როგორ იწყება და პროგრესირებს კიბო?

მიუხედავად იმისა, რომ საზოგადოება კიბოს ხშირად ერთ დაავადებად აღიქვამს, სინამდვილეში იგი მრავალი განსხვავებული დაავადების საერთო სახელია. ისინი სხეულის სხვადასხვა უბანში შეიძლება განვითარდეს და განსხვავებულ მოლეკულურ საფუძვლებს ეყრდნობოდეს, თუმცა ყველას აერთიანებს უჯრედების უკონტროლო ზრდის ტენდენცია. უჯრედების ამ არანორმალურმა ქცევამ შეიძლება ორგანიზმის ფუნქციონირება სერიოზულად დაარღვიოს და ჯანმრთელობას მძიმე ზიანი მიაყენოს. როგორ იწყება და პროგრესირებს კიბო? ამ სტატიაში მისი განვითარების პროცესს დეტალურად განვიხილავთ.

კიბო, როგორც გენეტიკური დაავადება

უჯრედების გაყოფის პროცესი მკაცრად კონტროლდება — მაშ, როგორ წარმოიქმნება კიბო? პასუხი მუტაციებში იმალება.

კიბოს გენეტიკურ დაავადებად განსაზღვრის მთავარი მიზეზია უჯრედების გენეტიკურ მასალაში (დნმ-ში) დაგროვილი მუტაციები. ეს მუტაციები, ჩვეულებრივ, უჯრედების გაყოფისა და ზრდის მაკონტროლებელ გენებში ხდება.

1. გენეტიკური ცვლილებების დაგროვება: ნორმალური უჯრედები მარეგულირებელი სიგნალებით დაბალანსებულად იზრდება და იყოფა. თუმცა დნმ-ში ცვლილებები გარემო ფაქტორების (მაგ., თამბაქოს, რადიაციის ან კანცეროგენული ნივთიერებების), უფრო იშვიათად მემკვიდრეობითი ფაქტორების ან შემთხვევითი გენეტიკური მუტაციების შედეგად წარმოიქმნება. როდესაც ისინი უჯრედების ზრდისა და სიკვდილის მაკონტროლებელ გენებში გროვდება, უჯრედები არანორმალური ხდება.

2. მარეგულირებელი კონტროლის დაკარგვა: გენეტიკური მუტაციების შედეგად უჯრედები მარეგულირებელი სიგნალების მიმართ უგრძნობი ხდება. ანუ გაყოფასა და ზრდაზე კონტროლი იკარგება. უჯრედები უკონტროლოდ იყოფა და მრავლდება, რაც სიმსივნის წარმოქმნას იწვევს.

3. არანორმალური უჯრედების სიკვდილისგან თავის არიდება: ჩვეულებრივ, ორგანიზმის დამცავ მექანიზმებს არანორმალური უჯრედების ამოცნობა და განადგურება შეუძლია. თუმცა კიბოს უჯრედებს მუტაციების მეშვეობით ამ მექანიზმებისგან თავის დაღწევა და გადარჩენა შეუძლია.

4. მეტასტაზირება და გავრცელება: კიბოს უჯრედები ასევე იძენს მეტასტაზირების (სხვა ქსოვილებში გავრცელების) უნარს. ეს კიბოს ორგანიზმში გავრცელებასა და ძნელად სამკურნალო მომაკვდინებელ დაავადებად ქცევას იწვევს.

კიბოს დასაწყისი: მუტაციების როლი

კიბო, ჩვეულებრივ, ერთ უჯრედში წარმოქმნილი მუტაციების დაგროვებით იწყება. მუტაციები უჯრედის დნმ-ის ცვლილებებია და მათ უჯრედის გაყოფის ციკლზე გავლენა შეიძლება ჰქონდეს.

კიბოს უჯრედის წარმოქმნის პროცესი ერთ უჯრედში მუტაციების თანდათან დაგროვებით ეტაპობრივად ვითარდება. ზოგი მუტაცია უჯრედს გადარჩენის უპირატესობას ანიჭებს და კიბოს პროგრესირებას აჩქარებს. თანამედროვე კვლევები აჩვენებს, რომ კიბო, ჩვეულებრივ, 2-დან 20-მდე მუტაციის დაგროვებით წარმოიქმნება და ეს ხანგრძლივ პერიოდში ხდება. მუტაციების დიდი ნაწილი უჯრედის ზრდის წამახალისებელ ან სიკვდილის მექანიზმების დამრღვევ გენებში ვითარდება.

