რა არის COPD? სიმპტომები, მიზეზები და მკურნალობა

COPD, სრული სახელით ფილტვის ქრონიკული ობსტრუქციული დაავადება, ფილტვებში ჰაერის ნაკადის მუდმივი შევიწროებისა და დაბრკოლების შედეგად განვითარებული ქრონიკული დაავადებაა, რომელიც სუნთქვას ართულებს. ჩვეულებრივ, ვლინდება ისეთი სიმპტომებით, როგორიცაა ქოშინი, ხანგრძლივი ხველა და ნახველის ამოღება . რადგან COPD პროგრესირებადი დაავადებაა, ადრეული დიაგნოზითა და სწორი მკურნალობით მისი მიმდინარეობის შენელება და ცხოვრების ხარისხის გაუმჯობესება შესაძლებელია. იგი საკმაოდ გავრცელებულია, განსაკუთრებით 40 წელს გადაცილებულ ზრდასრულებთან — კვლევების მიხედვით, 40 წელს გადაცილებული ყოველი 5 ადამიანიდან 1-ს შეიძლება COPD ჰქონდეს.

რა არის COPD?

COPD ფილტვის დაავადებაა, რომელსაც ქრონიკული (მუდმივი) და ობსტრუქციული (დამაბრკოლებელი) ხასიათი აქვს. ეს ტერმინი სინამდვილეში ორ ძირითად მდგომარეობას მოიცავს: ქრონიკულ ბრონქიტს და ემფიზემას. ქრონიკულ ბრონქიტს ფილტვის ბრონქების ხანგრძლივი ანთება და მასთან დაკავშირებული ხველა და ჭარბი ნახველის წარმოქმნა ახასიათებს. ემფიზემა კი ფილტვის ჰაეროვანი ბუშტუკების (ალვეოლების) დაზიანებით ვითარდება; ამ დროს ფილტვის ელასტიკურობა მცირდება და ჟანგბადის მიღება რთულდება. შედეგად COPD-ისას ფილტვები საკმარის ჰაერს ვეღარ იღებს და გამოყენებულ ჰაერს ვეღარ გამოყოფს.

დაავადება შეიძლება შეუმჩნევლად პროგრესირებდეს, ამიტომ საწყისი ნიშნები მსუბუქია და წლების განმავლობაში ნელა უარესდება. COPD მხოლოდ ფილტვებს არ აზიანებს; შორსწასულ ეტაპზე ორგანიზმის სხვა სისტემებზეც შეიძლება იმოქმედოს. მაგალითად, მძიმე სტადიის პაციენტთან ჟანგბადის ნაკლებობის გამო გულის პრობლემები, კუნთების სისუსტე და წონის კლება შეიძლება გამოვლინდეს. ამიტომ COPD მნიშვნელოვანი პრობლემაა, რომელიც ადრეულად უნდა ამოვიცნოთ და ვმართოთ.

რა იწვევს COPD-ს?

COPD-ის განვითარების ყველაზე მნიშვნელოვანი მიზეზია თამბაქოს კვამლის ხანგრძლივი ზემოქმედება. მოწევა ფილტვებს მუდმივად აზიანებს და სასუნთქი გზების შევიწროებასა და ანთებას იწვევს. მსგავსი მოქმედება აქვს არა მხოლოდ სიგარეტს, არამედ სხვა თამბაქოს ნაწარმსაც (ჩიბუხს, სიგარას, ჩილიმს). რისკის ქვეშ არიან ასევე კვამლის მუდმივი ზემოქმედების ქვეშ მყოფი პასიური მწეველები .

მოწევის გარდა COPD-ის გამომწვევი სხვა ფაქტორებიც არსებობს. განსაკუთრებით ჩასასუნთქი ჰაერის დამაბინძურებლების ხანგრძლივმა ზემოქმედებამ დაავადება შეიძლება გამოიწვიოს. მაგალითად:

• პროფესიული ზემოქმედება: მტვრიან, კვამლიან ან ქიმიური აირების შემცველ სამუშაო გარემოში წლების განმავლობაში მუშაობა (მაღარო, მშენებლობა, ქარხანა და სხვ.) ფილტვებს აზიანებს და COPD-ის რისკს ზრდის.
• გარემოს ჰაერის დაბინძურება: COPD უფრო ხშირია ძლიერ დაბინძურებულ ქალაქებში მცხოვრებ პირებთან ან არასაკმარისად განიავებულ სახლებში, სადაც გასათბობად და საჭმლის მოსამზადებლად შეშას, ნახშირს, ნაკელსა და მსგავს ბიოსაწვავს იყენებენ.
• ფილტვის განმეორებითი ინფექციები: ბავშვობაში მძიმე პნევმონიის მსგავსი ფილტვის ინფექციების გადატანამ დაზიანება შეიძლება დატოვოს და მომავალში COPD-ის რისკი გაზარდოს.
• გენეტიკური მიდრეკილება: იშვიათად ზოგიერთმა გენეტიკურმა ფაქტორმაც შეიძლება COPD-ის წინაპირობა შექმნას. მაგალითად, მემკვიდრეობითი მდგომარეობისას, სახელად ალფა-1 ანტიტრიფსინის (ATT) დეფიციტი , ახალგაზრდობაშიც შეიძლება ემფიზემის მსგავსი დაზიანება განვითარდეს, მაშინაც კი, თუ ადამიანი არ ეწევა.

შეჯამების სახით, ცუდი ხარისხის ჰაერის ხანგრძლივი ზემოქმედება და განსაკუთრებით თამბაქო COPD-ის ძირითადი მიზეზებია. ამიტომ მას ხშირად „მწეველთა დაავადებას“ უწოდებენ. თუმცა უნდა გვახსოვდეს, რომ ზემოთ ჩამოთვლილი სხვა ფაქტორების გამო COPD არასოდეს მწეველ ადამიანებსაც შეიძლება განუვითარდეთ.

COPD-ის რისკფაქტორები

COPD-ის რისკფაქტორები დიდწილად მის მიზეზებს ემთხვევა. ყველაზე მნიშვნელოვანი კვლავ მოწევაა. ხანგრძლივი მწეველების მნიშვნელოვან ნაწილს დროთა განმავლობაში COPD შეიძლება განუვითარდეს. ამასთან, შემდეგი ფაქტორებიც ზრდის რისკს:

• მოწევის ანამნეზი: ხანგრძლივად, მაგალითად, 10-20 წელი თამბაქოს მომხმარებლები ან კვლავ მწეველები ყველაზე დიდ რისკჯგუფს ქმნიან. მოწევის შეწყვეტის შემთხვევაშიც ისინი COPD-ის რისკის ქვეშ რჩებიან.
• ასაკი: COPD, ჩვეულებრივ, 40 წელს გადაცილებულ პირებთან გვხვდება. ასაკთან ერთად ფილტვების აღდგენის უნარი მცირდება და მრავალი წლის დაგროვილმა ზემოქმედებამ დაზიანება შეიძლება გამოავლინოს.
• სქესი: ადრე მამაკაცებთან უფრო ხშირი იყო, თუმცა მიიჩნევა, რომ ქალები თამბაქოს კვამლისადმი უფრო მგრძნობიარე შეიძლება იყვნენ და მსგავსი რაოდენობით მოწევისას მათთან COPD უფრო მძიმედ მიმდინარეობდეს. დღეს რისკი ორივე სქესში მაღალია.
• პროფესიული და გარემოს ზემოქმედება: მტვრიან ან ქიმიური კვამლის მქონე სამუშაოებში, მაგალითად, მაღაროში, სოფლის მეურნეობასა და მშენებლობაზე მუშაობა, ან სახლში ძლიერი კვამლის პირობებში ცხოვრება (მაგალითად, ღუმელი, თონე) COPD-ის რისკს ზრდის.
• გენეტიკური ფაქტორები: ოჯახში COPD-ის ანამნეზი ან იშვიათი გენეტიკური დარღვევა (მაგალითად, ზემოთ ნახსენები ალფა-1 ანტიტრიფსინის დეფიციტი) მიდრეკილებას შეიძლება ზრდიდეს.
• ფილტვის სხვა დაავადებები: ასთმის მსგავსი ქრონიკული სასუნთქი გზების დაავადების ან ბავშვობაში მძიმე ფილტვის ინფექციების მქონე პირებს მომავალში COPD-ის უფრო მაღალი რისკი აქვთ.

ამ რისკფაქტორების მქონე პირებს, განსაკუთრებით ხანგრძლივად მწეველ 40 წელს გადაცილებულებს, თუ აქვთ ქოშინი, ხველა ან ნახველის ამოღება , ურჩევენ დროულად მიმართონ ექიმს და საჭირო ტესტები ჩაიტარონ. COPD-ის მართვაში ადრეული დიაგნოზი ძალიან მნიშვნელოვანია.

