Bir Daxmada Tonlarla Qayanı Qaynadaraq Alınan Qaranlıqda Parlayan Duz: Radium
Bu məqalədə
Marie Curie, Radiumun Kəşfi və Xərçəng Müalicəsinin İlk Radioaktiv Silahı
Seriyanın 81-ci günündəWilhelm Röntgenin 8 noyabr 1895-də Würzburgda kəşf etdiyi X-şüalarını araşdırmışdıq. Bu kəşfin birbaşa davamı vardı: X-şüalarının mənbəyini araşdıran parisli fizik Henri Becquerel1896-da uran duzlarının — heç bir xarici stimul olmadan, öz-özünə — şüa yaydığını gördü. Bu hadisənin nə olduğu, nə məna daşıdığı və nə qədər dərin olduğu bilinmirdi. Becquerelin bu qəribə müşahidəsini doktorluq dissertasiyasının mövzusu seçən Sorbonnada fizika oxuyan gənc polşalı qadın idi: Maria Skłodowska — evləndikdən sonra Marie Curie. Marie bu "öz-özünə şüalanmanı" sistemli ölçməyə başladı və aprel 1898-də ona ad verdi: radioactivité — radioaktivlik. Sonra təəccüblü bir şey gördü: uran filizi olan peçblend tərkibindəki saf urandan dörd-beş dəfə daha radioaktiv idi. Bu mümkün deyildi — filiz içindəki saf elementdən daha radioaktiv ola bilməzdi. Yeganə izah: peçblenddə urandan da daha radioaktiv, hələ məlum olmayan bir element gizlənirdi. Həyat yoldaşı Pierre Curie ilə universitet həyətindəki köhnə, pis havalandırılan bir daxmada tonlarla peçblend filizini aylarla qaynadıb süzərək iki yeni element ayırdılar: polonium (Marienin işğal altındakı vətəni Polşanın şərəfinə) və radium. Radium o qədər güclü radioaktiv idi ki, qaranlıqda solğun mavi-yaşıl işıqla parlayırdı; Curielər gecə daxmaya gedib bu parıltıya baxırdılar. Bu kəşf Marie Curieni tarixin ən böyük alimlərindən birinə çevirdi — iki fərqli elm sahəsində Nobel alan ilk və uzun müddət yeganə şəxs (Fizika 1903, Kimya 1911), elm tarixinin ilk qadın Nobel laureatı. Lakin həmin kəşf xərçəng təbabətinə də böyük qapı açdı: radium xərçəngin ilk həqiqi radioaktiv müalicə silahı oldu. Və faciəvi şəkildə həmin parıltı Marie Curienin də həyatını aldı — illərlə müdafiəsiz işlədiyi radiasiya 1934-də onun aplastik anemiyadan ölümünə səbəb oldu. Bu gün seriyanın 82-ci günündə bu fövqəladə hekayəni araşdırırıq.
İşğal altındakı Polşa, gizli universitet və Sorbonne
Maria Salomea Skłodowska 7 noyabr 1867-də o dövrdə Rusiya İmperiyasının işğalı altındakı Varşavada doğuldu. Atası fizika və riyaziyyat müəllimi, anası qız məktəbinin direktoru idi; lakin Marie hələ 10 yaşında olanda anasını vərəmdən itirdi. Rusiyanın işğalı altındakı Polşada qadınların universitetə getməsi qadağan idi; Marie və böyük bacısı Bronisława gizli fəaliyyət göstərən və rus hakimiyyətindən yayınmaq üçün yerini dəyişən "Uçan Universitet" (Latający Uniwersytet) adlı yeraltı təhsil şəbəkəsinə qoşuldular.
İki bacı razılaşdı: Marie mürəbbiyə işləyərək pul qazanacaq və Bronisławanın Parisdə tibb təhsilini maliyyələşdirəcək; sonra Bronisława Marienin Parisə gəlib oxumasına dəstək olacaq. Plan baş tutdu. 1891-də, 24 yaşında Marie Parisə gəldi və Sorbonnaya(Paris Universiteti) daxil oldu. Yoxsulluq içində, soyuq çardaqda, bəzən aclıqdan huşunu itirərək oxudu; lakin 1893-də fizika, 1894-də riyaziyyat üzrə bakalavr diplomunu birinciliklə aldı.
