ბარაკში ტონობით ქვის ხარშვით მიღებული სიბნელეში მანათობელი მარილი: რადიუმი
ამ სტატიაში
მარი კიური, რადიუმის აღმოჩენა და კიბოს მკურნალობის პირველი რადიოაქტიური იარაღი
სერიის 81 დღესგანვიხილეთ X-სხივები, რომლებიც ვილჰელმ რენტგენმა 8 ნოემბერს 1895 ვიურცბურგში აღმოაჩინა. ამ აღმოჩენას პირდაპირი გაგრძელება ჰქონდა: პარიზელმა ფიზიკოსმა, რომელიც X-სხივების წყაროს იკვლევდა, ანრი ბეკერელმა1896-ში შეამჩნია, რომ ურანის მარილები — ყოველგვარი გარე სტიმულის გარეშე, თავისთავად — სხივებს ასხივებდა. უცნობი იყო, რა იყო ეს ფენომენი, რას ნიშნავდა და რამდენად ღრმა იყო. ბეკერელის ეს უცნაური დაკვირვება სადოქტორო ნაშრომის თემად აირჩია ახალგაზრდა პოლონელმა ქალმა, რომელიც სორბონაში ფიზიკას სწავლობდა: მარია სკლოდოვსკამ — ქორწინების შემდეგ მარი კიურიმ. მარიმ ამ „თავისთავადი გამოსხივების“ სისტემური გაზომვა დაიწყო და აპრილში 1898 მას სახელი მისცა: radioactivité — რადიოაქტივობა. შემდეგ მოულოდნელი რამ შენიშნა: ურანის მადანი პიჩბლენდი მასში არსებულ სუფთა ურანზე ოთხ-ხუთჯერ უფრო რადიოაქტიური იყო. ეს შეუძლებელი ჩანდა — მადანი მასში არსებულ სუფთა ელემენტზე უფრო რადიოაქტიური ვერ იქნებოდა. ერთადერთი ახსნა: პიჩბლენდში ურანზე მეტად რადიოაქტიური, ჯერ უცნობი ელემენტი იმალებოდა. მეუღლე პიერ კიურისთან ერთად უნივერსიტეტის ეზოში, ძველ და ცუდად განიავებულ ბარაკში, ტონობით პიჩბლენდის მადანს თვეების განმავლობაში ხარშავდნენ და ფილტრავდნენ და ორი ახალი ელემენტი გამოყვეს: პოლონიუმი (მარის ოკუპირებული სამშობლოს, პოლონეთის, პატივსაცემად) და რადიუმი. რადიუმი იმდენად რადიოაქტიური იყო, რომ სიბნელეში მკრთალი მოლურჯო-მომწვანო სინათლით ანათებდა; კიურიები ღამით ბარაკში მიდიოდნენ და ამ ნათებას უყურებდნენ. აღმოჩენამ მარი კიური ისტორიის ერთ-ერთ უდიდეს მეცნიერად აქცია — პირველ და დიდი ხნის განმავლობაში ერთადერთ ადამიანად, რომელმაც ნობელი ორ განსხვავებულ მეცნიერებაში მიიღო (ფიზიკა 1903, ქიმია 1911), და მეცნიერების ისტორიაში პირველ ქალ ნობელიანტად. მაგრამ იმავე აღმოჩენამ კიბოს მედიცინაშიც უზარმაზარი კარი გახსნა: რადიუმი კიბოს მკურნალობის პირველი ნამდვილი რადიოაქტიური იარაღი გახდა. ტრაგიკულად, იმავე ნათებამ მარი კიურის სიცოცხლეც შეიწირა — რადიაციამ, რომელთანაც წლობით დაუცველად მუშაობდა, 1934-ში აპლაზიური ანემიით მოკლა. დღეს, სერიის 82 დღეს, ამ უჩვეულო ისტორიას განვიხილავთ.
ოკუპირებული პოლონეთი, საიდუმლო უნივერსიტეტი და სორბონა
მარია სალომეა სკლოდოვსკა 7 ნოემბერს 1867 დაიბადა ვარშავაში, რომელიც მაშინ რუსეთის იმპერიის ოკუპაციის ქვეშ იყო. მამა ფიზიკისა და მათემატიკის მასწავლებელი, დედა გოგონათა სკოლის დირექტორი იყო; მაგრამ მარი მხოლოდ 10 წლის იყო, როცა დედა ტუბერკულოზით დაკარგა. რუსეთის მიერ ოკუპირებულ პოლონეთში ქალებს უნივერსიტეტში სწავლა ეკრძალებოდათ; მარი და უფროსი და ბრონისლავა შეუერთდნენ მიწისქვეშა საგანმანათლებლო ქსელს, რომელსაც „მფრინავი უნივერსიტეტი“ (Latający Uniwersytet) ერქვა და რომელიც ფარულად მოქმედებდა, ადგილებს იცვლიდა რუსეთის ხელისუფლებისგან დასამალად.
