Ağciyər xərçəngi barədə hələ də davam edən təhlükəli qərəz!

Ağciyər xərçəngi barədə çox yayılmış qərəz var və bu, 1970-ci illərdən bəri davam edir. İnsanlar "ağciyər xərçəngi" ifadəsini eşidəndə onu adətən yalnız siqaretlə əlaqələndirirlər. Bu, xərçəngin yaranmasında başqa səbəblərin də ola biləcəyini düşünməmələrindən qaynaqlanır.

Tez-tez eşidilən mühakimə belədir: "Ağciyər xərçənginə tutulmusan? Onsuz da siqaret çəkirdin, nə gözləyirdin?" Təəssüf ki, ağciyər xərçəngi barədə bu qərəz hələ də davam edir. Bir çox insan ağciyər xərçəngi diaqnozu alanda “yəqin siqaret çəkir” deyə damğalanır. Hətta siqaret çəkməyən ağciyər xərçəngi xəstələri də bu qərəzlə damğalanır. Araşdırmalar göstərir ki, ağciyər xərçəngi olan bir çox insan ətrafındakı qərəzlə qarşılaşır və ya özünə qarşı qərəzə alışır.

Xərçənglə bağlı qərəz nədir?

Xərçənglə bağlı qərəz xərçəngi olan şəxslərə yönəlmiş mənfi münasibətləri, inancları və bunlarla əlaqəli sosial təcridi əhatə edən mürəkkəb termindir.

Qərəz damğalama, ayrı-seçkilik, sosial təcrid və günahlandırma kimi müxtəlif formalarda ortaya çıxa bilər. Sarsıdıcı olan odur ki, ən çox xəstələrin öz ailələri və dostları onları damğalayır; onlar insanın sağalmaz xəstəliyi olduğunu və özlərinin də bu xəstəliyə tutula biləcəyini düşündükləri üçün onun yanında olmaq istəmirlər.

Ağciyər xərçəngi barədə ən böyük qərəz xəstələrin siqaret çəkdikləri üçün bunu haqq etdiklərini düşünməkdən qaynaqlanır. Bu isə heç də ədalətli deyil.

Əlaqəli mövzu: Xərçəng xəstələrinə nə deməli və nə deməməli?

Ağciyər xərçənginə qarşı qərəz daha çoxdurmu?

Təəssüf ki, bəli. Ağciyər xərçəngi xəstələrindən soruşsanız, çoxu ətrafdakı insanların artan damğalaması və utandırmasından necə əziyyət çəkdiyini danışacaq. Ətrafdakılar xəstələri sevgi və dəstəklə əhatə etmək əvəzinə, bilmədən onlarda günahkarlıq və utanc hissi yaradır.

Ağciyər xərçənginin siqaretdən başqa amillərdən də yarana biləcəyini xüsusi vurğulamaq lazımdır. Ağciyər xərçəngi ilə əlaqəli siqaretdənkənar risk amilləri aşağıdakılardır və onlar ağciyər xərçənglərinin təxminən 10-15%-inə səbəb olur:

• Asbestə məruzqalma
• Radon qazına məruzqalma
• Hava çirklənməsi
• Ailə tarixçəsi
• Genetik mutasiya
• Su ilə arsen qəbulu
• Ağciyərlərinə şüa müalicəsi almış və xərçəngi geridə qoymuş şəxslər
• Beta-karotin kimi ağciyər xərçəngi ilə əlaqələndirilmiş bəzi əlavələr

Dünyada hər il 2 milyondan çox yeni ağciyər xərçəngi diaqnozu qoyulduğunu nəzərə alsaq, ağciyər xərçənglərinin təxminən 250-300 mini siqaretdənkənar səbəblərlə yaranır.

Yeni bir tədqiqat yalnız siqaret çəkənlərin ağciyər xərçənginə tutulduğu barədə yanlış məlumatın köklü inanca çevrildiyini və ağciyər xərçəngi diaqnozu alanlar üçün hələ də böyük problem olduğunu bildirir.

Bəli, siqaret çəkmək asılılıqdır və bəzi insanlar onu tərgitməkdə çox çətinlik çəkə bilər. Lakin insanlarda passiv siqaretçəkmə və ya siqaretdən başqa amillər səbəbindən də xərçəng yarana bilər.

Maarifləndirmə kampaniyaları ikiağızlı qılınc kimi ola bilər. Onların məqsədi insanlara xəstəliyə səbəb ola bilən təhlükəli risk amillərini izah etməkdir. Lakin ağciyər xərçəngi barədə kampaniyaların çoxu siqaretin təhlükələrinə həddindən artıq diqqət yönəldir. Nəticədə insanlar onun yeganə risk amili olduğunu düşünməyə başlayır. Halbuki bəzi insanların siqaret çəkmədən də ağciyər xərçənginə tutula biləcəyi unudulur.