COPD-ის სიმპტომები

რადგან COPD, ჩვეულებრივ, ნელა პროგრესირებს, დასაწყისში ნიშნები შეიძლება მსუბუქი იყოს და ადამიანმა მათ მნიშვნელობა არ მიანიჭოს. ყველაზე ხშირი სიმპტომებია:

• ქოშინი: განსაკუთრებით დატვირთვისას (სიარულისას, კიბეზე ასვლისას) გამოვლენილი ქოშინი პირველი შესამჩნევი ნიშანია. დაავადების პროგრესირებასთან ერთად სუნთქვა მოსვენებისას ან ღამით ძილშიც შეიძლება გაძნელდეს.
• ქრონიკული ხველა: მუდმივი ან ხშირად განმეორებითი ხველა COPD-ის ტიპური ნიშანია. თავიდან ხველა, ჩვეულებრივ, დილაობითაა, მძიმე სტადიაზე კი მთელი დღე შეიძლება გაგრძელდეს.
• ნახველის ამოღება: ხშირია წებოვანი ნახველის წარმოქმნა, განსაკუთრებით დილაობით. დროთა განმავლობაში რაოდენობა შეიძლება გაიზარდოს და ფერი მოყვითალო-მომწვანოდ, ინფექციის მაჩვენებელ შეფერილობად შეიცვალოს.
• ხიხინი გულმკერდში: ჩასუნთქვა-ამოსუნთქვისას ხიხინი ან სტვენის მსგავსი ხმა სასუნთქი გზების შევიწროებაზე მიუთითებს.
• ადვილად დაღლა და სისუსტე: ფილტვების მიერ არასაკმარისი ჟანგბადის მიწოდების გამო ადამიანს ყოველდღიური საქმის შესრულებისასაც შეიძლება სწრაფი დაღლა და სისუსტე შეემჩნიოს.
• ფიზიკური აქტივობის შეზღუდვა: ადამიანს ქოშინისა და დაღლილობის გამო უჭირს ის ვარჯიში ან ყოველდღიური საქმე, რომელსაც ადრე თავისუფლად ასრულებდა.
• წონის კლება და კუნთების სისუსტე: შორსწასულ ეტაპზე ჟანგბადის არასაკმარისი მიღება მეტაბოლიზმზე მოქმედებს; მადა შეიძლება შემცირდეს და უნებლიე წონის კლება განვითარდეს. შესაძლებელია კუნთების დასუსტებაც.
• კოჭების შეშუპება (ედემა): შორსწასულმა COPD-მ შეიძლება გულზეც იმოქმედოს და ფეხებისა და ტერფების შეშუპება გამოიწვიოს. ეს ხშირად გულის უკმარისობის განვითარების ნიშანი შეიძლება იყოს.
• კანის გალურჯება (ციანოზი): ჟანგბადის დაქვეითების გამო ტუჩებზე, ფრჩხილებზე ან კანზე მსუბუქი იისფერ-მოლურჯო შეფერილობა შეიძლება გამოვლინდეს.

სიმპტომები ადამიანებს შორის განსხვავდება და ნელი დასაწყისის გამო ბევრს ისინი დაბერების ბუნებრივი შედეგი ან მოწევის ჩვეულებრივი გავლენა ჰგონია. განსაკუთრებით, თუ ხველა და ნახველი ზედიზედ ორი წლის განმავლობაში ყოველწლიურად სულ მცირე სამი თვე გრძელდება, აუცილებლად პულმონოლოგს უნდა მიმართოთ. თუ COPD-ის ნიშნებს უგულებელყოფთ და მოწევასაც აგრძელებთ, დროთა განმავლობაში ჩივილები ძლიერდება და ფილტვის მოცულობის დაკარგვა შეუქცევადი ხდება.

COPD-ის სტადიები

COPD სიმპტომების სიმძიმისა და სუნთქვის ფუნქციის ტესტების მაჩვენებლების მიხედვით ოთხ სტადიად განიხილება. ყოველ სტადიაზე დაავადების სიმძიმე და ყოველდღიურ ცხოვრებაზე გავლენა იზრდება. სტადიები და მახასიათებლები ზოგადად ასეთია:

COPD-ის სტადიის მატებასთან ერთად ყოველდღიურ ცხოვრებაზე გავლენაც იზრდება. ადრეულ ეტაპზე მხოლოდ ძლიერი დატვირთვისას არსებული ჩივილები მოგვიანებით მოსვენების დროსაც გრძელდება. ამიტომ დაავადების შეძლებისდაგვარად ადრეული აღმოჩენა და მკურნალობის დაწყება გადამწყვეტია.

