კვების საფუძვლები — ენერგიისა და მაკრონუტრიენტების გზამკვლევი მთელი სიცოცხლისთვის

დღეს სიკვდილის მთავარი მიზეზები უკვე ინფექციური დაავადებები კი არა, ქრონიკული დაავადებებია. ამ პერიოდში, როდესაც წინ წამოიწია ისეთმა ქრონიკულმა დაავადებებმა, როგორიცაა კიბო, დიაბეტი, KOAH და დემენცია, კვების მნიშვნელობა მთელი სიცოცხლის განმავლობაში სულ უფრო აშკარა გახდა. კვების როლი მხოლოდ ამ დაავადებების თავიდან აცილებით არ შემოიფარგლება და მკურნალობის პროცესსაც ძლიერ მხარდაჭერას უწევს. სწორედ ეს განაპირობებს ისეთი გამონათქვამების სამართლიანად გავრცელებას, როგორიცაა „საკვები წამალია“ და „შენ ის ხარ, რასაც ჭამ“.

კვების სირთულე და მიდგომა „საკვები წამალია“

მიდგომა „საკვები წამალია“ მრავალი ქრონიკული დაავადების პრევენციისა და მკურნალობისთვის სულ უფრო მეტად შეისწავლება. მაშინ როცა ტრადიციული მედიკამენტების მოლეკულური სამიზნეები მკაფიოდ არის განსაზღვრული, რაციონი საკვების მრავალი განსხვავებული კომპონენტისგან შედგება და მათი გავლენა მთელი სიცოცხლის განმავლობაში გრძელდება. ამიტომ პაციენტებისთვის, განსაკუთრებით ქრონიკული დაავადების მქონეთათვის, რჩევის მიცემა იმის შესახებ, თუ რა და რამდენი უნდა ჭამონ, ჯანმრთელობის შესახებ რჩევების უმეტესობაზე უფრო რთულია.

ამ ვრცელ სტატიაში წარმოვადგენთ კვების თანამედროვე ცნებების მიმოხილვას, განსაკუთრებული ყურადღებით ენერგიასა და მაკრონუტრიენტებზე.

ისტორიული განვითარება

კვების მეცნიერების ევოლუცია

2000-ზე მეტი წლის წინ ბერძენმა ფილოსოფოსებმა და ექიმებმა შენიშნეს, რომ საკვები ორგანიზმში ნივთიერებების გარდაუვალი დანაკარგების შესავსებად არის საჭირო, ეს მოთხოვნილებები სიცოცხლის ეტაპების მიხედვით იცვლება და საკვები ჰაერთან ერთად სხეულის „ბუნებრივ“ სითბოს ინარჩუნებს.

18. საუკუნის ბოლოს დაწყებული ქიმიური რევოლუციის დროს მეცნიერებმა Antoine Lavoisier-ის ხელმძღვანელობით აჩვენეს, რომ სხეულის სითბო ჟანგბადის საჭიროების მქონე წვის პროცესიდან წარმოიქმნება და ამით მეტაბოლიზმის თანამედროვე გაგებას ჩაუყარეს საფუძველი (სურათი 1).

19. საუკუნის პირველ ნახევარში Gerardus Johannes Mulder-მა და Jöns Jacob Berzelius-მა ცილა აღწერეს და დაასახელეს; Michel Eugène Chevreul-მა და სხვებმა ცხიმებსა და ლიპიდებთან დაკავშირებული ცნებები განავითარეს, მრავალმა მეცნიერმა კი შაქარი და სახამებელი ნახშირწყლებად დააკლასიფიცირა. დღეს ვიცით, რომ ცილები, ცხიმები და ნახშირწყლები ძირითადი მაკრონუტრიენტებია, რომლებიც მეტაბოლურ საწვავად გამოიყენება და მრავალ სხვა სასიცოცხლო ფუნქციაშიც მონაწილეობს.

20. საუკუნის დასაწყისისთვის გაირკვა, რომ ოპტიმალური ჯანმრთელობის შესანარჩუნებლად მაკრონუტრიენტების გარდა საკვების სხვა კომპონენტებიც აუცილებელია. დღეს ცნობილი წყალში და ცხიმში ხსნადი 13 ვიტამინი 1912-დან 1948 წლამდე პერიოდში აღწერეს. ასევე არსებობს 21 აუცილებელი მინერალი, რომლებიც იყოფა მაკრომინერალებად, რომელთა დღიური მოთხოვნილება 100 mg ან მეტია, მაგალითად, კალციუმი, და მიკრომინერალებად, რომელთა დღიური მოთხოვნილება 100 mg-ზე ნაკლებია, მაგალითად, იოდი.

დიდი დეპრესიის გავლენა კვებაზე და რეკომენდებული დღიური ნორმების განვითარება

დიდმა დეპრესიამ ფართომასშტაბიანი არასრულფასოვანი კვება გამოიწვია და, როდესაც აშშ II მსოფლიო ომში ჩაერთო, კვებითი მხარდაჭერის პროგრამების ნაკლებობა იგრძნობოდა. 1940 წელს აშშ-ის ეროვნული თავდაცვის საკონსულტაციო კომისიამ მეცნიერებათა ეროვნული აკადემიის ეროვნულ კვლევით საბჭოს დახმარება სთხოვა აშშ-ის მოსახლეობაში არასრულფასოვან კვებასთან დაკავშირებული საკითხების შესასწავლად.

1943 წელს ეროვნულმა კვლევითმა საბჭომ გამოაქვეყნა ენერგიის, ცილისა და რვა ვიტამინისა და მინერალის პირველი რეკომენდებული დღიური ნორმები (Recommended Dietary Allowances = RDA), რათა ამ სტანდარტებით საკვები ნივთიერებების დეფიციტი აეცილებინა. მომდევნო ორმოცი წლის განმავლობაში არაერთი განახლება განხორციელდა, ბოლოს კი 1989 წელს გამოქვეყნდა საბოლოო განახლება, რომელიც ენერგიისა და ცილის გარდა 25 ვიტამინისა და მინერალის რეკომენდაციებსაც მოიცავდა.