Siqaret çəkən hər kəsin mütləq ağciyər xərçənginə tutulacağına dair qəti dəlil yoxdur. Siqaret çəkmək şübhəsiz zərərlidir. Lakin siqaret çəkdiyi halda ağciyər xərçəngi olmayan insanlar da var. Buna görə xəstəliyin səbəbi barədə tələsik hökm verməməliyik; səbəb mahiyyətcə tam başqa amil də ola bilər.

Əlaqəli mövzu: Siqaret çəkənlərin nə qədəri ağciyər xərçənginə tutulur?

Siqareti tərgitməklə bağlı da başqa bir qərəz var. Ağciyər xərçəngi illərlə inkişaf edə bilən mürəkkəb xəstəlikdir. Buna görə insanlar siqareti tərgitdikdən sonra da ağciyər xərçənginə tutula bilər. Siqareti tərgitmiş insanın səyləri unudulmamalı və o, yenidən mühakimə edilməməlidir. Nə olursa olsun, siqareti tərgitmək uğurdur və belə uğurlar qeyd edilməlidir.

Siqaretlə əlaqəli digər xəstəliklər

Ağciyər xərçəngi ətrafındakı qərəzi dayandırmaq qədər siqaretin zərərlərinə real yanaşmaq da vacibdir. Siqaret yalnız ağciyər xərçəngi üçün risk amili deyil. Bir çox insan bunu bilmir, lakin siqaret çəkmək böyrək, qaraciyər, boğaz, ağız, qırtlaq, mədəaltı vəzi, yoğun bağırsaq, düz bağırsaq, uşaqlıq boynu xərçəngləri və leykozlar kimi çoxsaylı başqa xərçənglər üçün də risk amili ola bilər.

Qərəzlər xəstəliklərə necə təsir edir?

2020-ci ildə Annals of Behavioral Medicine jurnalında dərc edilmiş tədqiqat xəstələrin ağciyər xərçəngi diaqnozunu başqaları ilə bölüşməkdən son dərəcə narahat olduğunu təsdiqləmişdir. Bu, təəssüf ki, incidici gerçəklikdir.

Ağciyər xərçənginə qarşı qərəz xəstələr, onlara qulluq edən ailə üzvləri və dostları üçün böyük narahatlıq mənbəyidir.

Ağciyər xərçəngi xəstələrinin qarşılaşdığı qərəzin nəticələri dəhşətlidir. Cəmiyyət xərçəng xəstələrini ən çox ehtiyac duyduqları anda təcrid edir. Bu, fiziki sağalma və psixi sağlamlıq üçün ciddi nəticələrə səbəb ola bilər.

Qərəzin nəticələrindən biri insanların ağciyər xərçəngi diaqnozu alsalar damğalanacaqlarını düşünərək erkən diaqnostikadan yayınmaları və erkən əlamətlərə məhəl qoymamalarıdır. Bu, həkimə müraciətdən çəkinməyə, müalicə almamağa və nəticədə xəstəliyin irəliləmiş mərhələyə çatmasına səbəb olur; həmin mərhələdə müalicə seçimləri olduqca məhduddur.

Qərəzin digər nəticəsi dəstəyin olmaması və tənhalıq səbəbindən psixi sağlamlığın pisləşməsidir. Bu, xəstənin emosional və fiziki sağlamlığına ciddi təsir göstərə bilər. 2019-cu ildə Cancer Reports jurnalında dərc edilmiş tədqiqat ağciyər xərçəngi xəstələrinin ciddi damğalanmaya məruz qaldığını, nəticədə depressiya səviyyələrinin yüksəldiyini və həyat keyfiyyətlərinin azaldığını ortaya qoymuşdur.

Bundan əlavə, xəstələr özlərini günahlandırmağa və bütün bunları haqq etdiklərinə inanmağa başlaya bilər. Özlərini rədd edilmiş və tənha hiss edə, sonda özünə qapanmağa, günahkarlıq, təşviş və depressiya yaşamağa, müalicədən imtina etməyə başlaya bilərlər.