დებმა შეთანხმება დადეს: მარი გუვერნანტად იმუშავებდა, ფულს გამოიმუშავებდა და ბრონისლავას პარიზში სამედიცინო განათლებას დააფინანსებდა; შემდეგ ბრონისლავა მარის პარიზში ჩასვლასა და სწავლას დაეხმარებოდა. გეგმა შესრულდა. 1891-ში, 24 წლის ასაკში, მარი პარიზში ჩავიდა და სორბონაში(პარიზის უნივერსიტეტში) ჩაირიცხა. სიღარიბეში, ცივ სხვენში სწავლობდა და ზოგჯერ შიმშილით გონებას კარგავდა; თუმცა 1893-ში ფიზიკის, 1894-ში კი მათემატიკის ხარისხი პირველ ადგილზე მიიღო.
1894-ში სამუშაო ლაბორატორიის ძიებისას ფრანგ ფიზიკოსს პიერ კიურის შეხვდა — მშვიდ და მეცნიერებისთვის თავდადებულ კაცს, რომელიც კრისტალების ფიზიკასა და მაგნეტიზმს სწავლობდა. 1895-ში დაქორწინდნენ; ეს იყო როგორც სიყვარულის, ისე ისტორიის ერთ-ერთი ყველაზე ნაყოფიერი სამეცნიერო პარტნიორობის დასაწყისი.
ბეკერელის უცნაური დაკვირვებიდან სადოქტორო ნაშრომამდე
1896-ში ანრი ბეკერელი, რენტგენის X-სხივებით შთაგონებული, იკვლევდა, გამოსცემდა თუ არა ფოსფორესცენტული ნივთიერებები (რომლებიც სინათლის მიღების შემდეგ ანათებს) X-სხივებს. ურანის მარილები ფოტოფირფიტებზე დადო და შენიშნა, რომ ურანი სინათლის ზემოქმედების გარეშეცფირფიტას აშავებდა. ანუ ურანი თავისთავად, მუდმივად ასხივებდა. ბეკერელმა დაკვირვება გამოაქვეყნა, თუმცა არ გააღრმავა — არც სამეცნიერო სამყარომ გამოიჩინა დიდი ინტერესი.
მარი კიურიმ სადოქტორო ნაშრომისთვის ეს „ბეკერელის სხივები“ აირჩია. პიერის შემუშავებული მგრძნობიარე ელექტრომეტრით (ელექტრული მუხტის საზომი ხელსაწყოთი) გაზომა, რომ ურანის გამოსხივება ჰაერს აიონიზებდა. სისტემურად მუშაობდა: გამოსხივების ინტენსივობა მხოლოდ ურანის რაოდენობაზე იყო დამოკიდებული — ტემპერატურა, სინათლე და ქიმიური ნაერთი მნიშვნელობას არ ქმნიდა. ამან რევოლუციურ დასკვნამდე მიიყვანა:
აპრილში 1898 მარიმ ამ ფენომენს სახელი მისცა: radioactivité. შემდეგ ყურადღება ურანის მადანზე, პიჩბლენდზე(ურანინიტზე), გადაიტანა. აქ მოულოდნელი რამ აღმოაჩინა: პიჩბლენდი მასში არსებულ სუფთა ურანზე ოთხ-ხუთჯერ მეტად რადიოაქტიური იყო. ეს ალოგიკური ჩანდა. ერთადერთი ახსნა: პიჩბლენდში ურანზე ძლიერი, ჯერ აღმოუჩენელი ელემენტი უნდა ყოფილიყო.
ძველი ანგარი Rue Lhomond-ზე და ოთხი წლის ქიმიური შრომა
ცუდად განიავებული ბარაკი · თანამედროვე რადიოქიმიისა და კიბოს სხივური თერაპიის დაბადების ადგილი
პიერმა კრისტალების საკუთარი კვლევა დატოვა და მარის შეუერთდა — ხვდებოდა, რომ ეს დიდი აღმოჩენა იყო. სორბონამ სათანადო ლაბორატორია არ მისცა; კიურიებისთვის გამოყოფილი ადგილი Rue Lhomond-ზე ძველი სამედიცინო სკოლის მიტოვებული ანგარი იყო, ჭერიდან ჟონვით, ზამთარში ყინვით, ზაფხულში ხუთვითა და ცუდი განიავებით.