1894-də işləmək üçün laboratoriya axtararkən fransız fizik Pierre Curie ilə tanış oldu — kristal fizikası və maqnetizm üzərində işləyən sakit və elmə sadiq bir adam. 1895-də evləndilər; bu həm sevginin, həm də tarixin ən məhsuldar elmi tərəfdaşlıqlarından birinin başlanğıcı oldu.
Becquerelin qəribə müşahidəsindən doktorluq dissertasiyasına
1896-da Henri Becquerel Röntgenin X-şüalarından ilhamlanaraq fosforessent maddələrin (işıq aldıqdan sonra parlayan maddələr) X-şüası yayıb-yaymadığını araşdırırdı. Uran duzlarını fotoqrafik lövhələrin üzərinə qoydu və gördü ki, uran heç işığa məruz qalmadan beləlövhəni qaraldır. Yəni uran öz-özünə fasiləsiz şüa yayırdı. Becquerel bu müşahidəni dərc etdi, lakin dərindən araşdırmadı — elm dünyası da çox maraqlanmadı.
Marie Curie doktorluq dissertasiyası üçün bu "Becquerel şüalarını" seçdi. Pierrenin hazırladığı həssas elektrometrdən (elektrik yükünü ölçən alət) istifadə edərək uranın yaydığı şüanın havanı ionlaşdırmasını ölçdü. Sistemli işləyirdi: şüanın intensivliyi yalnız uranın miqdarından asılı idi — temperatur, işıq və kimyəvi birləşmə fərq yaratmırdı. Bu, inqilabi nəticəyə gətirdi:
Aprel 1898-də Marie bu hadisəyə ad verdi: radioactivité. Sonra diqqətini uran filizi olan peçblendə(uraninit) yönəltdi. Burada gözlənilməz bir şey tapdı: peçblend tərkibindəki saf urandan dörd-beş dəfə daha çox radioaktiv idi. Məntiqsiz görünürdü. Yeganə izah: peçblenddə urandan da güclü, hələ kəşf edilməmiş bir element olmalı idi.
Rue Lhomonddakı köhnə anqar və dörd illik kimyəvi əmək
Pis havalandırılan bir daxma · Müasir radiokimyanın və xərçəng radioterapiyasının doğulduğu yer
Pierre öz kristal tədqiqatlarını buraxıb Marieyə qoşuldu — bunun böyük kəşf olduğunu hiss etmişdi. Sorbonne onlara normal laboratoriya vermədi; Curielərə ayrılan yer Rue Lhomonddakı köhnə tibb məktəbinin tərk edilmiş, damı axan, qışda buz bağlayan, yayda boğucu və pis havalandırılan anqarı idi.
İş fiziki baxımdan ağır idi. Avstriyadakı mədəndən (Joachimsthal, bu gün Çex Respublikasında Jáchymov) tonlarla peçblend qalığı gətirtdilər. Marie bu qayaları böyük qazanlarda qaynadır, əridir, kristallaşdırır, sonra təkrar-təkrar saflaşdırırdı — hər dəfə radioaktiv fraksiyanı bir az da qatılaşdıraraq. Dəmir çubuqla öz boyu qədər qazanları qarışdırırdı. Tonlarla filizdən milliqramlarla radium alındı.
1902-də, dörd illik əməkdən sonra Marie nəhayət 0,1 qram saf radium xlorid ayırdı və atom çəkisini ölçdü: 226. Bu, radiumun həqiqi, ayrıca kimyəvi element olduğunu qəti sübut etdi. Dövri cədvələ yeni element əlavə edilmişdi.
Gecələr Curielər daxmaya qayıdıb qaranlıqda otururdular. Çünki ayırdıqları radium duzları öz-özünə solğun mavi-yaşıl işıqla parlayırdı. Marie bunu "qaranlıqda parlayan pərilər" kimi təsvir edirdi. O vaxt heç kim bu parıltının nə qədər təhlükəli olduğunu bilmirdi.