1. პირველმა მუტაციამ შეიძლება უჯრედს ზრდის გარკვეული უპირატესობა მიანიჭოს, უჯრედული ციკლი დააჩქაროს ან დნმ-ის აღდგენის მექანიზმები დაარღვიოს. ამ მუტაციის მქონე უჯრედი უფრო სწრაფად იყოფა და მუტაციის მატარებელი უჯრედების კლონი წარმოიქმნება.
2. პროცესის გაგრძელებისას ამ მუტაციის მატარებელ ერთ-ერთ უჯრედში მეორე მუტაცია წარმოიქმნება. იგი კიბოს უფრო სწრაფ პროგრესირებას იწვევს. მეორე მუტაციამ შეიძლება უჯრედს ზრდის მეტი უპირატესობა და უფრო სწრაფი გაყოფის უნარი მისცეს. ასევე შეიძლება მეტასტაზირების უნარი გაზარდოს ან ისეთი თვისებები განუვითაროს, როგორიცაა იმუნური სისტემისგან თავის არიდება.
3. ამ ეტაპზე უჯრედები თანდათან მეტი მუტაციის დაგროვებას იწყებს. დროთა განმავლობაში driver მუტაციების დაგროვებით უჯრედი სრულიად უკონტროლო ხდება და კიბოს პროცესი ჩქარდება.

მუტაციები რამდენიმე სხვადასხვა გზით შეიძლება წარმოიქმნას:

• ერთი ფუძის ცვლილებები: დნმ-ში ერთი ფუძის ცვლილებამ შეიძლება ცილების ფუნქციაზე იმოქმედოს.
• დელეცია ან დუპლიკაცია (deletion/duplication): დნმ-ის კონკრეტული მონაკვეთის დაკარგვამ ან დაკოპირებამ შეიძლება მნიშვნელოვან გენებზე იმოქმედოს და უჯრედს ზრდის უპირატესობა მიანიჭოს.
• გადაწყობები (rearrangements): კიბოს უჯრედებში ხშირია ისეთი მასშტაბური ცვლილებები, როგორიცაა ქრომოსომებს შორის ფრაგმენტების გაცვლა და გენების გადაადგილება. მაგალითად, ქრომოსომის ფრაგმენტის სხვა ქრომოსომაზე მიერთება, რასაც ტრანსლოკაცია ეწოდება, კიბოსთვის მნიშვნელოვანი მოვლენაა.

Driver (მამოძრავებელი) და Passenger (მგზავრი) მუტაციები

კიბოს განვითარებისას ზოგი მუტაცია უჯრედების უფრო სწრაფ და უკონტროლო ზრდას იწვევს. მათ „driver“ (მამოძრავებელი) მუტაციები ეწოდება. ისინი კიბოს დაწყებასა და პროგრესირებაში ძირითად როლს ასრულებს. თუმცა კიბოს უჯრედებში დაგროვილი ყველა მუტაცია პროგრესირებას არ უწყობს ხელს; ასეთ მუტაციებს „passenger“ (მგზავრი) ეწოდება. ისინი შემთხვევითად გროვდება და უმეტესად კიბოს გამომწვევ გავლენას არ ახდენს, თუმცა მათი დაგროვება კიბოს უჯრედის გენეტიკურ სირთულეს ზრდის.