Qərəzin başqa mənfi təsiri siqaret çəkməyənlərin ağciyər xərçənginə tutulmayacağına dair yanlış inancdır. Gənc ağciyər xərçəngi xəstələri buna nümunədir. Onların çoxu uzun sürən öskürək və ya təngnəfəslik əlamətlərini kifayət qədər ciddi qəbul etməyə bilər və ya onları, məsələn, astma ilə qarışdıra bilər. 28 yaşında ağciyər xərçəngi diaqnozu almış xəstə deyir: "Bir çox həkimə getdim, çoxlu rentgen çəkdirdim. Amma heç kim KT və ya başqa müayinələrdən keçməyi tövsiyə etmədi. Çünki məndə ya pnevmoniya, ya da astma olduğunu düşünürdülər.". Siqaret çəkmədiyi üçün hətta mütəxəssislər də əvvəlcə ağciyər xərçəngini düşünməyiblər. "Ağciyər xərçənginin təhlükələrindən biri hamının siqaret çəkdiyini və ya onun yalnız 65 yaşdan yuxarılarda yarandığını düşünməyimizdir. Bu, istənilən yaş, cins və irqdən hər kəsə təsir edə bilən dəhşətli xəstəlikdir və biz ona kifayət qədər diqqət yetirmirik." Bu qərəz ağciyər xərçənginin geniş yayılmasına baxmayaraq digər xərçənglərdən daha az maliyyə almasının səbəblərindən biridir.

Qərəzlərlə mübarizə

Ağciyər xərçəngi nə qədər geniş yayılsa da, qərəzlər hələ var. Xəstələr və yaxınları başqalarının nəzərində damğalanmış hiss edir. Bəs bununla necə mübarizə aparmalı? Xoşbəxtlikdən ağciyər xərçəngi ilə bağlı damğalamanın öhdəsindən gəlmək yolları mövcuddur. Sizdə və ya tanıdığınız birində ağciyər xərçəngi varsa, aşağıdakı addımlarla qərəzlə mübarizə apara və onu azalda bilərsiniz:

• Xəstəliyin müxtəlif səbəblərini daha geniş kütlələrə çatdırın. Bu, yalnız siqaret çəkənlərin xəstəliyi deyil. Ağciyərlərə təsir edən xərçəng növüdür.
• Dəstək qrupuna qoşulmaqla, hətta qrup yaratmaqla hərəkətə keçə bilərsiniz. Xərçənglə mübarizə yolunda yardım və dəstək almaq duyğularınızı idarə etməyə və psixi sağlamlığınızı yaxşılaşdırmağa xeyli kömək edə bilər.
• Günahlandırmayın. Ağciyər xərçəngi xəstəsisinizsə, özünüzü damğalamaqdan çəkinin və siqaret çəksəniz belə utanmayın. Siqaret çəkdiyi üçün ağciyər xərçənginə tutulmuş birini tanıyırsınızsa, onu mühakimə etməyin. Unutmayın, siqaret çəkmək asılılıq yaradan vərdişdir və hamımız insanıq.
• Keçmişi dəyişdirə bilmədiyimizi qəbul edin. Yalnız gələcək seçimlərimizlə gələcəyi dəyişə bilərik.

Ağciyər xərçəngi və ya başqa xərçənglə yaşamaq üçün xəstələr bu əsas qaydanı mənimsəyə bilər. Bu qayda məhdudlaşdırıcı deyil, azadlaşdırıcıdır: “Xəstə kimi davranmayın. Ətrafda kədərli halda gəzə bilməzsiniz. Daim stulda otura bilməzsiniz. Zibili atacaqsınız. Gedib bir işlə məşğul olacaqsınız. Xeyr, basketbol və ya futbol oynamaq məcburiyyətində deyilsiniz. Amma ticarət mərkəzinə gedin. Övladlarınıza, sevdiklərinizə baş çəkin. Ailənizlə vaxt keçirin. Nə isə edin. İş görərkən fəal qalın. Əlbəttə, bəzən özünüzü xəstə hiss edəcəksiniz, amma özünüzü xəstəliyə vurmayın.”

Nəticə olaraq xərçəngə qarşı qərəz hələ də var

Xərçəngə qarşı güclü qərəz və damğalama var. Lakin onun sizi əzməsi məcburi deyil. Əslində xərçəngin təsir etdiyi insanların sayı düşündüyümüzdən çoxdur. Ağciyəri olan hər kəsdə ağciyər xərçəngi riski var. Ağciyər xərçəngi barədə qərəzin böyük hissəsi xəstələri bilmədən mühakimə edən insanlardan qaynaqlanır və bu, dayandırılmalı təhlükədir. Mövzuya diqqət yetirilməli və insanlar qərəz barədə maarifləndirilməlidir.

Ağciyər xərçənginin səbəbi siqaret və ya başqa amil olsun, heç vaxt özünüzü tənha və ya utanmış hiss etməməlisiniz. Heç kim xərçəngə tutulmağı haqq etmir. Bu, cəza deyil, xəstəlikdir.