შრომა ფიზიკურად მძიმე იყო. ავსტრიის მაღაროდან (Joachimsthal, დღეს Jáchymov ჩეხეთის რესპუბლიკაში) ტონობით პიჩბლენდის ნარჩენი ჩამოიტანეს. მარი ამ ქვებს დიდ ქვაბებში ხარშავდა, ადნობდა, აკრისტალებდა და შემდეგ ისევ და ისევ ასუფთავებდა — ყოველ ჯერზე რადიოაქტიურ ფრაქციას ოდნავ მეტად აკონცენტრირებდა. რკინის ჯოხით თავის სიმაღლის ქვაბებს ურევდა. ტონობით მადნიდან მილიგრამობით რადიუმი მიიღეს.
1902-ში, ოთხი წლის შრომის შემდეგ, მარიმ საბოლოოდ 0,1 გრამი სუფთა რადიუმის ქლორიდი გამოყო და ატომური წონა გაზომა: 226. ამან საბოლოოდ დაამტკიცა, რომ რადიუმი ნამდვილი, დამოუკიდებელი ქიმიური ელემენტი იყო. პერიოდულ ცხრილს ახალი ელემენტი დაემატა.
ღამით კიურიები ბარაკში ბრუნდებოდნენ და სიბნელეში ისხდნენ. მათ მიერ გამოყოფილი რადიუმის მარილები თავისთავად, მკრთალი მოლურჯო-მომწვანო სინათლით, ანათებდა. მარი ამას „სიბნელეში მანათობელ ფერიებს“ ადარებდა. მაშინ არავინ იცოდა, რამდენად საშიში იყო ეს ნათება.
ბეკერელი, პიერი და მარი — და თითქმის გამოტოვებული სახელი
1903-ში რადიოაქტივობის კვლევისთვის ფიზიკის ნობელი ანრი ბეკერელსა და კიურიების წყვილს მიენიჭა. მაგრამ ერთი დეტალი იმ დროის გენდერულ ბარიერებს აშკარად აჩვენებს: საფრანგეთის მეცნიერებათა აკადემიამ თავდაპირველად ჯილდოზე მხოლოდ ბეკერელი და პიერ კიურიწარადგინა — მარის სახელი სიაში არ იყო. პიერ კიურიმ იცოდა, რომ ამ კვლევის მთავარი შემსრულებელი მისი მეუღლე იყო, და განაცხადა, რომ მარის გარეშე ჯილდოს არ მიიღებდა . ამის შემდეგ მარი ჯილდოში ჩართეს და ისტორიაში პირველი ქალი ნობელიანტი გახდა.
👑 პირველობების ქალი
მარი კიურის მიერ გადალახული ბარიერები არა მხოლოდ სამეცნიერო, არამედ საზოგადოებრივიც იყო. პირველი ქალი ნობელიანტი (1903). პირველი ადამიანი, რომელმაც ნობელი ორჯერ მიიღო (1903 ფიზიკა, 1911 ქიმია). პირველი და ჯერ კიდევ ერთადერთი ქალი, რომელმაც ნობელი ორ განსხვავებულ მეცნიერებაში მიიღო. პიერის სიკვდილის შემდეგ, 1906-ში, სორბონას პირველი ქალი პროფესორი გახდა (1908). ეს ყველაფერი მოახერხა ეპოქაში, როცა ქალებს ხმის მიცემაც არ შეეძლოთ და უნივერსიტეტებში ძლივს უშვებდნენ.
პარიზის წვიმიან დღეს ცხენშებმული ეტლის ქვეშ
19 აპრილს 1906 პიერ კიურიმ პარიზის წვიმიან ქუჩაზე სიარულისას სველ ზედაპირზე წონასწორობა დაკარგა და მძიმე ცხენშებმული ეტლის წინ დაეცა; ბორბალმა თავზე გადაუარა და მყისიერად მოკლა. 46 წლის იყო. მარიმ ერთ წამში თავისი ცხოვრების სიყვარული და სამეცნიერო პარტნიორი დაკარგა.
ამ დამანგრეველი დანაკარგის მიუხედავად, მარი არ შეჩერებულა. სორბონამ პიერის თავისუფალი პროფესორის კათედრა — ისტორიაში პირველად ქალს — მარის გადასცა. 1908-ში ოფიციალურად პროფესორი გახდა და პიერის დაწყებული კურსი მისი შეწყვეტის ადგილიდან გააგრძელა. რადიუმის გასუფთავებასა და თვისებების შესწავლას ერთგულ ასისტენტ ანდრე დებიერნთან ერთად აგრძელებდა.