RDA ნორმები განისაზღვრა საკვები ნივთიერების საშუალო დღიური მიღების შეფასებით, რომელიც კონკრეტული სქესისა და სიცოცხლის ეტაპის ჯანმრთელი ადამიანების ნახევრის საჭიროებების დასაკმაყოფილებლად არის აუცილებელი. ამ მნიშვნელობას სავარაუდო საშუალო მოთხოვნილება ეწოდება. RDA ამ საშუალო მოთხოვნილებაზე 2 სტანდარტული გადახრით მაღლა განისაზღვრა და ჯანმრთელი ადამიანების კვებითი საჭიროებების უმეტესობის, 97,5%-ის, დაკმაყოფილებას ისახავს მიზნად. მონაცემების ნაკლებობისას გამოიყენება ცხოველებზე ან დაკვირვებით კვლევებზე დაფუძნებული ადეკვატური მიღების დონე.

რეკომენდებული დღიური ნორმების განვითარება 1994 წლის შემდეგ

1994 წელს რეკომენდებული დღიური ნორმები (RDA) ხელახლა შეფასდა და შემდგომ კვებით რეფერენტულ მიღებებად განახლდა. კვებითი რეფერენტული მიღებები მოიცავს მტკიცებულებებზე დაფუძნებული საკვები ნივთიერებების რეფერენტული მიღების ფართო სპექტრს, მათ შორის RDA ნორმებს, ტოქსიკური ეფექტების თავიდან ასაცილებელ ასატან ზედა მიღების დონეებსა და მაკრონუტრიენტების განაწილების მისაღებ დიაპაზონს. თითოეული ენერგიის წყაროსთვის ეს დიაპაზონები წარმოადგენს მიღების ისეთ დონეებს, რომლებიც აუცილებელი საკვები ნივთიერებების საკმარის მიღებას უზრუნველყოფს და ქრონიკული დაავადებების რისკის შემცირებას უკავშირდება.

კვებითი რეფერენტული მიღებები 1997-დან 2003 წლამდე გამოქვეყნდა; 2011 წელს განახლდა კალციუმისა და D ვიტამინის, 2019 წელს — ნატრიუმისა და კალიუმის, ხოლო 2023 წელს — ენერგიის მაჩვენებლები. 2019 წელს ნატრიუმით დაწყებული გაფართოების პროცესში დაემატა ქრონიკული დაავადების რისკის შემამცირებელი მიღების მაჩვენებელი, რომელიც საკვებ ნივთიერებასა და ქრონიკული დაავადების რისკს შორის კავშირს აჩვენებს. მაგალითად, 14 წლისა და უფროსი ადამიანებისთვის ნატრიუმის მიღების დღეში 2300 mg-მდე (2,3 გრამი) ან ნაკლებამდე შემცირება — რაც ქრონიკული დაავადების რისკის შემამცირებელი მიღების დონეა — ჰიპერტენზიისა და გულ-სისხლძარღვთა დაავადებების რისკის შემცირებას უკავშირდება.

1970-იან წლებში ფედერალური მთავრობის ინტერესი ახლად გამოკვეთილი ქრონიკული დაავადებებისკენ მიიმართა. სენატის კვებისა და ადამიანთა საჭიროებების სპეციალურმა კომიტეტმა 1977 წელს შეიმუშავა და გამოაქვეყნა შეერთებული შტატების კვებითი მიზნები. ამ ანგარიშის რეკომენდაციები შემდგომ ამერიკის კვების სახელმძღვანელო პრინციპებად გარდაიქმნა. ეს სახელმძღვანელოები პირველად 1980 წელს გამოქვეყნდა სოფლის მეურნეობისა და ჯანმრთელობისა და ადამიანური სერვისების დეპარტამენტების მიერ და ახლა ყოველ 5 წელიწადში ახლდება. ისინი წარმოადგენს გადასვლას 20. საუკუნის დასაწყისში საკვები ნივთიერებების საკმარისობაზე ყურადღების გამახვილებიდან კვების ზოგად ჯანმრთელობასა და ქრონიკული დაავადების რისკზე გავლენის შეფასებისკენ.

კვების მეცნიერება განაგრძობს განვითარებას: ყურადღებას ამახვილებს საკვები ნივთიერებების აღქმის საფუძვლად არსებულ მექანიზმებსა და მაკრონუტრიენტების ცირკადული და ჰედონური ეფექტების განსაზღვრაზე და ხელოვნურ ინტელექტზე დაფუძნებული ალგორითმებით ინდივიდუალურ დონეზე საკვებსა და რაციონზე რეაქციების პროგნოზირებაზე.

