ფილტვის კიბოს მიმართ ჯერ კიდევ არსებული სახიფათო წინასწარგანწყობა!

ფილტვის კიბოს შესახებ ძალიან გავრცელებული წინასწარგანწყობა არსებობს, რომელიც 1970-იანი წლებიდან გრძელდება. „ფილტვის კიბოს“ გაგონებისას ადამიანები მას, ჩვეულებრივ, მხოლოდ მოწევას უკავშირებენ. ეს იმიტომ ხდება, რომ მათ აზრად არ მოსდით კიბოს განვითარების სხვა შესაძლო მიზეზები.

ხშირად ისმის ასეთი განსჯა: „ფილტვის კიბო დაგემართა? ისედაც ეწეოდი, რას ელოდი?“ სამწუხაროდ, ფილტვის კიბოს მიმართ ეს წინასწარგანწყობა ჯერ კიდევ არსებობს. ბევრ ადამიანს ფილტვის კიბოს დიაგნოზისას „ალბათ ეწევა“ იარლიყით სტიგმატიზებენ. ეს წინასწარგანწყობა არამწეველ, ფილტვის კიბოს დიაგნოზის მქონე ადამიანებსაც ეხება. კვლევები აჩვენებს, რომ ფილტვის კიბოს მქონე მრავალი ადამიანის გარემოცვაში ასეთი დამოკიდებულებაა ან ისინი მათ მიმართ წინასწარგანწყობას შეეჩვივნენ.

რა არის კიბოს მიმართ წინასწარგანწყობა?

კიბოს მიმართ წინასწარგანწყობა რთული ტერმინია, რომელიც მოიცავს კიბოს მქონე ადამიანებისადმი უარყოფით დამოკიდებულებებს, შეხედულებებსა და მათთან დაკავშირებულ სოციალურ გარიყვას.

წინასწარგანწყობა შეიძლება მრავალი ფორმით გამოვლინდეს: სტიგმით, დისკრიმინაციით, სოციალური გარიყვითა და დადანაშაულებით. შემაძრწუნებელი ის არის, რომ ყველაზე ხშირად პაციენტებს საკუთარი ოჯახის წევრები და მეგობრები სტიგმატიზებენ; ისინი მათ გვერდით ყოფნას ერიდებიან, რადგან ფიქრობენ, რომ ადამიანს განუკურნებელი დაავადება აქვს (რომელიც თვითონაც შეიძლება გადაედოთ).

ფილტვის კიბოს მიმართ ყველაზე დიდი წინასწარგანწყობა იმ აზრიდან მოდის, რომ პაციენტებმა ეს მოწევის გამო დაიმსახურეს, რაც სრულიად უსამართლოა.

დაკავშირებული თემა: რა უნდა ვუთხრათ და რა არ უნდა ვუთხრათ კიბოს მქონე პაციენტებს?

ფილტვის კიბოს მიმართ უფრო მეტი წინასწარგანწყობა არსებობს?

სამწუხაროდ, დიახ. თუ ფილტვის კიბოს მქონე პაციენტებს ჰკითხავთ, მათი უმრავლესობა გეტყვით, როგორ იტანჯება გარშემომყოფთა მხრიდან მზარდი სოციალური სტიგმითა და სირცხვილით. სიყვარულითა და მხარდაჭერით გარემოცვის ნაცვლად ახლობლები გაუცნობიერებლად დანაშაულისა და სირცხვილის გრძნობას უჩენენ.

ამასთან, მნიშვნელოვანია ხაზი გაესვას, რომ ფილტვის კიბო მოწევის გარდა სხვა ფაქტორებითაც შეიძლება იყოს გამოწვეული. ფილტვის კიბოსთან დაკავშირებული მოწევისგან დამოუკიდებელი რისკფაქტორები შემდეგია და ისინი ფილტვის კიბოს დაახლოებით 10-15%-ზეა პასუხისმგებელი:

• აზბესტის ზემოქმედება
• რადონის აირის ზემოქმედება
• ჰაერის დაბინძურება
• ოჯახური ისტორია
• გენეტიკური მუტაცია
• წყალში არსებული დარიშხანის მიღება
• ადამიანები, რომლებმაც ფილტვებზე სხივური თერაპია ჩაიტარეს და კიბო გადაიტანეს
• ფილტვის კიბოსთან დაკავშირებული ზოგიერთი დანამატი, მაგალითად ბეტა-კაროტინი

თუ გავითვალისწინებთ, რომ მსოფლიოში ყოველწლიურად ფილტვის კიბოს 2 მილიონზე მეტი ახალი დიაგნოზი ისმება, დაახლოებით 250-300 ათასი შემთხვევა მოწევისგან დამოუკიდებელი მიზეზებით ვითარდება.