Becquerel, Pierre və Marie — və az qala kənarda qalan ad
1903-də radioaktivlik tədqiqatlarına görə Fizika üzrə Nobel Mükafatı Henri Becquerelə və Curie cütlüyünə verildi. Lakin dövrün gender maneələrini açıq göstərən bir detal var: Fransa Elmlər Akademiyası mükafata əvvəlcə yalnız Becquereli və Pierre Curienitəklif etmişdi — Marienin adı siyahıda yox idi. Pierre Curie həyat yoldaşının bu işin əsas icraçısı olduğunu bilərək, Marie olmadan mükafatı qəbul etməyəcəyini bildirdi. Bundan sonra Marie laureatlara daxil edildi və tarixdə Nobel alan ilk qadın oldu.
👑 İLKLƏRİN QADINI
Marie Curienin aşdığı maneələr təkcə elmi deyil, həm də ictimai idi. Nobel alan ilk qadın (1903). İki dəfə Nobel alan ilk şəxs (1903 Fizika, 1911 Kimya). İki müxtəlif elm sahəsində Nobel alan ilk və hələ də yeganə qadın. Pierrenin 1906-dakı ölümündən sonra Sorbonnada professor olan ilk qadın oldu (1908). Bütün bunları qadınların hətta səs verə bilmədiyi və universitetlərə çətinliklə qəbul edildiyi dövrdə bacardı.
Yağışlı bir Paris günündə at arabasının altında
19 aprel 1906-da Pierre Curie yağışlı Paris küçəsində gəzərkən sürüşkən yerdə tarazlığını itirib ağır at arabasının qabağına düşdü; təkər başının üstündən keçdi və dərhal öldü. 46 yaşında idi. Marie həyatının sevgisini və elmi tərəfdaşını bir anda itirdi.
Dağıdıcı itkiyə baxmayaraq Marie dayanmadı. Sorbonne Pierrenin boşalan professor kürsüsünü — tarixdə ilk dəfə bir qadına — Marieyə verdi. 1908-də rəsmi professor oldu; Pierrenin başladığı dərsi onun qaldığı yerdən davam etdirdi. Radiumun saflaşdırılması və xüsusiyyətlərinin öyrənilməsi işlərini sadiq köməkçisi André Debierne ilə sürdü.
İkinci Nobel skandalın kölgəsində
1911-də Marie Curie bu dəfə təkbaşınaKimya üzrə Nobel Mükafatını aldı — "radium və polonium elementlərinin kəşfi, radiumun ayrılması və bu fövqəladə elementin təbiəti və birləşmələrinin öyrənilməsi" səbəbi ilə. Bu, onu iki fərqli elm sahəsində Nobel alan ilk insan etdi.
Lakin mükafat skandalın kölgəsində gəldi. O dövrdə Marienin Pierrenin keçmiş tələbəsi, evli fizik Paul Langevinlə münasibəti olduğu mətbuata sızdırılmışdı; Fransanın mühafizəkar mətbuatı "əcnəbi, polşalı, dul qadın" mövzusunda qaralama kampaniyası aparırdı. Nobel Komitəsinin bəzi üzvləri skandal fonunda Stokholma gəlməməsini eyham etdilər. Marienin cavabı aydın və ləyaqətli idi: mükafatın elmi nailiyyətinə görə verildiyini və şəxsi həyatının buna aid olmadığını deyərək Stokholma getdi və mükafatı aldı.
(konseptual uyğunlaşdırma)
"Qaranlıqda parlayan duz" müalicə silahına çevrilir
Radiumun kəşfi xərçəng təbabətinə birbaşa qapı açdı. X-şüaları kimi (81-ci gün), radiumun yaydığı şüaların da bioloji toxumanı zədələdiyi tezliklə müəyyən edildi. Pierre Curie özü təcrübədə qolunu bilərəkdən radiuma məruz qoydu və yaranan izi (yanığa bənzər zədələnmə) araşdırdı — radiumun canlı toxumanı məhv edə bildiyinə erkən sübut.
