Xərçəng necə başlayır və irəliləyir?

Xərçəng xalq arasında tək xəstəlik kimi qəbul edilsə də, əslində bir çox müxtəlif xəstəliyin ümumi adıdır. Bu xəstəliklər bədənin müxtəlif nahiyələrində yarana, fərqli molekulyar əsaslara söykənə bilər, lakin hamısının ortaq cəhəti hüceyrələrin nəzarətsiz böyüməyə meyilli olmasıdır. Hüceyrələrin bu anormal davranışı bədənin fəaliyyətini ciddi şəkildə pozaraq sağlamlığımıza böyük zərər verə bilər. Bəs xərçəng necə başlayır və irəliləyir? Bu məqalədə xərçəngin inkişaf prosesini ətraflı araşdıracağıq.

Genetik xəstəlik kimi xərçəng

Hüceyrələrin bölünmə prosesi ciddi nəzarət altında olduğu halda xərçəng necə yaranır? Bu sualın cavabı mutasiyalarda gizlidir.

Xərçəngin genetik xəstəlik kimi müəyyən edilməsinin əsas səbəbi hüceyrələrin genetik materialında (DNA) toplanan  mutasiyalardır. Bu mutasiyalar adətən hüceyrələrin bölünməsini və böyüməsini idarə edən genlərdə yaranır.

1. Genetik dəyişikliklərin toplanması: Normal hüceyrələr tənzimləyici siqnallar sayəsində tarazlı şəkildə böyüyür və bölünür. Lakin ətraf mühit amilləri (məsələn, siqaret, radiasiya və ya kanserogen maddələr), daha az hallarda irsi amillər və ya təsadüfi genetik mutasiyalar nəticəsində DNA-da dəyişikliklər yaranır. Bu mutasiyalar hüceyrələrin böyüməsini və ölümünü idarə edən genlərdə toplandıqda hüceyrələr anormallaşmağa başlayır.

2. Tənzimləyici nəzarətin itirilməsi: Genetik mutasiyalar nəticəsində hüceyrələr bu tənzimləyici siqnallara həssaslığını itirir. Yəni onların bölünməsi və böyüməsi üzərində nəzarət aradan qalxır. Hüceyrələr nəzarətsiz şəkildə bölünüb çoxalmağa başlayır və bu, şiş yaranmasına gətirir.

3. Anormal hüceyrələrin ölümdən yayınması: Normalda bədənin müdafiə mexanizmləri anormal hüceyrələri aşkarlayıb məhv edə bilər. Lakin xərçəng hüceyrələri mutasiyalar sayəsində bu mexanizmlərdən yayına və sağ qala bilir.

4. Metastaz və yayılma: Xərçəng hüceyrələri həmçinin metastaz vermək (digər toxumalara yayılmaq) qabiliyyəti qazanır. Bu da xərçəngin bədəndə yayılmasına və müalicəsi çətinləşən ölümcül xəstəliyə çevrilməsinə səbəb olur.

Xərçəngin başlanğıcı: mutasiyaların rolu

Xərçəng adətən bir hüceyrədə baş verən mutasiyaların toplanması ilə başlayır. Mutasiyalar hüceyrənin DNA-sında yaranan dəyişikliklərdir və bunlar hüceyrənin bölünmə dövrünə təsir edə bilər.

Xərçəng hüceyrəsinin yaranma prosesi bir hüceyrədə mutasiyaların tədricən toplanması ilə mərhələli şəkildə irəliləyir. Bu mutasiyaların bəziləri hüceyrəyə sağqalma üstünlüyü verərək xərçəngin irəliləməsini sürətləndirir. Müasir tədqiqatlar xərçəngin adətən 2 ilə 20 mutasiyanın toplanması ilə yarandığını və bunun uzun müddətdə baş verdiyini göstərir. Bu mutasiyaların böyük hissəsi hüceyrə böyüməsini stimullaşdıran və ya hüceyrə ölümü mexanizmlərini pozan genlərdə yaranır.

1. İlk mutasiya hüceyrəyə müəyyən böyümə üstünlüyü verərək hüceyrə dövrünü sürətləndirə və ya DNA bərpası mexanizmlərini poza bilər. Bu mutasiyaya malik hüceyrə daha sürətli bölünməyə başlayır və beləliklə mutasiya daşıyan hüceyrə klonu yaranır.
2. Proses irəlilədikcə bu mutasiyanı daşıyan hüceyrələrdən birində ikinci mutasiya yaranır. Bu ikinci mutasiya xərçəngin daha sürətlə irəliləməsinə səbəb olur. İkinci mutasiya hüceyrəyə daha çox böyümə üstünlüyü verərək daha sürətli bölünmə qabiliyyəti qazandıra bilər. Eyni zamanda metastazvermə qabiliyyətini artıra və ya immun sistemindən yayınma kimi xüsusiyyətlər qazanmasına səbəb ola bilər.
3. Bu mərhələdə hüceyrələr getdikcə daha çox mutasiya toplamağa başlayır. Zaman keçdikcə sürücü mutasiyaların toplanması ilə hüceyrə tamamilə nəzarətdən çıxır və xərçəng prosesi sürətlənir.