თურქეთში კვებასთან დაკავშირებული კვლევები და პოლიტიკის ცვლილებები

• 1920-იანი წლები - 1950-იანი წლები: რესპუბლიკის ადრეულ წლებში დაიწყო კვებასა და ჯანმრთელობასთან დაკავშირებული პირველი პოლიტიკისა და ჯანმრთელობის კამპანიების განხორციელება. განსაკუთრებით ამოქმედდა ბავშვთა ჯანმრთელობასა და საკვები ნივთიერებების დეფიციტზე მიმართული პროგრამები.
• 1962: ჰაჯეთეფეს უნივერსიტეტში შეიქმნა კვებისა და დიეტოლოგიის განყოფილება და თურქეთში კვების სპეციალისტების მომზადება დაიწყო.
• 1970-იანი წლები: სოფლებსა და სოფლის ტიპის დასახლებებში პირველადი ჯანდაცვის გავრცელების მიზნით შემუშავდა „ჯანმრთელობის ცენტრის“ მოდელი.
• 1991: ძუძუთი კვების ხელშეწყობისა და ჩვილისადმი მეგობრული სამედიცინო დაწესებულებების პროგრამა: თურქეთის ჯანდაცვის სამინისტრომ დაიწყო დედის რძით კვების ხელშეწყობის მიზნით.
• 1994: იოდის დეფიციტით გამოწვეული დაავადებების პრევენციისა და მარილის იოდირების პროგრამა: იოდის დეფიციტის პრევენციისთვის დაწყებულმა ამ პროგრამამ იოდირებული მარილის გამოყენების წახალისება დაისახა მიზნად.
• 2004: პროგრამა „რკინასავით თურქეთი“: დაიწყო პროგრამა, რომელიც ჩვილებსა და ბავშვებში რკინის დეფიციტის თავიდან ასაცილებლად რკინის პროფილაქტიკური დანამატების მიწოდებას ისახავდა მიზნად.
• 2005: D ვიტამინის დანამატების პროგრამა: D ვიტამინის დეფიციტის თავიდან ასაცილებლად დაწყებული პროგრამით ჩვილებისთვის D ვიტამინის უფასო დანამატების მიწოდება დაიწყო.
• 2010: თურქეთის კვებისა და ჯანმრთელობის კვლევა (TBSA): კვებითი ჩვევებისა და ჯანმრთელობის მდგომარეობის დასადგენად რეგულარული კვლევების ჩატარება დაიწყო. თურქეთის ჯანსაღი კვებისა და აქტიური ცხოვრების პროგრამა: დაიწყო სიმსუქნესთან ბრძოლისა და ჯანსაღი კვებითი ჩვევების ხელშეწყობის მიზნით. კვებისადმი მეგობრული სკოლის პროექტი: თურქეთის ჯანდაცვისა და ეროვნული განათლების სამინისტროების თანამშრომლობით დაიწყო სკოლის სასადილოებში ჯანსაღი კვების სტანდარტების ხელშეწყობის მიზნით.
• 2011: კლიმატის ცვლილების სამოქმედო გეგმა (2011-2023): გარემოს დაცვისა და ურბანიზაციის სამინისტრომ შეიმუშავა სოფლის მეურნეობისა და გარემოსდაცვითი პოლიტიკა.
• 2015: თურქეთის კვების გზამკვლევი (TÜBER): თურქეთისთვის განკუთვნილი კვების გზამკვლევი კვებითი ჩვევების მოსაწესრიგებლად ვრცელ ინფორმაციას გვთავაზობს.
• 2019: თურქეთის ჯანსაღი კვებისა და აქტიური ცხოვრების პროგრამა (2019-2023): დაიწყო განახლებული, ყოვლისმომცველი პროგრამა ჯანსაღი კვების ხელშეწყობისა და სიმსუქნესთან ბრძოლის მიზნით.
• 2021: თურქეთში შაქრის მოხმარების/გამოყენების შემცირების გზამკვლევი: ჯანდაცვის სამინისტრომ შაქრის მოხმარების შესამცირებლად გზამკვლევი გამოაქვეყნა. Türkiye Beslenme ve Diyet Dergisi: გამოიცემა, როგორც კვებითი პოლიტიკისა და ჯანმრთელობასთან დაკავშირებული სხვა ფაქტორების შემფასებელი სამეცნიერო წყარო.

ენერგია და მაკრონუტრიენტები

ენერგია:

19. საუკუნის ბოლოს Max Rubner-მა კალორიმეტრში მოთავსებული და უცვლელი წონის მქონე ძაღლის სითბოს გამომუშავება და ენერგიის სხვა დანაკარგები შეისწავლა. ძაღლის მიერ საკვებიდან მიღებული ენერგია (17.349 kcal) საერთო ენერგეტიკულ დანაკარგებს (17.406 kcal) დაემთხვა, რითაც ცოცხალ ორგანიზმში თერმოდინამიკის პირველი კანონის მოქმედება დადასტურდა. მალევე Wilbur Atwater-მა Rubner-ის კვლევები გააფართოვა და დაადასტურა, რომ თერმოდინამიკის პირველი კანონი ადამიანებშიც მოქმედებს. Atwater-მა ასევე, განავალსა და შარდში თითოეული მაკრონუტრიენტის ქიმიური ენერგიის დანაკარგების გათვალისწინებით, ნახშირწყლებისთვის, ცხიმებისა და ცილებისთვის შესაბამისად 4, 9 და 4 kcal/g მეტაბოლიზებადი ენერგიის მაჩვენებლები განსაზღვრა. Atwater-ის ეს მაჩვენებლები, რომლებიც დღესაც ფართოდ გამოიყენება, თითოეული მაკრონუტრიენტისთვის საშუალო „ხილულ“ მონელებადობასა და ცილის მეტაბოლიზმის შარდში გამოყოფილ საბოლოო პროდუქტებში არსებული ენერგიის დანაკარგებს ეფუძნება. ცალკეული პროდუქტებისთვის ეს მნიშვნელობები შეიძლება სრულად ზუსტი არ იყოს. მაგალითად, ადამიანის რაციონში ნუში თითო გრამზე 4,6 kcal-ს იძლევა, რაც მაკრონუტრიენტული შემადგენლობიდან ნავარაუდევ 6 kcal-ზე მნიშვნელოვნად ნაკლებია.

Rubner-ისა და Atwater-ის ექსპერიმენტები აჩვენებს, რომ, როდესაც ცხოველის ან ადამიანის ენერგიის მიღება სითბოს, განავლის, შარდისა და კანის გზით ენერგიის დანაკარგებით ბალანსდება, წონა უცვლელი რჩება და ენერგეტიკულ ბალანსს ასახავს. ამჟამინდელი კვებითი რეფერენტული მიღებები ეფუძნება არაპირდაპირი კალორიმეტრიის მეთოდს, რომელიც ადამიანების ბუნებრივ გარემოში 1-2 კვირის განმავლობაში საერთო ენერგოდანახარჯს ზომავს. მაკრონუტრიენტების სხეულის ქსოვილებად და სითბოდ გარდაქმნის მარტივი მოდელი ნაჩვენებია სურათზე 2.

ენერგიის კვებითი რეფერენტული მიღება განისაზღვრება, როგორც სავარაუდო საშუალო ენერგიის მიღება, რომელიც ადამიანებს ენერგეტიკული ბალანსის შესანარჩუნებლად სჭირდებათ ასაკის, სქესის, ფიზიკური აქტივობის დონისა და სიცოცხლის ეტაპის მიხედვით. ფიზიკური აქტივობის ოთხი დონეა უმოძრაო, დაბალაქტიური, აქტიური და ძალიან აქტიური; ისინი მოიცავს ენერგიის საჭიროებას მინიმალური დამოუკიდებელი ცხოვრებიდან ინტენსიურ აქტივობებამდე. ენერგიის შეფასებები ორსული და მეძუძური ადამიანებისთვის უფრო ზუსტად რეგულირდება. კალორიების მიღების დონე შეიძლება ონლაინ კალკულატორით შეფასდეს. ტარებადი სენსორები და მობილური აპლიკაციები ინდივიდუალურ და საზოგადოებრივ დონეზე საკვების მიღებისა და აქტივობის ობიექტური შეფასების ახალ შესაძლებლობას ქმნის.