ახალი კვლევის მიხედვით, მცდარი ინფორმაცია, თითქოს ფილტვის კიბო მხოლოდ მწეველებს ემართებათ, მყარად გამჯდარ შეხედულებად იქცა და დიაგნოზის მქონე ადამიანებისთვის კვლავ დიდ პრობლემას წარმოადგენს.

მოწევა, დიახ, დამოკიდებულებაა და ზოგიერთისთვის მისი შეწყვეტა შეიძლება ძალიან რთული იყოს. თუმცა კიბო შეიძლება პასიური მოწევით ან მოწევისგან დამოუკიდებელი სხვა ფაქტორებითაც განვითარდეს.

ცნობიერების ამაღლების კამპანიები შეიძლება ორლესულ მახვილს ჰგავდეს. მათი მიზანია ადამიანებს დაავადების გამომწვევი სახიფათო რისკფაქტორების შესახებ ინფორმაცია მიაწოდოს. თუმცა ფილტვის კიბოს შესახებ კამპანიების უმეტესობა მოწევის საფრთხეს იმდენად უსვამს ხაზს, რომ ადამიანებს იგი ერთადერთ რისკფაქტორად მიაჩნიათ. ამ დროს ავიწყდებათ, რომ ფილტვის კიბო ზოგიერთ არამწეველსაც შეიძლება დაემართოს.

არ არსებობს უტყუარი მტკიცებულება, რომ ყველა მწეველს ფილტვის კიბო განუვითარდება. მოწევა უდავოდ ცუდია. თუმცა არსებობენ ადამიანები, რომლებსაც მოწევის მიუხედავად ფილტვის კიბო არ აქვთ. ამიტომ დაავადების მიზეზზე ნაჩქარევად არ უნდა ვიმსჯელოთ: საფუძვლად სრულიად განსხვავებული რამეც შეიძლება ედოს.

დაკავშირებული თემა: მწეველთა რა ნაწილს უვითარდება ფილტვის კიბო?

მოწევის შეწყვეტაც კიდევ ერთი წინასწარგანწყობის საგანია. ფილტვის კიბო რთული დაავადებაა, რომელიც წლების განმავლობაში შეიძლება განვითარდეს. ამიტომ იგი ადამიანებს მოწევისთვის თავის დანებების შემდეგაც შეიძლება დაემართოთ. არ უნდა დაგვავიწყდეს მოწევისთვის თავის დამნებებელი ადამიანის ძალისხმევა და ხელახლა არ უნდა განვსაჯოთ. ნებისმიერ შემთხვევაში მოწევის შეწყვეტა წარმატებაა და ეს წარმატება უნდა აღინიშნოს.

მოწევასთან დაკავშირებული სხვა დაავადებები

ფილტვის კიბოს გარშემო წინასწარგანწყობის შეჩერებასთან ერთად მნიშვნელოვანია მოწევის შესაძლო ზიანსაც რეალისტურად შევხედოთ. მოწევა მხოლოდ ფილტვის კიბოს რისკფაქტორი არ არის. ბევრმა არ იცის, მაგრამ ის შეიძლება მრავალი სხვა კიბოს რისკფაქტორიც იყოს: თირკმლის, ღვიძლის, ხახის, პირის ღრუს, ხორხის, პანკრეასის, მსხვილი ნაწლავის, სწორი ნაწლავის, საშვილოსნოს ყელის კიბოსა და ლეიკემიების.

როგორ მოქმედებს წინასწარგანწყობა დაავადებებზე?

2020 წელს Annals of Behavioral Medicine ჟურნალში გამოქვეყნებულმა კვლევამ დაადასტურა, რომ პაციენტებს ფილტვის კიბოს დიაგნოზის სხვა ადამიანებთან გაზიარება ძალიან უხერხულად ეჩვენებათ. სამწუხაროდ, ეს მტკივნეული რეალობაა.

