlik virus daşıma halıdır; erkən dövrdə insan özünü sağlam hiss edə bilər, lakin müalicə almazsa, illər ərzində AIDS mərhələsinə irəliləyə bilər.

HIV infeksiyasının əlamətləri nə vaxt üzə çıxır?

HIV yoluxduqdan sonra əlamətlərin yaranması insandan insana dəyişir. Adətən infeksiyadan sonrakı 2-4 həftə ərzində immun sistemi virusa ilk reaksiyasını verir və kəskin infeksiya əlamətləri adlanan qripəbənzər şikayətlər görülə bilər (qızdırma, boğaz ağrısı, səpki, limfa düyünlərinin şişməsi kimi). Bu əlamətlər çox vaxt 1-2 həftədə keçir. Bəzi şəxslərdə erkən əlamətlər hiss olunmaya və ya heç olmaya bilər. Sonrakı əlamətsiz dövr boyu (müalicə yoxdursa, orta hesabla 5-10 il) insan heç bir əlamət yaşamaya bilər. AIDS mərhələsinə keçdikdə isə ciddi və aydın əlamətlər yaranır. Qısaca, HIV infeksiyasından sonra əlamətlər bir neçə həftədə yarana bildiyi kimi, infeksiya heç bir əlamət vermədən illərlə gizli qala bilər. Buna görə riskli təmas yaşayan şəxsin əlamətləri gözləmədən analiz verməsi vacibdir.

Riskli təmasdan sonra HIV testi nə vaxt verilməlidir?

Riskli vəziyyət yaşamısınızsa (qorunmasız cinsi əlaqə, şübhəli qan təması kimi), HIV testi üçün çox gözləməmək, lakin çox erkən analiz verib yanlış mənfi nəticə almamaq vacibdir. Ümumi tövsiyə: təmasdan təxminən 3-4 həftə sonra ilk testi verməkdir (daha erkən veriləcəksə, kombinə antigen/anticisim testi və ya PCR seçilə bilər). İlk test mənfidirsə, 6-cı həftədə və ya 8-ci həftədə testi təkrarlamaq və sonda 3-cü ayda daha bir test vermək tövsiyə olunur. Çünki immunitetin virusa qarşı anticisim istehsalı insandan insana dəyişə bilər; bəzən 4-cü həftədə, bəzən 6-8-ci həftədə, nadirən 3-cü ayda anticisim yaranır. Üç ayın sonunda test mənfidirsə, həmin təmasdan HIV yoluxmadığını deyə bilərik. İlk testiniz müsbət olarsa, nəticə təsdiqləyici testlərlə dəqiqləşdirilir və dərhal müalicə planlaşdırılır. Unutmayın, şübhəli təmasdan sonra əlamətləri gözləmək əvəzinə uyğun vaxtda analiz vermək erkən diaqnoz və müalicə imkanı yaradır.

HIV/AIDS-in tam sağaldıcı müalicəsi və ya peyvəndi varmı?

Təəssüf ki, hazırda HIV infeksiyasını tam aradan qaldıran tam sağaldıcı müalicə (kür) hələ tapılmayıb. Yəni orqanizmdə yerləşmiş HIV-i tam məhv edən dərman müalicəsi və ya üsul hazırda yoxdur. Eyni şəkildə, HIV-dən qoruyan peyvənd də hələ istifadədə deyil (tədqiqatlar davam edir, lakin uğurlu peyvənd namizədinə nail olunmayıb). Bununla belə, mövcud antiretrovirus dərmanlarla HIV nəzarətə alına bilən xroniki xəstəliyə çevrilib. Bu dərmanlar sayəsində HIV-müsbət şəxslərin immun sistemi qorunur, AIDS mərhələsinə keçid dayandırılır və onlar uzun ömür sürə bilərlər. Qısaca, HIV infeksiyasında “tam sağalma” verən müalicə olmasa da, normal ömrün davamını təmin edən effektiv müalicələr var. Bu müalicələrə mümkün qədər erkən başlamaq uğur şansını artırır.

HIV-müsbət ana körpəsini əmizdirə bilərmi?

HIV ana südü vasitəsilə körpəyə yoluxa bildiyi üçün HIV-müsbət analara körpələrini əmizdirməmək tövsiyə olunur. HIV-müsbət ana hamiləlik boyu və doğuş zamanı həkim nəzarətində dərman müalicəsi alaraq körpəyə virus keçmə riskini böyük ölçüdə azalda bilər. Doğuş adətən qeysəriyyə əməliyyatı ilə aparılır və körpə doğulan kimi qoruyucu müalicəyə başlanır. Bu tədbirlər sayəsində körpənin HIV-müsbət olma ehtimalı çox aşağıdır. Lakin doğuşdan sonra virus əmizdirmə ilə keçə bildiyi üçün ana südü əvəzinə süni qida ilə qidalanma seçilməlidir. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı təhlükəsiz alternativ qidalanma imkanı olduqda HIV-müsbət analara əmizdirməməyi tövsiyə edir. Ananın vəziyyəti və yaşadığı mühit süni qida ilə qidalanmağa uyğun deyilsə, bəzi xüsusi hallarda həkim nəzarəti altında əmizdirmə nəzərdən keçirilə bilər; lakin bu halda belə körpə və ana müntəzəm müalicə almalıdırlar. Qısaca, ideal şəraitdə HIV-müsbət ananın əmizdirməməsi ən təhlükəsiz seçimdir.

HIV/AIDS diaqnozu və müalicəsi üçün hansı həkimə müraciət edilməlidir?

HIV və AIDS diaqnozu və müalicəsi ilə məşğul olan ixtisas İnfeksion Xəstəliklər və Klinik Mikrobiologiya bölməsidir. Şübhəli təmasdan sonra analiz vermək və ya HIV-müsbət diaqnozu qoyulubsa, izləmə və müalicə üçün infeksionistə müraciət etmək lazımdır. İnfeksionistlər HIV infeksiyasının gedişini, müalicə protokollarını və mümkün əlavə təsirləri idarə etmək üzrə mütəxəssislərdir. Müalicə prosesində lazım olduqda digər ixtisaslarla (məsələn, dəri problemləri üçün dermatologiya, ağciyər problemləri üçün pulmonologiya və s.) əməkdaşlıq edilə bilər. Lakin ilk müraciət yeri və əsas izləmə mərkəzi infeksion xəstəliklər klinikasıdır. Həmçinin HIV-müsbət şəxslərin müalicəsi Türkiyədə müəyyən mərkəzlərdə Səhiyyə Nazirliyi tərəfindən pulsuz izlənilir və dərmanları təmin edilir. Buna görə belə halda çəkinmədən universitet xəstəxanasının və ya tam təchizatlı dövlət xəstəxanasının infeksion xəstəliklər poliklinikasına müraciət edilməlidir.

Nəticə

HIV infeksiyası və AIDS haqqında düzgün məlumatlı olmaq həm qorunma, həm də erkən diaqnoz baxımından həyat xilas edir. HIV nədir, necə yoluxur və ondan necə qorunmaq olar suallarının cavabını bilmək hər kəs üçün vacibdir. HIV-müsbətsinizsə, bunun artıq idarə oluna bilən hal olduğunu unutmayın; müalicənizi aksatmadan və həkim yoxlamalarına müntəzəm gedərək sağlam yaşaya bilərsiniz. HIV-mənfisinizsə, qorunma üsullarına riayət edib lazım olduqda analiz verərək özünüzü təhlükəsiz saxlaya bilərsiniz. Unutmayaq ki, məlumatlı olmaq HIV/AIDS-ə qarşı ən güclü müdafiəmizdir.