მეორე ნობელი სკანდალის ჩრდილში
1911-ში მარი კიურიმ ამჯერად მარტომმიიღო ქიმიის ნობელი — „რადიუმისა და პოლონიუმის ელემენტების აღმოჩენის, რადიუმის გამოყოფისა და ამ უჩვეულო ელემენტის ბუნებისა და ნაერთების შესწავლისთვის“. ამან იგი პირველ ადამიანად აქცია, რომელმაც ნობელი ორ განსხვავებულ მეცნიერებაში მიიღო.
თუმცა ჯილდო სკანდალის ჩრდილში მოვიდა. იმ დროს პრესაში გაჟონა, რომ მარის პიერის ყოფილ სტუდენტთან, დაქორწინებულ ფიზიკოს პოლ ლანჟევენთან ურთიერთობა ჰქონდა; კონსერვატიული ფრანგული პრესა „უცხოელი, პოლონელი, ქვრივი ქალის“ თემაზე დევნის კამპანიას აწარმოებდა. ნობელის კომიტეტის ზოგმა წევრმა მიანიშნა, რომ სკანდალის ფონზე სტოკჰოლმში არ ჩასულიყო. მარის პასუხი ნათელი და ღირსეული იყო: განაცხადა, რომ ჯილდო სამეცნიერო მიღწევისთვის მიენიჭა და პირად ცხოვრებასთან კავშირი არ ჰქონდა; შემდეგ სტოკჰოლმში წავიდა და ჯილდო მიიღო.
(კონცეპტუალური ადაპტაცია)
„სიბნელეში მანათობელი მარილი“ მკურნალობის იარაღად იქცევა
რადიუმის აღმოჩენამ კიბოს მედიცინაში პირდაპირი კარი გახსნა. როგორც X-სხივები (დღე 81), მალევე აღმოჩნდა, რომ რადიუმის სხივებიც ბიოლოგიურ ქსოვილს აზიანებდა. თავად პიერ კიურიმ ექსპერიმენტში მკლავი შეგნებულად რადიუმს დაუქვემდებარა და მიღებული ჭრილობის კვალი (დამწვრობის მსგავსი დაზიანება) შეისწავლა — ადრეული მტკიცებულება, რომ რადიუმს ცოცხალი ქსოვილის განადგურება შეუძლია.
ლოგიკა სწრაფად ჩამოყალიბდა: თუ რადიუმი ჯანმრთელ ქსოვილს აზიანებს, შესაძლოა ავთვისებიანი სიმსივნის ქსოვილიც გაანადგუროს. უკვე 1899-შიაღწერილი იყო, რომ კანის ავთვისებიანი სიმსივნე რადიოაქტიური წყაროს გამოყენებით განიკურნა. ამგვარად კიბოს მკურნალობის ახალი მიმართულება დაიბადა:
☢ რადიუმიდან თანამედროვე სხივურ ონკოლოგიამდე
ბრაქითერაპია (კიური-თერაპია): რადიოაქტიური წყაროს (რადიუმის მილების ან ნემსების) უშუალოდ სიმსივნეში ან მის ახლოს მოთავსება. ფრანგულში დიდხანს „curiethérapie“ ერქვა — მარი კიურის სახელით. დღევანდელი ბრაქითერაპია (საშვილოსნოს ყელის, პროსტატისა და ძუძუს კიბოში) ამ პრინციპის დახვეწილი მემკვიდრეა; რადიუმის ნაცვლად ახლა კონტროლირებული იზოტოპები, მაგალითად ირიდიუმი-192 და იოდი-125 გამოიყენება.
გარეგანი სხივური თერაპია: X-სხივებით (რენტგენი, დღე 81), შემდეგ კი მაღალენერგიული წყაროებით სხეულის გარედან სიმსივნეზე მიმართული გამოსხივება. თანამედროვე ხაზოვანი ამაჩქარებლები, IMRT, სტერეოტაქტიკური რადიოქირურგია და პროტონული თერაპია ამ ხაზს აგრძელებს.
ბირთვული მედიცინა და რადიოფარმაცევტული პრეპარატები: რადიოაქტიური იზოტოპების გამოყენება დიაგნოსტიკისთვის (PET, სცინტიგრაფია) და მკურნალობისთვის (რადიონუკლიდური თერაპია — მაგალითად ⁱⁿ⁷⁷Lu-PSMA პროსტატის კიბოში, ⁱⁿ⁷⁷Lu-DOTATATE ნეიროენდოკრინულ სიმსივნეებში). ყველაფრის საფუძველია მარი კიურის რადიოაქტივობის ცნება.