ცილა

ცილები ამინომჟავებისგან სინთეზდება და ადამიანის ორგანიზმის მთავარი სტრუქტურული და ფუნქციური კომპონენტებია. ადამიანის ცილებში არსებული 20 ამინომჟავიდან ცხრა შეუცვლელი, ანუ ესენციურია. რაციონიდან რომელიმე მათგანის გამორიცხვა ფიზიკურ ნიშნებსა და ორგანიზმში ცილის უარყოფით ბალანსს იწვევს. ექვსი ამინომჟავა პირობითად შეუცვლელად მიიჩნევა: სწრაფი ზრდისა და მძიმე მეტაბოლური სტრესის პერიოდებში ისინი საკმარისი რაოდენობით ვერ სინთეზდება. დარჩენილი ხუთი ამინომჟავა კი ჩანაცვლებადად, ანუ არაესენციურად კლასიფიცირდება; ორგანიზმს მათი საჭიროებების დასაკმაყოფილებლად სინთეზი შეუძლია.

1930-იან წლებში Rudolf Schoenheimer-მა და მისმა კოლეგებმა აჩვენეს, რომ ორგანიზმში არსებული ბიომოლეკულები, მაგალითად, ცილები, მუდმივად გარდაიქმნება და ორგანიზმის ფუნქციების უმეტესობისა და ჯანმრთელობის შესანარჩუნებლად მათი საკვებით შევსებაა საჭირო. ცილის ცხოველური წყაროები ცხრავე შეუცვლელ ამინომჟავას შეიცავს, მცენარეულ ცილებში კი, როგორც წესი, ერთი ან მეტი შეუცვლელი ამინომჟავის ნაკლებობაა. ცილის წყაროების შესაფასებლად გამოიყენება მონელებადი ამინომჟავების ქულა, რომლის რეფერენტული დონე სკოლამდელი ასაკის ბავშვის მონელებადი შეუცვლელი ამინომჟავების მოთხოვნილების მიხედვით განისაზღვრება. ძროხის რძეს, საქონლის ხორცსა და კვერცხს ყველაზე მაღალი, დაახლოებით 1 ქულა აქვს; ბრინჯის ქულა დაახლოებით 0,5-ია. სოიის ქულა დაახლოებით 0,9-ია და ის ამინომჟავების სასარგებლო მცენარეული წყაროა. ვეგეტარიანელებსა და ვეგანებს შეუძლიათ შეინარჩუნონ ცილის საკმარისი მიღება სხვადასხვა მცენარეული საკვებით, მათ შორის პარკოსნებით, მარცვლეულით, სოიის პროდუქტებით, თხილეულითა და თესლებით.

ცალკეული ამინომჟავების მოთხოვნილებები, როგორც წესი, იზოტოპური მიკვლევის მეთოდებით განისაზღვრება. ცილის მოთხოვნილებას კი აზოტის ბალანსის მეთოდებით აფასებენ: ცილის მიღების ცვლილებების მიხედვით აკვირდებიან აზოტის დანაკარგებს განავალში, შარდსა და კანზე. საერთო ცილის ან რომელიმე შეუცვლელი ამინომჟავის არასაკმარისი მიღება ცილის მეტაბოლიზმის ისეთ ადაპტაციურ ცვლილებებს იწვევს, რომლებმაც შეიძლება ჩვილის ტვინის განვითარება, იმუნური კომპეტენტურობა და მრავალი სხვა ფიზიოლოგიური და მეტაბოლური ფუნქცია დაარღვიოს. ცხიმებისა და ნახშირწყლებისგან ენერგიის არასაკმარისმა მიღებამაც შეიძლება აზოტის უარყოფითი ბალანსი გამოიწვიოს. ამის საპირისპიროდ, ცილის მაღალი მიღების პერიოდებში ჭარბი ამინომჟავები შეიძლება დეამინირდეს და ალფა-კეტომჟავები წარმოქმნას. ეს მჟავები შემდეგ ენერგიის მისაღებად შეიძლება დაიჟანგოს ან გლუკოზად თუ ცხიმად გარდაიქმნას.

ჯანმრთელ ახალგაზრდა მოზრდილებს აზოტის ნეიტრალური ბალანსის შენარჩუნება დღეში თითო კილოგრამზე 0,55-დან 0,6 გრამამდე ცილის მიღებით შეუძლიათ. ცილის რეკომენდებული დღიური ნორმა (RDA) დღეში თითო კილოგრამზე 0,8 გრამია და 18 წელზე უფროსი ქალებისა და მამაკაცებისთვის ამ დონეზე მაღლა უსაფრთხოების მარაგს მოიცავს. ჯანმრთელი ზრდის ხელშეწყობისთვის ცილის მოთხოვნილება ჩვილებსა და ბავშვებში უფრო მაღალია. ორსულობისა და ძუძუთი კვების პერიოდებშიც ცილის საჭიროება იზრდება. არსებობს ქვეჯგუფებიც, რომლებშიც ცილის მეტ მიღებას შეიძლება მეტი სარგებელი ჰქონდეს, მაგალითად, სპორტსმენები, საზოგადოებაში მცხოვრები ხანდაზმული მოზრდილები და წონის დასაკლებად დიეტაზე მყოფი სიმსუქნის მქონე ადამიანები.

შარდოვანას წარმოქმნის შეფასებებსა და მცირე ექსპერიმენტულ კვლევებზე დაყრდნობით, მოზრდილებში ცილის მიღების ასატანი ზედა ზღვარი დღეში თითო კილოგრამზე 3,5 გრამია, მაგალითად, 80 კილოგრამიანი მოზრდილისთვის — 280 გრამი. თუმცა ჯანმრთელობაზე მრავალი უარყოფითი ეფექტის გამო დღეში თითო კილოგრამზე 2 გრამზე მაღალ დონეებს უნდა მოვერიდოთ. მოზრდილებში თითო კილოგრამზე დაახლოებით 0,4-დან 0,5 გრამზე ნაკლები ცილის მიღება კუნთების ატროფიასა და ფუნქციურ დარღვევებს იწვევს. ცილისთვის მაკრონუტრიენტების განაწილების მისაღები დიაპაზონი ენერგიის საერთო მიღების პროცენტად გამოისახება და 3 წელზე უფროსი ყველა ადამიანისთვის 10%-დან 35%-მდე მერყეობს.