Məntiq tez quruldu: əgər radium sağlam toxumanı zədələyə bilirsə, bəlkə bədxassəli şiş toxumasını da məhv edə bilərdi. Hələ 1899 kimi erkən tarixdəradioaktiv mənbə tətbiqi ilə bədxassəli dəri şişinin sağaldıldığı bildirildi. Beləcə xərçəng müalicəsinin yeni qolu doğuldu:
☢ RADIUMDAN MÜASİR RADİASİYA ONKOLOGİYASINA
Braxiterapiya (Curie-terapiya): Radioaktiv mənbənin (radium boruları, iynələr) birbaşa şişin içinə və ya yaxınlığına yerləşdirilməsi. Fransız dilində uzun müddət "curiethérapie" adlanırdı — Marie Curienin adı ilə. Bu gün müasir braxiterapiya (uşaqlıq boynu, prostat və süd vəzi xərçənglərində) bu prinsipin təkmilləşmiş davamçısıdır; radium əvəzinə artıq iridium-192 və yod-125 kimi nəzarət olunan izotoplar istifadə edilir.
Xarici radioterapiya: X-şüası (Röntgen, 81-ci gün) və daha sonra yüksək enerjili şüa mənbələri ilə bədən xaricindən şişə yönəldilən radiasiya. Müasir xətti sürətləndiricilər, IMRT, stereotaktik radiocərrahiyyə və proton müalicəsi bu xəttin davamıdır.
Nüvə təbabəti və radiofarmasevtiklər: Radioaktiv izotopların diaqnostika (PET, sintiqrafiya) və müalicə (radionuklid müalicə — məsələn prostat xərçəngində ⁱⁿ⁷⁷Lu-PSMA, neyroendokrin şişlərdə ⁱⁿ⁷⁷Lu-DOTATATE) üçün istifadəsi. Hamısının əsasında Marie Curienin radioaktivlik anlayışı dayanır.
Marie Curie radiumun tibbi dəyərini gördü və dəstəklədi, lakin onu heç vaxt patentləşdirmədi. Radiumu ayırma üsulunu pulsuz və hamıya açıq saxladı — Röntgenin X-şüasını patentləşdirməməsi kimi (81-ci gün), elmi biliklərin insanlığa aid olmalı olduğu inancı ilə.
Cəbhəyə gedən səyyar rentgen maşınları
Birinci Dünya Müharibəsi başlayanda (1914) Marie Curie elmi karyerasını kənara qoyub müharibə səylərinə yönəldi. Cəbhədə yaralı əsgərlərin bədənindəki güllə və qəlpələrin yerini müəyyənləşdirmək üçün X-şüası ilə görüntüləmənin həyat qurtardığını bilirdi. Səyyar X-şüası qurğuları hazırladı — avtomobillərə quraşdırılmış, generatorlu, daşınan radiologiya qurğuları. Xalq arasında bu maşınlara "petites Curies" (kiçik Curielər) deyilirdi.
Marie yalnız layihələndirmədi; özü maşın sürməyi öyrəndi, cəbhəyə getdi, radiologiya texniklərini hazırladı və qızı Irène ilə cəbhə xəstəxanalarında X-şüası çəkdi. Müharibə zamanı təxminən 20 səyyar qurğu və 200 sabit radiologiya stansiyası yaradıldı; bir milyondan çox yaralı əsgərin bu sistemlə görüntüləndiyi təxmin edilir. Bu, tibbi görüntüləmənin ilk genişmiqyaslı səyyar tətbiqi idi.
⚠ QARANLIQ ÜZ — PARILTININ BƏDƏLİ
Curielər əllərindəki radioaktiv maddələrin təhlükəsini heç vaxt tam anlamadılar. Marie radium borularını pencəyinin cibində daşıyır, daxmadakı siyirmədə saxlayır və gecələr parıltısını seyr edirdi. İllərlə müdafiəsiz, pis havalandırılan mühitdə tonlarla radioaktiv filizi əlləri ilə emal etdi. Bədəli ağır oldu: xroniki radiasiya xəstəliyi, katarakta (görmənin itməsi), eşitmə itkisi və davamlı halsızlıq.
Marie Curie 4 iyul 1934-dəFransa Alp dağlarındakı sanatoriyada aplastik anemiyadan öldü — sümük iliyinin qan hüceyrəsi yarada bilmədiyi, demək olar ki, qəti şəkildə uzun illər radiasiyaya məruz qalmaqdan yaranan xəstəlikdən. 66 yaşında idi. Onun kəşfinin təbabətə gətirdiyi radiasiya onkologiyası istehza ilə onun həyatını aldı.