მარი კიურიმ რადიუმის სამედიცინო მნიშვნელობა დაინახა და მხარი დაუჭირა, მაგრამ არასდროს დაუპატენტებია. რადიუმის გამოყოფის მეთოდი უფასო და ყველასთვის ხელმისაწვდომი დატოვა — როგორც რენტგენმა არ დააპატენტა X-სხივები (დღე 81), იმ რწმენით, რომ სამეცნიერო ცოდნა კაცობრიობას უნდა ეკუთვნოდეს.
ფრონტისკენ მიმავალი მოძრავი რენტგენოლოგიური მანქანები
როცა პირველი მსოფლიო ომი დაიწყო (1914), მარი კიურიმ სამეცნიერო კარიერა გვერდზე გადადო და საომარ ძალისხმევას შეუერთდა. იცოდა, რომ დაჭრილ ჯარისკაცთა სხეულში ტყვიისა და ნამსხვრევების ადგილმდებარეობის დასადგენად X-სხივური გამოსახულება სიცოცხლის გადამრჩენი იყო. მოძრავი X-სხივური მოწყობილობები დააპროექტა — ავტომობილებზე დამონტაჟებული, გენერატორიანი, პორტატიული რადიოლოგიური ბლოკები. ხალხი ამ მანქანებს „petites Curies“ (პატარა კიურიებს) უწოდებდა.
მარი მხოლოდ დაპროექტებით არ შემოიფარგლა: თავად ისწავლა მართვა, ფრონტზე მანქანით მიდიოდა, რადიოლოგიის ტექნიკოსებს ამზადებდა და ქალიშვილთან, ირენთან ერთად ფრონტის საავადმყოფოებში რენტგენულ სურათებს იღებდა. ომის განმავლობაში დაახლოებით 20 მოძრავი და 200 სტაციონარული რადიოლოგიური პუნქტი შეიქმნა; სავარაუდოდ, ამ სისტემით მილიონზე მეტი დაჭრილი ჯარისკაცი გამოიკვლიეს. ეს სამედიცინო გამოსახულების პირველი დიდი მასშტაბის საველე გამოყენება იყო.
⚠ ბნელი მხარე — ნათების საფასური
კიურიებს მათ ხელში არსებული რადიოაქტიური ნივთიერებების საფრთხე სრულად არასდროს გაუგიათ. მარი რადიუმის მილებს პიჯაკის ჯიბით ატარებდა, ბარაკის უჯრაში ინახავდა და ღამით ნათებას უყურებდა. წლების განმავლობაში დაუცველად, ცუდად განიავებულ გარემოში, ტონობით რადიოაქტიურ მადანს ხელით ამუშავებდა. საფასური მძიმე იყო: ქრონიკული სხივური დაავადება, კატარაქტა (მხედველობის დაკარგვა), სმენის დაქვეითება და მუდმივი სისუსტე.
მარი კიური 4 ივლისს 1934საფრანგეთის ალპების სანატორიუმში, აპლაზიური ანემიით გარდაიცვალა — დაავადებით, რომლის დროსაც ძვლის ტვინი სისხლის უჯრედებს ვეღარ წარმოქმნის და რომელიც თითქმის უეჭველად ხანგრძლივმა რადიაციულმა ზემოქმედებამ გამოიწვია. 66 წლის იყო. ირონიულად, მისმა აღმოჩენამ მედიცინას სხივური ონკოლოგია მისცა და თავად ის შეიწირა.
დღეს მარი კიურის 1890-იანი წლების რვეულები და ზოგი პირადი ნივთიც კვლავ სახიფათოდ რადიოაქტიურია; პარიზის Bibliothèque nationale de France-ში ისინი ტყვიის ყუთებში ინახება. მათი შესწავლის მსურველებმა დამცავი ტანსაცმელი უნდა ჩაიცვან და რისკის მიღების დოკუმენტს მოაწერონ ხელი. რადიუმის ნახევარდაშლის პერიოდი 1600 წელია — რვეულები მისი სიკვდილის შემდეგ კიდევ ათასობით წელი გააგრძელებს ნათებას.
სამეცნიერო დინასტია: მარი კიურის მემკვიდრეობა ქალიშვილში გაგრძელდა. უფროსმა ქალიშვილმა, ირენ ჟოლიო-კიურიმ, მეუღლე ფრედერიკ ჟოლიოსთან ერთად ხელოვნური რადიოაქტივობა აღმოაჩინა და 1935-ში ქიმიის ნობელი მიიღო — დედის სიკვდილიდან ერთი წლის შემდეგ. ამგვარად კიურიების ოჯახმა მეცნიერების ისტორიაში უპრეცედენტო ხუთი ნობელი დააგროვა (მარი 2, პიერი 1, ირენი + ფრედერიკი 1 და სიძის დაკავშირებული შრომები). ირენიც დედასავით რადიაციასთან დაკავშირებული დაავადებით — ლეიკემიით — 1956-ში გარდაიცვალა. მეცნიერი ქალების ორმა თაობამ ერთი უხილავი გამოსხივების ტრიუმფიც და საფასურიც გაიზიარა.