2015-2018 წლებში 1 წელზე უფროსი ამერიკელების დაახლოებით 6%-ს ცილის დაბალი მიღება ჰქონდა და ეს უფრო გავრცელებული იყო ზოგიერთ ქვეჯგუფში, მაგალითად, 71 წლისა და უფროს ადამიანებში, ლათინოამერიკელებსა და შავკანიან ამერიკელებში. ცილის მიღების გაზრდა მარტივი არ არის: ცილის შემცველი საკვები, როგორც წესი, სხვა მაკრო- და მიკრონუტრიენტებსაც შეიცავს. ცილით მდიდარ პროდუქტებს ხშირად მიირთმევენ ნაჯერი ცხიმისა და ნატრიუმის მაღალი შემცველობის შერეული კერძების სახით, მაგალითად, ხორციანი სენდვიჩებისა და ქაბაბების. ადამიანებმა, რომლებიც მხოლოდ მცენარეული საკვებით იკვებებიან, ცილის ხარისხთან ერთად განსაკუთრებული ყურადღება უნდა მიაქციონ B12 და D ვიტამინების, კალციუმის, რკინის, თუთიისა და იოდის ჩართვასაც.

ცხიმი

ადამიანის ორგანიზმში ცხიმი თითქმის მთლიანად ტრიგლიცერიდების სახითაა, რომლებსაც გლიცეროლის ჩონჩხი და მასზე მიერთებული სამი ცხიმოვანი მჟავა აქვს. ნაჯერ ცხიმოვან მჟავებში ორმაგი ბმა არ გვხვდება; ისინი ცხოველური წყაროებიდან მიიღება და, როგორც წესი, ოთახის ტემპერატურაზე მყარია. უჯერ ცხიმოვან მჟავებში ორმაგი ბმა გვხვდება და მათ ორი გეომეტრიული იზომერი აქვს: cis, რომელშიც ორმაგი ბმის ადგილას წყალბადის ორივე ატომი ნახშირბადის ატომებს ერთსა და იმავე მხარეს უერთდება, და trans, რომელშიც წყალბადის ორი ატომი მოპირდაპირე მხარეებზეა. Cis უჯერ ცხიმოვან მჟავებს შეიძლება ჰქონდეს ერთი ორმაგი ბმა, ანუ იყოს მონოუჯერი, ან ერთზე მეტი ორმაგი ბმა, ანუ იყოს პოლიუჯერი; ისინი მცენარეული წყაროებიდან მიიღება და ოთახის ტემპერატურაზე თხევადია.

20. საუკუნის დასაწყისში მიიჩნეოდა, რომ ცხიმი ტრიგლიცერიდების სახით კვებითი ენერგიის კომპაქტურ წყაროსა და ცხიმში ხსნადი ვიტამინების გადამტანს წარმოადგენდა. 1929 წელს George და Mildred Burr-მა აღმოაჩინეს, რომ ორი ცხიმოვანი მჟავა — ლინოლისა და ალფა-ლინოლენის მჟავები — თაგვის მოდელში ზრდის ხელშეწყობისა და სიმპტომური დეფიციტის თავიდან ასაცილებლად აუცილებელი იყო. ეს n-6 და n-3 შეუცვლელი პოლიუჯერი ცხიმოვანი მჟავები მოგვიანებით მრავალი ბიოაქტიური ლიპიდის წინამორბედებად განისაზღვრა და მრავალ ფუნქციაში მონაწილეობს.

ლინოლის მჟავასთან ერთად, n-6 პოლიუჯერი ცხიმოვანი მჟავა არაქიდონის მჟავაც შეიძლება პირობითად შეუცვლელი გახდეს, როდესაც დესატურაციითა და ჯაჭვის დაგრძელებით ლინოლის მჟავისგან მისი სინთეზი შეზღუდულია. არაქიდონის მჟავა მრავალი ეიკოზანოიდის წინამორბედია, მაგალითად, პროსტაგლანდინების, თრომბოქსანებისა და ლეიკოტრიენების, რომლებიც აუტო-/პარაკრინულ და ზოგჯერ ენდოკრინულ ფუნქციებში მონაწილეობს და ფართო ფიზიოლოგიური ეფექტები აქვს.

ალფა-ლინოლენის მჟავა, რომელიც n-3 შეუცვლელი პოლიუჯერი ცხიმოვანი მჟავაა, ეიკოზაპენტაენის მჟავის (EPA) და დოკოზაჰექსაენის მჟავის (DHA) წარმოქმნის წინამორბედია. ამ ორ n-3 პოლიუჯერ ცხიმოვან მჟავას მნიშვნელოვანი როლი აქვს ანთებითი მედიატორების სინთეზში, უჯრედშიდა სიგნალიზაციაში, გენების ექსპრესიასა და უჯრედული მემბრანების სტრუქტურაში. EPA-სა და DHA-ს უფრო მაღალი დონეები გულ-სისხლძარღვთა დაავადებების რისკის შემცირებას უკავშირდება, თუმცა ამ ეფექტების სიძლიერე ჯერ კიდევ შეისწავლება. ფართოდ გამოყენებულ მცენარეულ ზეთებს შორის სელის თესლის, სოიისა და კანოლის ზეთები ალფა-ლინოლენის მჟავის კარგი წყაროა. ცხიმიანი თევზები, მაგალითად, ორაგული და ქაშაყი, და თევზის ზეთები მდიდარია EPA-თი და DHA-თი. ადამიანებს ალფა-ლინოლენის მჟავის EPA-დ და DHA-დ გარდაქმნის უნარი არ აქვთ.

ერთი ან ორივე შეუცვლელი ცხიმოვანი მჟავის დეფიციტი იშვიათია, რადგან ეს ცხიმოვანი მჟავები და მათი შუალედური პროდუქტები დასავლურ რაციონში უხვადაა და ლიპოლიზის დროს სხეულის ცხიმში ინახება. n-6 და n-3 ცხიმოვანი მჟავები კონკურენციას უწევს ერთმანეთს ერთსა და იმავე დესატურაზის ფერმენტებზე, რომლებიც არაქიდონის მჟავის, EPA-სა და DHA-ს სინთეზის სიჩქარეებს არეგულირებს. შეუცვლელი პოლიუჯერი ცხიმოვანი მჟავების ადეკვატური მიღების დონეები სიცოცხლის ეტაპების მიხედვით განისაზღვრება.