ფილტვის კიბოს მიმართ წინასწარგანწყობა დიდი შეშფოთების წყაროა პაციენტებისა და მათი მოვლით დაკავებული ოჯახის წევრებისა და მეგობრებისთვის.

ფილტვის კიბოს მქონე პაციენტებისთვის არსებული წინასწარგანწყობის შედეგები საშინელია. საზოგადოება კიბოს მქონე ადამიანებს მაშინ გარიყავს, როცა მათ ყველაზე მეტად სჭირდებათ მხარდაჭერა. ამას მათი ფიზიკური გამოჯანმრთელებისა და ფსიქიკური ჯანმრთელობისთვის მძიმე შედეგები შეიძლება მოჰყვეს.

წინასწარგანწყობის ერთ-ერთი შედეგია ის, რომ ფილტვის კიბოს დიაგნოზის შემთხვევაში ადამიანები სტიგმატიზების შიშით ადრეულ დიაგნოსტიკას თავს არიდებენ და ადრეულ ნიშნებს უგულებელყოფენ. ამის გამო ისინი ექიმთან კონსულტაციას ერიდებიან, მკურნალობას ვერ იღებენ და საბოლოოდ დაავადება შორსწასულ სტადიაზე გადადის, როდესაც მკურნალობის არჩევანი მეტად შეზღუდულია.

კიდევ ერთი შედეგია მხარდაჭერის ნაკლებობა და მარტოობით გაუარესებული ფსიქიკური ჯანმრთელობა. ამან პაციენტის ემოციურ და ფიზიკურ ჯანმრთელობაზე შეიძლება სერიოზულად იმოქმედოს. 2019 წელს Cancer Reports ჟურნალში გამოქვეყნებულმა კვლევამ აჩვენა, რომ ფილტვის კიბოს მქონე პაციენტები ძლიერ სტიგმატიზაციას განიცდიან, რის შედეგადაც დეპრესიის დონე იმატებს და ცხოვრების ხარისხი მცირდება.

ამასთან, პაციენტებმა შეიძლება საკუთარი თავის დადანაშაულება დაიწყონ და დაიჯერონ, რომ ეს ყველაფერი დაიმსახურეს. მათ შეიძლება უარყოფილად და მარტოდ იგრძნონ თავი და საბოლოოდ განერიდონ სხვებს, განიცადონ დანაშაულის გრძნობა, შფოთვა, დეპრესია და მკურნალობაზე უარი თქვან.

კიდევ ერთი უარყოფითი გავლენაა მცდარი რწმენა, თითქოს არამწეველებს ფილტვის კიბო არ დაემართებათ. ამის მაგალითია ახალგაზრდა პაციენტები. ბევრი მათგანი ხანგრძლივ ხველას ან ქოშინს საკმარისად სერიოზულად არ აღიქვამს ან, მაგალითად, ასთმაში ერევა. პაციენტი, რომელსაც ფილტვის კიბო 28 წლის ასაკში დაუდგინდა, ამბობს: „ბევრ ექიმთან ვიყავი, მრავალი რენტგენული გამოკვლევა ჩავიტარე. თუმცა არავის ურჩევია BT სკანირება ან სხვა ტესტები, რადგან ფიქრობდნენ, რომ პნევმონია ან ასთმა მქონდა.“. ვინაიდან პაციენტი არ ეწეოდა, სპეციალისტებსაც კი თავიდან ფილტვის კიბო არ უფიქრიათ. „ფილტვის კიბოს ერთ-ერთი საფრთხე ის არის, რომ ვვარაუდობთ, თითქოს ყველა ეწევა ან ის მხოლოდ 65 წელზე უფროს ადამიანებს ემართებათ. ეს საშინელი დაავადებაა, რომელსაც შეუძლია ნებისმიერი ასაკის, სქესისა და რასის ნებისმიერ ადამიანს შეეხოს, ჩვენ კი მას საკმარის ყურადღებას არ ვაქცევთ.“ მიუხედავად ფილტვის კიბოს გავრცელებისა, ეს წინასწარგანწყობა ერთ-ერთი მიზეზია, რატომაც ის სხვა კიბოებთან შედარებით ნაკლებ დაფინანსებას იღებს.