რადიუმისა და სხივური თერაპიის თურქეთში შემოსვლა
რადიოაქტივობა და რადიუმის სამედიცინო გამოყენება ოსმალეთისა და ადრეული რესპუბლიკის მედიცინაში 20 საუკუნის პირველ ნახევარში შევიდა. თურქეთში თანამედროვე სხივური თერაპიის ინსტიტუციონალიზაცია რესპუბლიკის ჯანდაცვის წინსვლას მოჰყვა: სტამბოლისა და ანკარის საუნივერსიტეტო საავადმყოფოებში ჯერ რადიუმის მილები, შემდეგ (20 საუკუნის შუიდან) კობალტი-60 მოწყობილობები და ხაზოვანი ამაჩქარებლები დამონტაჟდა. თურქეთის სხივური ონკოლოგიის საზოგადოების ინსტიტუციური ისტორია ამ განვითარების პროფესიულ საყრდენს ქმნის.
დღევანდელ ონკოლოგიურ პრაქტიკაში სხივური ონკოლოგია ქირურგიასა და მედიკამენტურ ონკოლოგიასთან ერთად კიბოს მკურნალობის სამი მთავარი საყრდენიდან ერთია. ძუძუს კიბოს პაციენტის ოპერაციისშემდგომი ადიუვანტური დასხივება, საშვილოსნოს ყელის კიბოში ბრაქითერაპია, პროსტატის კიბოს პაციენტის ⁱⁿ⁷⁷Lu-PSMA რადიონუკლიდური თერაპია — ყველაფერი მარი კიურის პირდაპირი მემკვიდრეობაა, რომელიც 1898-ში პარიზის ბარაკში ტონობით ქვას ხარშავდა. თანამედროვე მრავალდისციპლინურ ონკოლოგიურ კონსილიუმში სხივური ონკოლოგის მონაწილეობა ამ 125 წლიანი ხაზის დღევანდელი გაგრძელებაა.
☢ სხივური ონკოლოგიის დაბადება და ევოლუცია
🔍 ამ სტატიაში გადამოწმებული ინფორმაცია
- მარი სკლოდოვსკა-კიური: 7 ნოემბერი 1867, ვარშავა (რუსეთის მიერ ოკუპირებული პოლონეთი) — 4 ივლისი 1934, პასი, საფრანგეთი (აპლაზიური ანემია). სრული სახელი: მარია სალომეა სკლოდოვსკა.
- განათლება: ვარშავის „მფრინავი უნივერსიტეტი“ (საიდუმლო მიწისქვეშა განათლება); 1891 პარიზის სორბონა; 1893 ფიზიკის, 1894 მათემატიკის ხარისხი.
- პიერ კიური: 1895 ქორწინება. 19 აპრილს 1906 პარიზში ცხენშებმული ეტლის ავარიაში სიკვდილი (46 წლის).
- ბეკერელი: 1896 ურანის თავისთავადი გამოსხივების (რადიოაქტივობის) დაკვირვება.
- ტერმინი „radioactivité“: მარი კიური, აპრილი 1898.
- პოლონიუმი და რადიუმი: 1898-ში პიჩბლენდის (ურანინიტის) მადნიდან აღმოაჩინეს. პოლონიუმი მარის სამშობლოს, პოლონეთის, პატივსაცემად.
- სუფთა რადიუმის გამოყოფა: 1902, 0,1 გრამი სუფთა რადიუმის ქლორიდი; ატომური წონა 226. პიჩბლენდის ნარჩენი Joachimsthal-ის მაღაროდან (დღეს Jáchymov, ჩეხეთი).
- ფიზიკის ნობელი 1903: ბეკერელი + პიერ კიური + მარი კიური. პიერმა განაცხადა, რომ მარის ჩართვის გარეშე არ მიიღებდა. მარი პირველი ქალი ნობელიანტია.
- სორბონას პროფესორობა: 1908, პიერის კათედრა; სორბონას პირველი ქალი პროფესორი.
- ქიმიის ნობელი 1911: მარი კიური მარტო; რადიუმისა და პოლონიუმის აღმოჩენა, რადიუმის გამოყოფა. პირველი ადამიანი ნობელით ორ განსხვავებულ მეცნიერებაში. ლანჟევენის სკანდალის ჩრდილში მიენიჭა; მარი ცერემონიაზე მივიდა.