მონოუჯერი ცხიმოვანი მჟავები უჯრედული მემბრანების კომპონენტებია და განსაკუთრებით ნერვულ ქსოვილში, მიელინის შემადგენლობაში გვხვდება. ოლეინის მჟავა საკვებსა და ქსოვილებში არსებული მთავარი მონოუჯერი ცხიმოვანი მჟავაა. მას შეიცავს ზეითუნის, კანოლის, მიწის თხილისა და სეზამის ზეთები, აგრეთვე ცხოველური პროდუქტებიდან მიღებული ცხიმები. ნაჯერი ცხიმოვანი მჟავები, მაგალითად, სტეარინისა და პალმიტინის მჟავები, შეუცვლელი არ არის და ძირითადად ისეთი ცხოველურ საფუძველზე აგებული საკვებიდან მიიღება, როგორიცაა სრულცხიმიანი რძის პროდუქტები, ცხიმიანი ხორცი და ტროპიკული ზეთები, მაგალითად, ქოქოსისა და პალმის კურკის ზეთი. ეს ცხიმოვანი მჟავები ზრდის საერთო ქოლესტერინისა და დაბალი სიმკვრივის ლიპოპროტეინების (LDL) ქოლესტერინის დონეებს და გულ-სისხლძარღვთა დაავადებების რისკს.

ტრანსცხიმოვანი მჟავები რაციონში არსებული უჯერი ცხიმოვანი მჟავებია, რომლებიც მცოხნავი ცხოველების ხორცისა თუ რძის პროდუქტებიდან მიიღება ან თხევადი ზეთების სამრეწველო ნაწილობრივი ჰიდროგენაციით ნახევრად მყარ ან მყარ ცხიმებად გარდაქმნისას წარმოიქმნება. ტრანსცხიმები დაკავშირებულია საერთო ქოლესტერინისა და დაბალი სიმკვრივის ლიპოპროტეინების ქოლესტერინის დონეების მატებასა და გულ-სისხლძარღვთა დაავადებების რისკის ზრდასთან. აშშ-ში სურსათის კომპანიებს დაევალათ, რომ 2018 წლამდე პროდუქტებიდან ნაწილობრივ ჰიდროგენირებული ზეთები ამოეღოთ, რის შედეგადაც საკვების მიწოდებაში სამრეწველო ტრანსცხიმების შემცველობა მნიშვნელოვნად შემცირდა.

ქოლესტერინი

მიუხედავად იმისა, რომ ქოლესტერინი ლიპიდია, რომლის საკვებით მიღება აუცილებელი არ არის, მას მნიშვნელოვანი როლი აქვს უჯრედული მემბრანების სითხისმაგვარი თვისებების შენარჩუნებაში და ის სტეროიდული ჰორმონების, ნაღვლის მჟავებისა და D ვიტამინის ბიოსინთეზის წინამორბედია. გულ-სისხლძარღვთა დაავადებების პათოგენეზში საკვები ქოლესტერინის აღიარებული როლი დროთა განმავლობაში იცვლებოდა. ეს ცვლილება ნაწილობრივ დაკავშირებულია ქოლესტერინის გავლენის სხვა საკვები ცხიმებისა და ნახშირწყლებისგან დამოუკიდებლად გამოყოფის სირთულესთან. ნაჯერი ცხიმის შემცირება და ჯანსაღი რაციონი, რომელიც მოიცავს ხილს, ბოსტნეულს, სრულმარცვლეულს, ნაკლებცხიმიან ან უცხიმო რძის პროდუქტებს, მჭლე ცილოვან პროდუქტებს, თხილეულს, თესლებსა და მცენარეულ ზეთებს, ქოლესტერინის ისეთ მიღებას უზრუნველყოფს, რომელიც გულ-სისხლძარღვთა დაავადებების რისკის გამზრდელად მიჩნეულ დონეებზე დაბალია.

ერითროციტებისა და ცენტრალური ნერვული სისტემის უჯრედების გარდა ყველა უჯრედს შეუძლია საკვები ტრიგლიცერიდებიდან გამოთავისუფლებული გრძელჯაჭვიანი ცხიმოვანი მჟავების ენერგიის მისაღებად დაჟანგვა. საერთო ცხიმის ადეკვატური მიღების დონეები ჩვილებისთვის (0-12 თვის) არის განსაზღვრული, თუმცა უფროსი ასაკის ადამიანებისთვის არც რეკომენდებული დღიური ნორმა და არც ადეკვატური მიღება არ არის რეკომენდებული. ცხიმისთვის მაკრონუტრიენტების განაწილების მისაღები დიაპაზონი სიცოცხლის სხვადასხვა ეტაპზე ენერგიის მიღების 20%-დან 40%-მდეა.

ცხრილი 1: მაჩვენებლები წარმოადგენს პანდემიამდე პერიოდში, 2017 წლიდან 2020 წლის მარტამდე, 20 წლისა და უფროსი ასაკის ადამიანების მიერ მოხმარებული საკვებისა და სასმლისგან მიღებული საკვები ნივთიერებების საშუალო რაოდენობებს ერთ ადამიანზე.