Bu gün Marie Curienin 1890-cı illərdən qalan dəftərləri və hətta bəzi şəxsi əşyaları hələ də təhlükəli dərəcədə radioaktivdir; Parisdə Bibliothèque nationale de France-da qurğuşun qutularda saxlanılır və onları araşdırmaq istəyənlər qoruyucu geyim geyinib riskdən imtina sənədi imzalamalıdır. Radiumun yarımparçalanma müddəti 1600 ildir — dəftərləri ölümündən sonra minlərlə il parlamağa davam edəcək.
Bir elm sülaləsi: Marie Curienin irsi qızında davam etdi. Böyük qızı Irène Joliot-Curiehəyat yoldaşı Frédéric Joliot ilə süni radioaktivliyi kəşf etdi və 1935-də Kimya üzrə Nobel Mükafatını aldı — anasının ölümündən bir il sonra. Beləliklə, Curie ailəsi elm tarixində misilsiz beş Nobel mükafatı topladı (Marie 2, Pierre 1, Irène + Frédéric 1 və kürəkənin əlaqəli işləri). Irène də anası kimi radiasiyaya bağlı xəstəlikdən — leykemiyadan — 1956-da öldü. İki nəsil qadın alim eyni görünməz şüanın həm zəfərini, həm də bədəlini paylaşdı.
Radiumun və radioterapiyanın Türkiyəyə gəlməsi
Radioaktivlik və radiumun tibbi istifadəsi 20-ci əsrin ilk yarısında Osmanlı və erkən Cümhuriyyət təbabətinə çatdı. Türkiyədə müasir radioterapiyanın institusionallaşması Cümhuriyyətin səhiyyə irəliləyişləri ilə birlikdə gəldi: İstanbul və Ankaranın universitet xəstəxanalarında əvvəl radium boruları, sonra (20-ci əsrin ortalarından etibarən) kobalt-60 cihazları və xətti sürətləndiricilər quruldu. Türkiyə Radiasiya Onkologiyası Cəmiyyətinin institusional tarixi bu inkişafın peşəkar dayağını təşkil edir.
Bugünkü onkoloji praktikada radiasiya onkologiyası cərrahiyyə və tibbi onkologiya ilə birlikdə xərçəng müalicəsinin üç əsas sütunundan biridir. Süd vəzi xərçəngi xəstəsinin əməliyyatdan sonra aldığı adyuvant radioterapiya, uşaqlıq boynu xərçəngi xəstəsinə tətbiq edilən braxiterapiya, prostat xərçəngi xəstəsinin ⁱⁿ⁷⁷Lu-PSMA radionuklid müalicəsi — hamısı 1898-də Parisdəki daxmada tonlarla qayanı qaynadan Marie Curienin birbaşa irsidir. Müasir multidissiplinar onkoloji şuralarda radiasiya onkoloqunun masada olması bu 125 illik xəttin bugünkü davamıdır.
☢ RADİASİYA ONKOLOGİYASININ DOĞUŞU VƏ TƏKAMÜLÜ
🔍 BU YAZIDA YOXLANILAN MƏLUMATLAR
- Marie Skłodowska-Curie: 7 noyabr 1867 Varşava (Rusiyanın işğalı altındakı Polşa) — 4 iyul 1934 Passy, Fransa (aplastik anemiya). Tam adı: Maria Salomea Skłodowska.
- Təhsil: Varşava "Uçan Universiteti" (gizli yeraltı təhsil); 1891 Paris Sorbonne; 1893 fizika, 1894 riyaziyyat üzrə bakalavr diplomu.
- Pierre Curie: 1895 evlilik. 19 aprel 1906-da Parisdə at arabası qəzasında ölüm (46 yaşında).
- Becquerel: 1896 uranın öz-özünə şüalanmasının (radioaktivliyin) müşahidəsi.
- "Radioactivité" termini: Marie Curie, aprel 1898.
- Polonium və radium: 1898-də peçblend (uraninit) filizindən kəşf edildi. Polonium Marienin vətəni Polşanın şərəfinə adlandırıldı.
- Saf radiumun ayrılması: 1902, 0,1 qram saf radium xlorid; atom çəkisi 226. Joachimsthal (bu gün Jáchymov, Çexiya) mədənindən peçblend qalığı.