- რადიუმის ინსტიტუტი: 1914 პარიზი (შემდეგ 1932 ვარშავა). ანდრე დებიერნი, მარის ერთგული ასისტენტი და მემკვიდრე.
- „Petites Curies“: პირველი მსოფლიო ომის მოძრავი X-სხივური მოწყობილობები; მარი თავად მართავდა მანქანას ფრონტზე და ქალიშვილ ირენთან მუშაობდა.
- კიბოს პირველი რადიუმით მკურნალობა: უკვე 1899-ში კანის ავთვისებიანი სიმსივნის რადიოაქტიური წყაროთი მკურნალობის აღწერა.
- რვეულები: კვლავ რადიოაქტიურია, ტყვიის ყუთებში ინახება (რადიუმის ნახევარდაშლის პერიოდი ~1600 წელი).
- ირენ ჟოლიო-კიური: 1935 ქიმიის ნობელი (ხელოვნური რადიოაქტივობა, მეუღლე ფრედერიკ ჟოლიოსთან); 1956-ში ლეიკემიით გარდაიცვალა.
სხივური თერაპიის დაბადება: X-სხივიდან კობალტის ბომბამდე, ადრეული დასხივების გაბედული და საშიში პირველი წლები
რენტგენმა X-სხივები (დღე 81), კიურიებმა რადიუმი (დღე 82) აღმოაჩინეს; მაგრამ ამ უხილავი სხივების კიბოს კონტროლირებულ მკურნალობად გადაქცევა სხვა ისტორიაა. 1896-დან ექიმებმა X-სხივები და რადიუმი ყველაფერზე გამოიყენეს, კანის კიბოდან ღრმა სიმსივნემდე — ხშირად დოზის ცოდნისა და დაცვის გარეშე, ცდისა და შეცდომის გზით. ამ გაბედულმა, მაგრამ საშიშმა პერიოდმა კიბოს პირველი განკურნებებიცა და ტრაგიკული სხივური დაზიანებებიც წარმოშვა. ფრაქციონირების პრინციპის (დასხივების ნაწილებად მიცემის) აღმოჩენამ, რეგოსა და კუტარის პარიზულმა მუშაობამ და ბოლოს 20 საუკუნის შუაში კობალტი-60 „ბომბებისა“ და ხაზოვანი ამაჩქარებლების შემოსვლამ სხივური თერაპია ბრმა გამბედაობიდან ზუსტ მეცნიერებად აქცია. სერიის 83 დღეს სხივური ონკოლოგიის ამ დაბადების ტკივილებს განვიხილავთ.
ავტორის შენიშვნა: ამ სტატიაში მარი კიურისთვის მიწერილი სიტყვები მისი ნაწერებიდან და გამოსვლებიდან შედგენილი კონცეპტუალური ადაპტაციებია; ყველაზე ცნობილი გამონათქვამი „ცხოვრებაში არაფერია საშიში, მხოლოდ გასაგები რამეები არსებობს“ ხშირად მას მიეწერება, თუმცა ზუსტი ფორმულირება წყაროებს შორის მცირედ განსხვავდება. ლანჟევენის სკანდალი მარი კიურის ბიოგრაფიებში გულწრფელად განხილული ეპიზოდია; აქ იგი პატივისცემითაა გადმოცემული იმ ეპოქის ქალებისა და ემიგრანტებისადმი წინასწარგანწყობის საჩვენებლად. რადიუმის სამედიცინო გამოყენების ადრეულ პერიოდში, რადგან საფრთხე უცნობი იყო, ბაზარზე სახიფათო სამომხმარებლო პროდუქტებიც, მაგალითად „რადიუმის წყალი“ და „რადიუმიანი კოსმეტიკა“, გამოჩნდა — ეს ტრაგიკული პერიოდი (განსაკუთრებით „Radium Girls“, ქალები, რომლებიც საათის ციფერბლატებს რადიუმით ღებავდნენ) მომავალში ცალკე რადიაციული უსაფრთხოების დღედ შეიძლება განვიხილოთ. სერიის 83 დღეს სხივური თერაპიის დაბადება, შემდეგ დღეებში კი რადიაციული უსაფრთხოება და „Radium Girls“-ის ისტორია დეტალურად განხილული იქნება.
წყაროები და დამატებითი საკითხავი
- Curie M. Recherches sur les substances radioactives (სადოქტორო ნაშრომი). Paris: Faculté des Sciences de Paris, 1903. (რადიოაქტივობის ფუნდამენტური ორიგინალური ნაშრომი.)
- Curie M. Traité de Radioactivité. Paris: Gauthier-Villars, 1910. (რადიოაქტივობის კლასიკური, ვრცელი გამოკვლევა.)