ამერიკის კვების სახელმძღვანელო 2020-2025 რეკომენდაციას იძლევა, რომ 2 წლის ასაკიდან ნაჯერი ცხიმი დღიური კალორიების მიღების 10%-ზე ნაკლებს შეადგენდეს. აშშ-ში 2015-2018 პერიოდში მოსახლეობის მეოთხედზე ნაკლები აღნიშნავდა, რომ დღიური კალორიების რეკომენდებულ 10%-ზე ნაკლებს ნაჯერი ცხიმის სახით იღებდა. 2017 წლიდან 2020 წლის მარტამდე პერიოდში 20 წლისა და უფროსი ადამიანების ნაჯერი ცხიმის საშუალო მიღება 12%, ხოლო საერთო საკვები ცხიმის მიღება 38% იყო. ეს მაჩვენებლები ამ ასაკობრივ ჯგუფში მაკრონუტრიენტების განაწილების მისაღები დიაპაზონის 35%-იან ზედა ზღვარს აჭარბებს. აშშ-ის სოფლის მეურნეობისა და ჯანმრთელობისა და ადამიანური სერვისების დეპარტამენტების მიერ რეკომენდებული უფრო ჯანსაღი კვების მოდელები ნაჯერი ცხიმის უფრო დაბალი, 8%-იანი, და საერთო საკვები ცხიმის 32%-იანი წილებით გამოირჩევა და მეტ n-6 და n-3 პოლიუჯერ ცხიმოვან მჟავას შეიცავს. ნაჯერი ცხიმი უნდა ჩანაცვლდეს პოლიუჯერი ან მონოუჯერი ცხიმებით და არა რაფინირებული ნახშირწყლებითა და შაქრებით. ასევე ნაჯერი ცხიმის მიღება შეიძლება შეამციროს მომზადებისას შეწვის ნაცვლად ორთქლზე ხარშვის ან მოხარშვის გამოყენებამ, ხორცისთვის ხილული ცხიმის მოცილებამ, ნაკლებცხიმიანი რძის პროდუქტებისა და მჭლე ხორცის ჭამამ და ტკბილეულისა და შაქრიანი წასახემსებლების მოხმარების შემცირებამ.

მიუხედავად ნაჯერი ცხიმის მიღების შეზღუდვის ფართო მხარდაჭერისა, კვლავ განიხილება ნაჯერი ცხიმის კონკრეტული წყაროები, რომელთა ქიმიური თვისებები და შესაძლო ათეროგენული ეფექტები განსხვავდება. ნაჯერი ცხიმოვანი მჟავების კარდიომეტაბოლური ეფექტები საკვების ნუტრიენტულ და არანუტრიენტულ კომპონენტებს შორის ქიმიური ურთიერთქმედებებით განისაზღვრება. მაგალითად, ყველისგან ნაჯერი ცხიმოვანი მჟავების მაღალი მიღება დაბალი სიმკვრივის ლიპოპროტეინების ქოლესტერინს ნაკლებად ზრდის, ვიდრე მსგავსი რაოდენობის ნაჯერი ცხიმოვანი მჟავების შემცველი კარაქი. ნაჯერი ცხიმის საკვები წყაროები და მათი კავშირი გულ-სისხლძარღვთა დაავადებების რისკთან ამერიკის კვების სახელმძღვანელოს 2025-2030 საკონსულტაციო კომიტეტის მიერ შეისწავლება.

ნახშირწყლები

ადამიანის რაციონში მონელებადი ნახშირწყლების ორი ძირითადი ფორმაა, რომლებიც უჯრედებს ენერგიით ამარაგებს: შაქრები და სახამებლები. შაქრები ბუნებრივად გვხვდება ხილში, უმეტესად საქაროზის სახით. ლაქტოზა კი დისაქარიდია და რძის პროდუქტებში გვხვდება. სახამებლები ყველა მწვანე მცენარის მიერ წარმოქმნილი პოლისაქარიდებია და საკვებით ფართოდ მიიღება ისეთი წყაროებიდან, როგორიცაა კარტოფილი, ბრინჯი, სიმინდი და ხორბალი. გადამუშავების დროს საკვებში დამატებულ შაქრებს შორისაა სუფრის შაქარი, დექსტროზა, ყავისფერი შაქარი, მაღალი ფრუქტოზის შემცველი სიმინდის სიროფი, ლერწმის სიროფი და თაფლი. შაქრის მაღალი მიღება ენერგიის ჭარბ მიღებას, დაბალი ხარისხის კვებას, წონის მატებასა და სიმსუქნეს უკავშირდება.

ცხრილი 2: მთლიანი რაციონისთვის ცილის, ცხიმის, ნახშირწყლების, ბოჭკოსა და წყლის რეფერენტული მიღების რაოდენობები. (TD: განსაზღვრული არ არის; RDA: რეკომენდებული დღიური ნორმები; AMDR: მაკრონუტრიენტების განაწილების მისაღები დიაპაზონი)

ნორმალურ პირობებში ერითროციტები და, ნაკლები ხარისხით, ადამიანის ტვინის ნეირონები ენერგიის წყაროდ მხოლოდ გლუკოზას ეყრდნობა. ნახშირწყლების მოთხოვნილებები სიცოცხლის ეტაპებისთვის, 1 წლის ასაკიდან, ტვინში გლუკოზის საშუალო მინიმალური დაჟანგვის საფუძველზე განისაზღვრა. ნახშირწყლებისთვის მაკრონუტრიენტების განაწილების მისაღები დიაპაზონი 1 წლისა და უფროს ადამიანებში საერთო ენერგიის 45%-დან 65%-მდეა. ამერიკის კვების სახელმძღვანელო 2020-2025 ურჩევს დამატებული შაქრების თავიდან აცილებას 2 წლის ასაკამდე, ხოლო 2 წლის შემდეგ დამატებული შაქრები დღიური კალორიების მიღების 10%-ზე ნაკლებს უნდა შეადგენდეს. 2013-დან 2016 წლამდე 1 წლისა და უფროსი ამერიკელების მიერ დამატებული შაქრის მოხმარება დღეში საშუალოდ 266 kcal-ს, ანუ საკვებით მიღებული ენერგიის 13%-ს შეადგენდა. სახელმძღვანელოს 10%-იან დონეს აჭარბებდა 5-დან 18 წლამდე ბავშვებისა და მოზარდების 70%-ზე მეტი. ამ რეკომენდაციას მოზრდილების 50%-ზე მეტიც აჭარბებდა. დამატებული შაქრის შემცველი სასმელები, ყავისა და ჩაის გამოკლებით, 2 წლისა და უფროსი ამერიკელების რაციონში შაქრის საერთო რაოდენობის დაახლოებით მეოთხედს შეადგენს.