Mutasiyalar bir neçə fərqli şəkildə yarana bilər:

• Tək əsas dəyişiklikləri: DNA-dakı bir əsasın dəyişməsi nəticəsində zülalların funksiyasına təsir yarana bilər.
• Silinmə və ya çoxalma (delesiya/duplikasiya): DNA-nın müəyyən hissəsinin itməsi və ya surətinin yaranması mühüm genlərə təsir edərək hüceyrəyə böyümə üstünlüyü verə bilər.
• Yenidən düzülmələr: Xromosomlar arasında hissə mübadiləsi, genlərin yerini dəyişməsi kimi irimiqyaslı dəyişikliklər xərçəng hüceyrələrində tez-tez müşahidə olunur. Məsələn, translokasiya adlanan, bir xromosom hissəsinin başqa xromosoma birləşməsi xərçəng üçün mühüm hadisədir.

Sürücü (tətikləyici) və sərnişin mutasiyalar

Xərçəngin inkişafı zamanı bəzi mutasiyalar hüceyrələrin daha sürətlə və nəzarətsiz böyüməsinə səbəb olur. Bu mutasiyalar “sürücü” (tətikləyici) mutasiyalar adlanır. Sürücü mutasiyalar xərçəngin başlamasında və irəliləməsində əsas rol oynayır. Lakin xərçəng hüceyrələrində toplanan bütün mutasiyalar onun irəliləməsinə töhfə vermir; belə mutasiyalar “sərnişin” adlandırılır. Sərnişin mutasiyalar təsadüfən toplanır və əksər hallarda xərçəng yaradan təsirlər göstərmir, lakin bu toplanma xərçəng hüceyrəsinin genetik mürəkkəbliyini artırır.

ƏLAQƏLİ MÖVZULAR:

• Germinal (irsi) və somatik mutasiya nədir? Xərçəngin inkişafındakı rolu necədir?
• Xərçəng geni və mutasiyası nə deməkdir? Protoonkogenlər və şiş supressor genləri

Xərçəng hüceyrələrinin xüsusiyyətləri: nəzarətsiz böyümə və metastazvermə qabiliyyəti

Xərçəng hüceyrələrinin ən aydın xüsusiyyəti nəzarətsiz böyümə qabiliyyətidir. Normal hüceyrələrdən fərqli olaraq xərçəng hüceyrələri tənzimlənən hüceyrə dövrünə tabe olmur və sürətlə bölünərək özlərinin çoxsaylı surətlərini yaradır. Bu nəzarətsiz böyümə ətrafdakı normal hüceyrələrə nisbətən üstünlük verir və şiş yaranmasına səbəb ola bilər. Şiş böyüdükcə normal hüceyrələri sıxaraq toxumanın normal funksiyasına zərər verir.

Həmçinin xərçəng hüceyrələri bir şişdə toplandıqdan sonra bədənin başqa nahiyələrinə yayılmaq (metastaz vermək) qabiliyyətinə də malik ola bilər. Metastazvermə qabiliyyəti xərçəngə bağlı həyat itkilərinin 90%-inin səbəbidir, çünki xərçəngin yayılması müalicəni çətinləşdirir və həyati orqanların fəaliyyətini təhdid edir.

Genetik və ətraf mühit amillərinin xərçəngə təsiri

Xərçəngin başlanması və irəliləməsi genetik meyillilikdən və ətraf mühit amillərindən təsirlənə bilər. İrsi xərçəng sindromları ailədə bir neçə şəxsdə eyni növ xərçəngin yaranmasına səbəb ola bilər. Bu halda xərçəng riski artmış şəxslər müəyyən xərçəng növlərinə meyillilik yaradan mutasiyaları anadangəlmə daşıyır. Məsələn, BRCA1 və BRCA2 kimi genlərdəki mutasiyalar döş xərçəngi riskini əhəmiyyətli dərəcədə artırır. Belə mutasiyaları daşıyan şəxslərdə xərçəngə gətirən digər mutasiyalar daha sürətlə toplana bilər.

Ətraf mühit amilləri də xərçəng riskini artıra bilər. Kanserogen adlanan kimyəvi və fiziki amillər DNA-nı zədələyərək mutasiyaların yaranmasını stimullaşdırır. Məsələn, piylənmə, siqaret çəkmək və UV işığına məruz qalmaq kimi davranışlar hüceyrələrdə mutasiya tezliyini artıraraq xərçəngə meyillilik yaradır. Buna görə genetik və ətraf mühit amilləri bir hüceyrədə xərçəngin inkişafına təsir edən mutasiyaların toplanmasını sürətləndirə bilər.

Xülasə

• Xərçəng nəzarətsiz hüceyrə böyüməsi ilə səciyyələnən çox müxtəlif xəstəliklərin ümumi adıdır.
• Xərçəng hüceyrələri sürətli bölünmə, qoruyucu mexanizmlərdən yayınma və metastazvermə kimi xüsusiyyətlərə malikdir.
• Mutasiyalar xərçəngin inkişafında əsas rol oynayır; onların bəziləri sürücü mutasiya adlanır və xərçəngin başlanmasını və irəliləməsini tətikləyir.
• Sərnişin mutasiyalar xərçəngin inkişafına töhfə verməyən, lakin toplanan mutasiyalardır.
• Genetik və ətraf mühit amilləri xərçəngin yaranma prosesinə təsir edə bilər.

Nəticə etibarilə xərçəngin başlanması və irəliləməsi mürəkkəb prosesdir və bir çox amilin qarşılıqlı təsiri nəticəsində yaranır. Bu məqalədə araşdırdığımız kimi, mutasiyalar hüceyrələrə təsirləri ilə xərçəngin inkişafının əsasını təşkil edir. Genetik meyillilik, ətraf mühitdəki kanserogenlər və hüceyrə mexanizmlərinin birləşməsi ilə xərçəngin necə başladığını və irəlilədiyini daha yaxşı anlamaq effektiv müalicə üsullarının hazırlanmasına da töhfə verəcək.