წინასწარგანწყობასთან გამკლავება

ფილტვის კიბოს გავრცელების მიუხედავად, წინასწარგანწყობა კვლავ არსებობს. პაციენტები და მათი ახლობლები საზოგადოების თვალწინ ყოფნისას თავს სტიგმატიზებულად გრძნობენ. როგორ შეიძლება ამასთან გამკლავება? საბედნიეროდ, ფილტვის კიბოსთან დაკავშირებულ სტიგმასთან გამკლავების გზები არსებობს. თუ ფილტვის კიბო გაქვთ ან ამ დაავადების მქონე ადამიანს იცნობთ, შემდეგი ნაბიჯებით შეგიძლიათ წინასწარგანწყობას გაუმკლავდეთ და შეამციროთ:

• დაავადების სხვადასხვა მიზეზის უფრო ფართო საზოგადოებისთვის გაცნობა. ეს მხოლოდ მწეველთა დაავადება არ არის. ეს არის კიბოს სახეობა, რომელიც ფილტვებს აზიანებს.
• შეგიძლიათ იმოქმედოთ მხარდაჭერის ჯგუფში გაწევრიანებით ან ჯგუფის შექმნითაც კი. კიბოსთან დაკავშირებული გზის განმავლობაში დახმარებისა და მხარდაჭერის მიღება ემოციების მართვასა და ფსიქიკური ჯანმრთელობის გაუმჯობესებაში მნიშვნელოვნად დაგეხმარებათ.
• ნუ დაადანაშაულებთ. თუ ფილტვის კიბო გაქვთ, მოერიდეთ საკუთარი თავის სტიგმატიზებას და მწეველიც რომ იყოთ, სირცხვილს ნუ იგრძნობთ. თუ იცნობთ ადამიანს, რომელსაც მოწევის გამო ფილტვის კიბო აქვს, ნუ განსჯით. გახსოვდეთ, რომ მოწევა დამოკიდებულების გამომწვევი ჩვევაა და ყველანი ადამიანები ვართ.
• გაიაზრეთ, რომ წარსულს ვერ შევცვლით. მომავლის შეცვლა მხოლოდ ჩვენი მომავალი არჩევანით შეგვიძლია.

ფილტვის ან სხვა კიბოსთან საცხოვრებლად პაციენტებს შეუძლიათ შემდეგი ძირითადი წესი მიიღონ. ეს წესი შემზღუდველი კი არა, გამათავისუფლებელია: „ავადმყოფივით ნუ მოიქცევით. მოწყენილი აქეთ-იქით ვერ ივლით. მუდმივად სკამზე ვერ იჯდებით. ნაგავს გაიტანთ. წახვალთ და რაღაცით დაკავდებით. არა, კალათბურთის ან ფეხბურთის თამაში არ გევალებათ. მაგრამ წადით სავაჭრო ცენტრში. მოინახულეთ შვილები და საყვარელი ადამიანები. დრო ოჯახთან გაატარეთ. რაიმე გააკეთეთ. საქმის კეთებისას აქტიური დარჩით. რა თქმა უნდა, ზოგჯერ თავს ავად იგრძნობთ, მაგრამ თავს ავადმყოფად ნუ მოაჩვენებთ.“

დასკვნა: კიბოს მიმართ წინასწარგანწყობა ჯერ კიდევ არსებობს

კიბოს მიმართ ძლიერი წინასწარგანწყობა — სტიგმა არსებობს. თუმცა ის დამთრგუნველი არ უნდა იყოს. სინამდვილეში კიბო იმაზე მეტ ადამიანს ეხება, ვიდრე გვგონია. ფილტვების მქონე ნებისმიერ ადამიანს ფილტვის კიბოს რისკი აქვს. ამ დაავადების გარშემო წინასწარგანწყობის დიდი ნაწილი ადამიანებისგან მოდის, რომლებიც პაციენტებს გაუცნობიერებლად განსჯიან; ეს საფრთხე უნდა შეწყდეს. საკითხს ყურადღება უნდა მიექცეს და საზოგადოებამ წინასწარგანწყობის შესახებ ცოდნა უნდა მიიღოს.

რაც უნდა იყოს ფილტვის კიბოს მიზეზი — მოწევა თუ სხვა რამ — არასოდეს უნდა იგრძნოთ თავი მარტოდ ან შერცხვენილად. კიბოს არავინ იმსახურებს. ეს სასჯელი კი არა, დაავადებაა.