დაკავშირებული თემები:

• რა არის ჩანასახოვანი ხაზის (მემკვიდრეობითი) და სომატური მუტაცია? როგორია მათი როლი კიბოს განვითარებაში?
• რას ნიშნავს კიბოს გენი და მუტაცია? პროტოონკოგენები და სიმსივნის სუპრესორი გენები

კიბოს უჯრედების თვისებები: უკონტროლო ზრდა და მეტასტაზირების უნარი

კიბოს უჯრედების ყველაზე გამორჩეული თვისება უკონტროლო ზრდის უნარია. ნორმალური უჯრედებისგან განსხვავებით, ისინი რეგულირებულ უჯრედულ ციკლს არ ემორჩილება და სწრაფი გაყოფით მრავალ ასლს წარმოქმნის. ეს უკონტროლო ზრდა ირგვლივ არსებულ ნორმალურ უჯრედებთან შედარებით უპირატესობას აძლევს და სიმსივნის წარმოქმნას შეიძლება იწვევდეს. ზრდასთან ერთად სიმსივნე ნორმალურ უჯრედებს აწვება და ქსოვილის ფუნქციას აზიანებს.

სიმსივნეში თავმოყრის შემდეგ კიბოს უჯრედებს შესაძლოა სხეულის სხვა უბნებში გავრცელების (მეტასტაზირების) უნარიც ჰქონდეს. მეტასტაზირება კიბოთი გამოწვეული სიკვდილის 90%-ის მიზეზია, რადგან გავრცელება მკურნალობას ართულებს და სასიცოცხლო ორგანოების ფუნქციას საფრთხეს უქმნის.

გენეტიკური და გარემო ფაქტორების გავლენა კიბოზე

კიბოს დაწყებასა და პროგრესირებაზე გენეტიკურმა წინასწარგანწყობამ და გარემო ფაქტორებმა შეიძლება იმოქმედოს. მემკვიდრეობითი კიბოს სინდრომებმა შეიძლება ოჯახის რამდენიმე წევრში ერთი და იმავე ტიპის კიბოს განვითარება გამოიწვიოს. ასეთ დროს მაღალი რისკის პირებს გარკვეული კიბოებისადმი წინასწარგანწყობის გამომწვევი მუტაციები დაბადებიდან აქვთ. მაგალითად, BRCA1-ისა და BRCA2-ის მსგავს გენებში მუტაციები ძუძუს კიბოს რისკს მნიშვნელოვნად ზრდის. მათ მატარებლებს კიბოს გამომწვევი სხვა მუტაციების უფრო სწრაფად დაგროვება შეუძლია.

გარემო ფაქტორებმაც შეიძლება კიბოს რისკი გაზარდოს. კანცეროგენებად ცნობილი ქიმიური და ფიზიკური ფაქტორები დნმ-ს აზიანებს და მუტაციების წარმოქმნას უწყობს ხელს. მაგალითად, სიმსუქნე, მოწევა და UV გამოსხივება უჯრედებში მუტაციების სიხშირის გაზრდით კიბოსადმი მიდრეკილებას ქმნის. ამიტომ გენეტიკურმა და გარემო ფაქტორებმა შეიძლება უჯრედში კიბოს განვითარებაზე მოქმედი მუტაციების დაგროვება დააჩქაროს.

შეჯამება

• კიბო უკონტროლო უჯრედული ზრდით დამახასიათებელი მრავალი განსხვავებული დაავადების საერთო სახელია.
• კიბოს უჯრედებს სწრაფი გაყოფის, დამცავი მექანიზმებისგან თავის არიდებისა და მეტასტაზირების უნარი აქვს.
• მუტაციები კიბოს განვითარებაში ძირითად როლს ასრულებს; ზოგი მათგანი driver მუტაციად იწოდება და კიბოს დასაწყისსა და პროგრესირებას იწვევს.
• Passenger მუტაციები კიბოს განვითარებას არ უწყობს ხელს, თუმცა გროვდება.
• გენეტიკურმა და გარემო ფაქტორებმა კიბოს წარმოქმნის პროცესზე შეიძლება იმოქმედოს.

შეჯამების სახით, კიბოს დაწყება და პროგრესირება რთული პროცესია, რომელიც მრავალი ფაქტორის ურთიერთქმედებით ვითარდება. როგორც განვიხილეთ, უჯრედებზე ზემოქმედებით მუტაციები კიბოს განვითარების საფუძველს ქმნის. გენეტიკური წინასწარგანწყობის, გარემოს კანცეროგენებისა და უჯრედული მექანიზმების ერთობლიობით კიბოს დაწყებისა და პროგრესირების უკეთ გაგება ეფექტიანი მკურნალობის განვითარებასაც შეუწყობს ხელს.