ბოჭკო მცენარეული ნახშირწყლებისა და მათი მოუნელებელი კომპონენტების, მაგალითად, ლიგნინის, ბუნებრივად არსებული საკვებად ვარგისი ნაწილებია. ტერმინი „ფუნქციური ბოჭკო“ კი აღნიშნავს იზოლირებულ, ექსტრაჰირებულ ან სინთეზურ მოუნელებელ ნახშირწყლებს, რომელთა ჯანმრთელობის სარგებელი დადასტურებულია. ბოჭკოს საერთო მიღება საკვები და ფუნქციური ბოჭკოს მიღების ჯამს ნიშნავს. საკვები ბოჭკოს უფრო მაღალი მიღება ნაწლავთა მოქმედების მოწესრიგებასა და გლიკემიური კონტროლის გაუმჯობესებას უკავშირდება. რანდომიზებულმა კვლევებმა აჩვენა, რომ ბოჭკოს ყველაზე მაღალი მიღება სხეულის უფრო დაბალ წონასთან, შრატის ქოლესტერინის დაბალ დონესა და დაბალ სისტოლურ წნევასთანაა დაკავშირებული; დაკვირვებითმა კვლევებმა კი ბოჭკოს მაღალი მიღების მქონე ადამიანებში ზოგიერთი გავრცელებული არაგადამდები დაავადებისა და მასთან დაკავშირებული სიკვდილიანობის სიხშირის 15%-დან 30%-მდე შემცირება აჩვენა.

ნაწლავის მიკროორგანიზმები მსხვილ ნაწლავში საკვები ბოჭკოს ანაერობული ფერმენტაციით მოკლეჯაჭვიან ცხიმოვან მჟავებს წარმოქმნის. ეს სასარგებლო მეტაბოლური პროცესია ისეთი დაავადებების კონტექსტში, როგორიცაა ტიპი 2 დიაბეტი. სრულმარცვლეული, ხილი და ბოსტნეული საკვები ბოჭკოთი მდიდარი წყაროებია და სხვა მნიშვნელოვან მიკრონუტრიენტებსაც გვაწვდის.

1 წლის ასაკიდან საკვები ბოჭკოს შესახებ სიცოცხლის ეტაპების მიხედვით გაცემული მითითებები ითვალისწინებს ბოჭკოს დამცავ გავლენას გულ-სისხლძარღვთა დაავადებების რისკზე. 2017-2020 პერიოდში 20 წლისა და უფროსი ამერიკელების მიერ საკვები ბოჭკოს მოხმარება დღეში საშუალოდ 17 გრამი იყო. ეს ადეკვატური მიღების რეკომენდებული დონის დაახლოებით ნახევარია და დღეში 25-დან 29 გრამამდე ოპტიმალურ მიღებაზე გაცილებით ნაკლებია. ადეკვატური მიღების დონე ჯანმრთელობის მრავალ შედეგში რისკის შემცირებას უკავშირდება. 1 წლისა და უფროსი ამერიკელების 94% სიცოცხლის ეტაპის მიხედვით საკვები ბოჭკოს ადეკვატური მიღების დონეს ვერ აკმაყოფილებს.

ადრეული კვების სახელმძღვანელოები: ნახშირწყლები

ადრეული კვების სახელმძღვანელოები საკვები ნახშირწყლების საერთო რაოდენობასა და მათ მარტივ და რთულ ფორმებად კლასიფიცირებაზე იყო ორიენტირებული. დღეს ეს კლასიფიკაცია ხელახლა განიხილება. მზარდი მტკიცებულებები აჩვენებს, რომ ბუნებრივი და დამატებული შაქრების შემცველ საკვებს განსხვავებული მეტაბოლური ეფექტები აქვს. დამატებული შაქრები სხვადასხვა არაგადამდები დაავადების რისკს ზრდის.

ნახშირწყლების წყაროების ხარისხი ნახშირწყლის ტიპს, მონელებადობასა და ბოჭკოს რაოდენობას უკავშირდება. ნახშირწყლების რაოდენობა და ხარისხი დღეს უკვე ისეთი დაავადებების დამოუკიდებელ განმსაზღვრელ ფაქტორებად მიიჩნევა, როგორიცაა ტიპი 2 დიაბეტი.

მაკრონუტრიენტებიდან ჯანსაღი კვების მოდელამდე

სიცოცხლის ეტაპების ათ სხვადასხვა ჯგუფში სამი ძირითადი მაკრონუტრიენტისა და მრავალი მიკრონუტრიენტის განსხვავებული ენერგეტიკული მოთხოვნილებები და ცვალებადი საჭიროებები, აგრეთვე განსაკუთრებული ჯგუფები, მაგალითად, ორსული და მეძუძური ადამიანები, ართულებს ჯანსაღი კვების მოდელების რეკომენდებას პაციენტებისთვის, რომელთა ფინანსური რესურსები, პირადი არჩევანი, კულტურული გარემო და ეთნიკური კვებითი ჩვევები მნიშვნელოვნად განსხვავდება. ჯანსაღი კვების ძირითადი ენერგეტიკული და მაკრონუტრიენტული რეკომენდაციები შეჯამებულია ცხრილში 3. ამერიკის კვების სახელმძღვანელო 2020-2025 შესანიშნავი წყაროა გაფართოებული კვებითი რეკომენდაციებისთვის სიცოცხლის ეტაპების მიხედვით, დაბადებიდან ხანდაზმულობამდე.

იმ პაციენტებს, რომლებსაც კვებასთან დაკავშირებული ქრონიკული დაავადებები აქვთ, მაგალითად, სიმსუქნე, გულ-სისხლძარღვთა დაავადება ან ტიპი 2 დიაბეტი, ამ სახელმძღვანელოებით სარგებლის მიღება განსაკუთრებით სიმპტომებისა და თანმხლები დაავადებების შესამცირებლად შეუძლიათ. რთული კვებითი საჭიროებების მქონე პაციენტებისთვის უნდა განიხილებოდეს რეგისტრირებულ დიეტოლოგთან ან კვების სპეციალისტთან კონსულტაცია.

დასკვნა

ადამიანების მიერ მიღებული საკვების რაოდენობა და კვების მოდელი მთელი სიცოცხლის განმავლობაში ზრდისა და ჯანმრთელობის შენარჩუნების მთავარი განმსაზღვრელი ფაქტორებია. მაკრონუტრიენტები ამ პროცესებს ენერგიით ამარაგებს და მათ მდგრადობას უზრუნველყოფს. მათი ზუსტი გავლენის გაგება მნიშვნელოვანია ყველა პაციენტისთვის ეფექტიანი მოვლის მისაწოდებლად, განსაკუთრებით კი პაციენტების მზარდი რაოდენობისთვის, რომელთა დაავადებების პათოფიზიოლოგიაშიც კვებით კომპონენტებს ძირითადი წვლილი შეაქვს.