İmmun sisteminin yeni hissəsi kəşf edildi: təbii antibiotiklər üçün xəzinə

Alimlər immun sistemimizin əvvəllər bilinməyən tərəfini kəşf edib, burada antibiotik davamlılığı ilə mübarizədə mühüm irəliləyiş yarada biləcək təbii antibiotiklər olduğunu irəli sürüblər.

Proteasom: təkrar emal mərkəzindən silah fabrikinə

Kəşfin mərkəzində hüceyrələrimizin daxilində yerləşən və adətən köhnə zülalları parçalayaraq təkrar emal edən proteasom adlı kiçik struktur dayanır. Lakin yeni araşdırmalar proteasomun yalnız təkrar emalla kifayətlənmədiyini, bakterial infeksiyalara qarşı müdafiə maddələri də hazırlaya bildiyini göstərir.

5 mart 2025 tarixində Nature jurnalında dərc olunan araşdırmaya görə proteasom hüceyrənin bakteriyalarla yoluxduğunu aşkar etdikdə strukturunu dəyişir və öldürücü peptidlər buraxır. Bu peptidlər bakteriyaların xarici membranını parçalayaraq onları məhv edir.

Məqalənin aparıcı müəllifi, Weizmann Elm İnstitutundan Prof. Yifat Merbl belə deyib: “Bu kəşf çox həyəcanvericidir, çünki bunun baş verdiyini əvvəllər bilmirdik. İmmun sistemimizin yeni tərəfini kəşf etdik, bədənimizin hər hüceyrəsində təbii antibiotiklər istehsal edən mexanizm olduğunu anladıq”.

Şəkil 1: Şəkildə proteasomun adi şəraitdə zülalları təkrar emal etməsi (a — yoluxmamış hüceyrə), infeksiya zamanı isə PSME3 zülalı vasitəsilə antimikrob peptidlər hazırlayıb bakteriya membranlarını parçalaması (b — yoluxmuş hüceyrə) göstərilir.

Xüsusilə bunlar vurğulanır:

• Yoluxmamış hüceyrədə proteasom yalnız zülalları parçalayır.
• İnfeksiya zamanı PSME3 proteasoma bağlanaraq xüsusi müdafiə peptidləri istehsal edir.
• Bu peptidlər müsbət yüklüdür və bakteriya membranlarını pozaraq bakteriyaları məhv edir.

Laboratoriya və heyvan təcrübələrində güclü təsir

Tədqiqatçılar təbii antibiotiklərin laboratoriyada bakteriyalara, eləcə də pnevmoniya və sepsis (qan zəhərlənməsi) olan siçanlara təsirini yoxlayıblar. Nəticələr bəzi mövcud antibiotiklərə bənzər təsir göstərib. Proteasomun fəaliyyəti laboratoriyada dayandırılanda isə hüceyrələrin bakteriyalara qarşı daha müdafiəsiz olduğu müşahidə olunub.

Bu kəşf bədənin infeksiyalarla necə mübarizə apardığı barədə anlayışımızı dəyişir. Hüceyrələrimizdə mikroblarla mübarizə molekullarının hazırlandığı, əvvəllər kəşf edilməmiş proses var. Bu, çox vacib və təəccüblü yenilikdir. Lakin mexanizmin yeni antibiotik mənbəyi kimi istifadə oluna biləcəyini müəyyən etmək üçün daha çox tədqiqat lazımdır.

Yeni antibiotiklər üçün ümid işığıdırmı?

Hər il dünyada təxminən bir milyon insan antibiotiklərə davamlı bakteriyaların yaratdığı infeksiyalardan ölür. Lakin yeni antibiotiklərin hazırlanması son illərdə ciddi durğunluq yaşayıb.

Kəşf alimlərə yeni antibiotik istehsalı üçün alternativ mənbə təqdim edir. Bu, potensial xəzinədir. Əvvəllər antibiotik axtarışı üçün torpaq nümunələri araşdırılırdı, indi isə bədənimizdə artıq mövcud mənbəni kəşf etmiş ola bilərik. Bu peptidlər insan bədənində onsuz da hazırlandığı üçün dərman hazırlanmasında təhlükəsizliklə bağlı daha az problem yarana biləcəyi düşünülür.

Nəticə: immun sistemimizin gizli gücü

Araşdırma proteasomun yalnız köhnə zülalları təkrar emal etmədiyini, həm də bədənin təbii müdafiəsinin mühüm hissəsi olduğunu göstərir. Bu mexanizm uğurla dərmana çevrilərsə, antibiotik davamlılığı ilə mübarizədə böyük irəliləyiş əldə edilə bilər.

Lakin mütəxəssislər bu təbii antibiotiklərin insanlarda necə işlədiyini anlamaq üçün əlavə araşdırma lazım olduğunu və klinik istifadəyə keçidin vaxt alacağını bildirirlər. Yenə də immun sisteminin bilinməyən tərəfini ortaya qoyan iş infeksiyalarla mübarizədə yeni imkanlar aça bilər.