- 1903 Fizika Nobeli: Becquerel + Pierre Curie + Marie Curie. Pierre Marie daxil edilməsə qəbul etməyəcəyini bildirdi. Marie Nobel alan ilk qadındır.
- Sorbonnada professorluq: 1908, Pierrenin kürsüsü; Sorbonnada professor olan ilk qadın.
- 1911 Kimya Nobeli: Marie Curie təkbaşına; radium və poloniumun kəşfi, radiumun ayrılması. İki müxtəlif elm sahəsində Nobel alan ilk insan. Langevin skandalı fonunda verildi; Marie mərasimə qatıldı.
- Radium İnstitutu: 1914 Paris (sonra 1932 Varşava). André Debierne Marienin sadiq köməkçisi və varisi.
- "Petites Curies": Birinci Dünya Müharibəsində səyyar X-şüası qurğuları; Marie özü maşın sürüb cəbhəyə getdi və qızı Irène ilə işləyirdi.
- Radiumla ilk xərçəng müalicəsi: Hələ 1899 kimi erkən tarixdə bədxassəli dəri şişinin radioaktiv mənbə ilə müalicəsinə dair hesabat.
- Dəftərlər: Hələ radioaktivdir, qurğuşun qutularda saxlanır (radiumun yarımparçalanma müddəti ~1600 il).
- Irène Joliot-Curie: 1935 Kimya Nobeli (süni radioaktivlik, həyat yoldaşı Frédéric Joliot ilə); 1956-da leykemiyadan öldü.
Radioterapiyanın Doğuşu: X-Şüasından Kobalt Bombasına, Erkən Radiasiya Müalicəsinin Cəsur və Təhlükəli İlk İlləri
Röntgen X-şüasını (81-ci gün), Curielər radiumu (82-ci gün) kəşf etdi; lakin bu görünməz şüaları nəzarət olunan xərçəng müalicəsinə çevirmək ayrı hekayədir. 1896-dan həkimlər X-şüalarını və radiumu dəri xərçənglərindən dərin şişlərə qədər hər şeyə tətbiq etməyə başladılar — çox vaxt dozanı bilmədən, qorunmadan və sınaq-səhv yolu ilə. Bu cəsur, lakin təhlükəli dövr həm ilk xərçəng sağalmalarını, həm də faciəvi radiasiya zədələrini yaratdı. Fraksiyalaşdırma prinsipinin (radiasiyanı hissələrə bölərək vermək) kəşfi, Regaud və Coutardın Parisdəki işləri, nəhayət 20-ci əsrin ortalarında kobalt-60 "bombalarının" və xətti sürətləndiricilərin gəlməsi radioterapiyanı kor cəsarətdən dəqiq elmə çevirdi. 83-cü gündə radiasiya onkologiyasının bu doğuş ağrılarını araşdıracağıq.
Müəllifin qeydi: Bu yazıda Marie Curieyə aid edilən sözlər onun yazıları və çıxışlarından toplanmış konseptual uyğunlaşdırmalardır; ən məşhur "Həyatda qorxulacaq heç nə yoxdur, yalnız anlaşılmalı şeylər var" sözü ona geniş şəkildə aid edilir, lakin dəqiq ifadə mənbələr arasında kiçik fərqlər göstərir. Langevin skandalı Marie Curie bioqrafiyalarında dürüst şəkildə işlənən bölümdür; burada dövrün qadınlara və mühacirlərə qərəzini göstərmək üçün hörmətlə təqdim edilib. Radiumun tibbi istifadəsinin ilk dövründə təhlükəsi bilinmədiyindən "radium suyu" və "radiumlu kosmetika" kimi təhlükəli istehlak məhsulları da bazara çıxarılmışdı — bu faciəvi dövr (xüsusilə "Radium Girls", saat siferblatlarını radiumla boyayan qadın işçilər) sonrakı günlərdə ayrıca radiasiya təhlükəsizliyi mövzusu kimi işlənə bilər. 83-cü gündə radioterapiyanın doğuşu, sonrakı günlərdə radiasiya təhlükəsizliyi və "Radium Girls" hekayəsi ətraflı araşdırılacaq.