- Curie E. Madame Curie: A Biography. New York: Doubleday, 1937. (ქალიშვილ ევ კიურის დაწერილი კლასიკური ბიოგრაფია.)
- Quinn S. Marie Curie: A Life. New York: Simon & Schuster, 1995. (თანამედროვე ვრცელი ბიოგრაფია.)
- Goldsmith B. Obsessive Genius: The Inner World of Marie Curie. New York: W.W. Norton, 2005.
- The Nobel Foundation. Marie Curie — Nobel Prize in Physics 1903; Nobel Prize in Chemistry 1911. nobelprize.org. (ნობელის ოფიციალური ჩანაწერები და ბიოგრაფია.)
- Mould RF. Marie and Pierre Curie and Radium: History, Mystery, and Discovery. Medical Physics 1999;26(9):1766-1772.
- Mould RF. A Century of X-rays and Radioactivity in Medicine. Bristol: Institute of Physics Publishing, 1993. (X-სხივებისა და რადიოაქტივობის საუკუნე მედიცინის ისტორიაში.)
- Mukherjee S. The Emperor of All Maladies: A Biography of Cancer. New York: Scribner, 2010. (თავი სხივური ონკოლოგიის დაბადებაზე; თურქული გამოცემა: İmparatorluğun Kralı, გამომცემლობა Domingo.)
- Marie Curie (1867-1934): Twice Nobel Laureate and Her Enduring Legacy in Radiation Medicine. PubMed Central მიმოხილვა. (მისი მუდმივი მემკვიდრეობა სხივურ მედიცინაში.)
- თურქეთის სხივური ონკოლოგიის საზოგადოება (TROD). თურქეთის სხივური ონკოლოგიის ისტორიის მიმოხილვა. (რადიუმისა და სხივური თერაპიის განვითარება ოსმალეთიდან რესპუბლიკამდე.)
ეს სტატია სერიის „კიბოს ისტორია 365 დღეში“ 82 დღეა. მარი კიურის მიერ რადიოაქტივობისა და რადიუმის აღმოჩენა თანამედროვე სხივური ონკოლოგიის (სხივური თერაპია, ბრაქითერაპია/კიური-თერაპია, ბირთვული მედიცინა და რადიოფარმაცევტული მკურნალობა) საძირკველია. რენტგენის X-სხივების აღმოჩენასთან (დღე 81) ერთად რადიაცია კიბოს დიაგნოსტიკის (გამოსახულების), მკურნალობის (სხივური თერაპიის) და — ტრაგიკულად — რადიაციით გამოწვეული კიბოსა და დაავადებების საფუძველი გახდა; ეს სამმაგი ბუნება რადიაციის მეცნიერების ეთიკურ და ტექნიკურ ცენტრშია. მარი კიურის რადიაციით გამოწვეული აპლაზიური ანემიით სიკვდილმა და ადრეულმა ტრაგედიებმა, როგორიცაა „Radium Girls“, თანამედროვე რადიაციული უსაფრთხოების მეცნიერება (რადიობიოლოგია, დოზის ზღვრები, ALARA პრინციპი) წარმოშვა. ეს მგრძნობიარე თემა დაბალანსებული ენითაა წარმოდგენილი რადიაციაზე შეშფოთებული მკითხველის ინფორმირებისთვის. დღევანდელ ონკოლოგიურ პრაქტიკაში სხივური ონკოლოგია ქირურგიასა და მედიკამენტურ ონკოლოგიასთან ერთად კიბოს მკურნალობის სამი მთავარი საყრდენიდან ერთია. სტატია პოპულარულ-ისტორიული ხედვითაა დაწერილი და სამედიცინო მკურნალობის მითითებებს არ შეიცავს. ყველა თარიღი, ბიოგრაფიული და სამეცნიერო მონაცემი ევ კიურის 1937 ბიოგრაფიით, Quinn 1995 და Goldsmith 2005 ბიოგრაფიებით, Nobel Foundation-ის ოფიციალური ჩანაწერებით, Mould 1993/1999-ის სამედიცინო ისტორიის ნაშრომებით, Britannica-თი და თანამედროვე აკადემიური წყაროებითაა გადამოწმებული.
ეს სტატია სასარგებლო იყო თქვენთვის?
თქვენი გამოხმაურება გვეხმარება შინაარსის გაუმჯობესებაში.
მკითხველთა კომენტარები
გაგვიზიარეთ თქვენი კომენტარი
თქვენი სახელი და კომენტარი მხოლოდ ადმინისტრატორის დამტკიცების შემდეგ გამოქვეყნდება. ელფოსტის მისამართი ვიზიტორებს არასოდეს ეჩვენებათ.
პირველმა დაწერეთ კომენტარი.