Mənbələr və Əlavə Oxu
- Curie M. Recherches sur les substances radioactives (doktorluq dissertasiyası). Paris: Faculté des Sciences de Paris, 1903. (Radioaktivlik haqqında əsas orijinal əsər.)
- Curie M. Traité de Radioactivité. Paris: Gauthier-Villars, 1910. (Radioaktivliyin klassik geniş təhlili.)
- Curie E. Madame Curie: A Biography. New York: Doubleday, 1937. (Qızı Ève Curienin yazdığı klassik bioqrafiya.)
- Quinn S. Marie Curie: A Life. New York: Simon & Schuster, 1995. (Müasir geniş bioqrafiya.)
- Goldsmith B. Obsessive Genius: The Inner World of Marie Curie. New York: W.W. Norton, 2005.
- The Nobel Foundation. Marie Curie — Nobel Prize in Physics 1903; Nobel Prize in Chemistry 1911. nobelprize.org. (Rəsmi Nobel qeydləri və bioqrafiya.)
- Mould RF. Marie and Pierre Curie and Radium: History, Mystery, and Discovery. Medical Physics 1999;26(9):1766-1772.
- Mould RF. A Century of X-rays and Radioactivity in Medicine. Bristol: Institute of Physics Publishing, 1993. (Tibb tarixində X-şüası və radioaktivliyin bir əsri.)
- Mukherjee S. The Emperor of All Maladies: A Biography of Cancer. New York: Scribner, 2010. (Radiasiya onkologiyasının doğuşu bölümü; türkcə nəşr: İmparatorluğun Kralı, Domingo nəşriyyatı.)
- Marie Curie (1867-1934): Twice Nobel Laureate and Her Enduring Legacy in Radiation Medicine. PubMed Central icmalı. (Radiasiya təbabətində qalıcı irsi.)
- Türkiyə Radiasiya Onkologiyası Cəmiyyəti (TROD). Türkiyədə radiasiya onkologiyasının tarixinə dair icmal. (Osmanlıdan Cümhuriyyətə radium və radioterapiyanın inkişafı.)
Bu yazı 365 Gündə Xərçəng Tarixi Seriyasının 82-ci günüdür. Marie Curienin radioaktivlik və radium kəşfi müasir radiasiya onkologiyasının (radioterapiya, braxiterapiya/Curie-terapiya, nüvə təbabəti və radiofarmasevtik müalicə) təməl daşıdır. Röntgenin X-şüası kəşfi (81-ci gün) ilə radiasiya həm xərçəng diaqnostikasının (görüntüləmə), həm xərçəng müalicəsinin (radioterapiya), həm də — faciəvi şəkildə — radiasiyaya bağlı xərçəng və xəstəliklərin əsasını təşkil etdi; bu üçlü təbiət radiasiya elminin etik və texniki mərkəzindədir. Marie Curienin radiasiyaya bağlı aplastik anemiyadan ölümü və "Radium Girls" kimi erkən radiasiya faciələri müasir radiasiya təhlükəsizliyi elminin (radiobiologiya, doza hədləri, ALARA prinsipi) yaranmasına gətirdi. Bu həssas mövzu radiasiya haqqında narahatlığı olan oxucuları məlumatlandırmaq üçün balanslı dillə təqdim edilib. Bugünkü onkoloji praktikada radiasiya onkologiyası cərrahiyyə və tibbi onkologiya ilə birlikdə xərçəng müalicəsinin üç əsas sütunundan biridir. Yazı tarixi-populyar baxışla hazırlanıb; tibbi müalicə göstərişi yoxdur. Yazıdakı bütün tarix, bioqrafik və elmi məlumatlar Ève Curienin 1937 bioqrafiyası, Quinn 1995 və Goldsmith 2005 bioqrafiyaları, Nobel Foundation rəsmi qeydləri, Mould 1993/1999 tibb tarixi işləri, Britannica və müasir akademik mənbələr əsasında yoxlanılıb.
Bu məqalə sizə faydalı oldu?
Rəyiniz məzmunumuzu yaxşılaşdırmağa kömək edir.
Oxucu şərhləri
Şərhinizi paylaşın
Adınız və şərhiniz yalnız administrator təsdiqindən sonra dərc olunur. E-poçt ünvanınız ziyarətçilərə heç vaxt göstərilmir.
İlk şərhi siz yazın.