როგორ სვამენ COPD-ის დიაგნოზს?

COPD-ის დიაგნოსტიკის ყველაზე მნიშვნელოვანი ნაბიჯია ანამნეზისა და სუნთქვის ფუნქციის შეფასება. ექიმი, პირველ რიგში, პაციენტის ჩივილებსა და მოწევის ანამნეზს დეტალურად გამოიკითხავს. შემდეგ დიაგნოზის დასადასტურებლად რამდენიმე ტესტი ტარდება:

• სუნთქვის ფუნქციის ტესტი (სპირომეტრია): COPD-ის ძირითადი დიაგნოსტიკური ტესტია. პაციენტი ღრმად ჩაისუნთქავს და სპირომეტრში ამოისუნთქავს; ამ გზით ფილტვის მოცულობა და ჰაერის ნაკადის სიჩქარე იზომება. სპირომეტრია გვიჩვენებს, არსებობს თუ არა COPD და, თუ არსებობს, რა სტადიაზეა.
• ფილტვის რენტგენოგრაფია ან CT (კომპიუტერული ტომოგრაფია): გულმკერდის რენტგენი ინიშნება იმის გასარკვევად, ხომ არ არის ფილტვებში სხვა პრობლემა, რომელიც COPD-ის მსგავს ჩივილებს იწვევს. საჭიროებისას ექიმმა უფრო დეტალური გამოსახულებისთვის ტომოგრაფიაც შეიძლება მოითხოვოს.
• სისხლის ტესტი (ჟანგბადის დონის გაზომვა): თითზე მოთავსებული ოქსიმეტრით სისხლში ჟანგბადის სატურაცია შეიძლება გაიზომოს. ზოგ შემთხვევაში არტერიული სისხლის გაზების ანალიზით ჟანგბადსა და ნახშირორჟანგსაც განსაზღვრავენ. ეს ორგანიზმზე COPD-ის გავლენის შეფასებაში სასარგებლოა.
• სხვა გამოკვლევები: საჭიროებისას, განსაკუთრებით ახალგაზრდებთან COPD-ის ნიშნების არსებობისას, ექიმმა შეიძლება გენეტიკური ტესტები (მაგალითად, ალფა-1 ანტიტრიფსინის დონე) ან დატვირთვის ტესტები დანიშნოს.

ყველა ამ შეფასებით COPD-ის დიაგნოზი შეიძლება დაისვას. ადრეული დიაგნოზი მიმდინარეობის შესანელებლად უკიდურესად მნიშვნელოვანია. ამიტომ რისკფაქტორების მქონე პირებს სიმპტომების გარეშეც რეგულარულ სამედიცინო შემოწმებას ურჩევენ.

როგორ მკურნალობენ COPD-ს?

მიუხედავად იმისა, რომ COPD სრულად განკურნებადი დაავადება არ არის, შესაბამისი მკურნალობითა და ცხოვრების წესის შეცვლით მისი კონტროლი შესაძლებელია. მკურნალობის ძირითადი მიზანია პროგრესის შეჩერება ან შენელება, სიმპტომების შემსუბუქება და ცხოვრების ხარისხის გაუმჯობესება. ძირითადი მეთოდებია:

• მოწევის შეწყვეტა: COPD-ის მკურნალობის პირველი და ყველაზე მნიშვნელოვანი ნაბიჯი აუცილებლად მოწევის შეწყვეტაა. სანამ ადამიანი ეწევა, სხვა მეთოდები სასურველ სარგებელს სრულად ვერ იძლევა. მოწევის შეწყვეტა ფილტვის დაზიანების პროგრესს ანელებს და სიცოცხლეს ახანგრძლივებს.
• ბრონქების გამაფართოებელი პრეპარატები (ინჰალაციური მკურნალობა): სასუნთქი გზების მომადუნებელი და გამხსნელი სპრეის ან ნებულაიზერის (ორთქლის) ფორმის წამლები COPD-ის ყველაზე ხშირი მედიკამენტური მკურნალობაა. ეს ბრონქოდილატაციური პრეპარატები სუნთქვას აადვილებს და სიმპტომებს ამცირებს. მდგომარეობის მიხედვით ექიმმა ხანმოკლე ან ხანგრძლივი მოქმედების ინჰალატორი შეიძლება დანიშნოს.
• ამოსახველებელი და სხვა პრეპარატები: ჭარბი ნახველისას შეიძლება მისი გამათხელებელი და გამოყოფის გამაადვილებელი საშუალებები გამოიყენონ. თუ სასუნთქი გზების ინფექცია ვითარდება (მაგალითად, ბრონქიტის შეტევა), შესაბამის ანტიბიოტიკებს ნიშნავენ. შორსწასული COPD-ისა და ქრონიკული სუნთქვის უკმარისობისას ზოგ შემთხვევაში ანთების დამთრგუნველი კორტიკოსტეროიდებიც გამოიყენება.
• ჟანგბადით მკურნალობა: მძიმე სტადიისას სისხლში დაბალი ჟანგბადის მქონე პაციენტებს სახლში ჟანგბადის მხარდაჭერა შეიძლება დასჭირდეთ. ექიმის რეკომენდებული საათებისა და ნაკადის სიჩქარის მიხედვით კონცენტრატორით პაციენტს ჟანგბადი მუდმივად მიეწოდება. ეს განსაკუთრებით ძალიან მძიმე სტადიაზე ცხოვრების ხარისხის მნიშვნელოვანი მხარდაჭერაა.
• სუნთქვითი რეაბილიტაცია: სპეციალისტთან ჩატარებული სუნთქვითი ვარჯიშის, ფიზიკური აქტივობისა და განათლების პროგრამები პაციენტებს სუნთქვის კონტროლის გაუმჯობესებაში ეხმარება. რეაბილიტაციით დატვირთვის ამტანობა იზრდება და ყოველდღიური საქმიანობის შესრულება უმჯობესდება.
• ვაქცინები: COPD-ის მქონე პაციენტებს გრიპისა და პნევმონიის საწინააღმდეგო აცრებს ურჩევენ. სასუნთქი გზების ინფექციების პრევენციით მათ გამწვავებებისა და ჰოსპიტალიზაციის რისკი შეიძლება შეამციროს.
• ქირურგიული და მოწინავე მკურნალობა: შორსწასული COPD-ის ძალიან შერჩეულ შემთხვევებში ქირურგიული მკურნალობა შეიძლება განიხილონ. მაგალითად, ემფიზემისას ფილტვის ძლიერ დაზიანებული ნაწილების მოცილება (ფილტვის მოცულობის შემამცირებელი ოპერაცია) ან ენდოსკოპიურად მათი ფუნქციური გამოთიშვა შეიძლება ჩატარდეს. ბოლო გამოსავლად შესაბამის კანდიდატებთან ფილტვის გადანერგვაც შესაძლებელია. თუმცა ეს მკურნალობა ყველას არ შეეფერება და რისკების გამო მხოლოდ ძალიან შეზღუდულ რაოდენობას უტარდება.

COPD-ისას ყველაზე შესაფერის გეგმას ექიმი სტადიის, ზოგადი ჯანმრთელობისა და საჭიროებების მიხედვით განსაზღვრავს. წარმატებისთვის პაციენტმაც უნდა აიღოს პასუხისმგებლობა, მაგალითად, მოერიდოს თამბაქოს, წამლები რეგულარულად მიიღოს და შემოწმებები არ გამოტოვოს.

როგორ ავიცილოთ COPD? (დაცვის გზები)

COPD-ის სრულად განკურნება რთულია, ამიტომ საუკეთესოა მისი თავიდან აცილება ან ადრეულად აღმოჩენა და პროგრესის შეჩერება. დაცვისთვის შემდეგი ზომები შეიძლება მიიღოთ:

• თამბაქოს ნაწარმისგან თავის შეკავება: სიგარეტისა და მსგავსი ნაწარმის არდაწყება, ხოლო მოხმარებისას შეწყვეტა, COPD-ის პრევენციის მთავარი გზაა. ასევე ეცადეთ, სახლში ან სამსახურში სხვისი თამბაქოს კვამლის ზემოქმედების ქვეშ არ იყოთ (მოერიდეთ პასიურ მოწევას).
• სუფთა ჰაერის სუნთქვა: შეძლებისდაგვარად სუფთა ჰაერის გარემოში იყავით. თუ ძლიერ დაბინძურებულ უბანში ცხოვრობთ, ცუდი ჰაერისას გარეთ ყოფნის დრო შეამცირეთ. მტვრის ან ქიმიური კვამლის პირობებში მუშაობისას შესაფერისი ნიღაბი და ვენტილაციის ზომები გამოიყენეთ.
• ბიოსაწვავის კვამლისგან თავის არიდება: თუ გასათბობად ან მოსამზადებლად შეშა, ნახშირი, ნაკელი ან მსგავსი საწვავი გამოიყენება, დარწმუნდით, რომ გარემო კარგად ნიავდება. თუ შესაძლებელია, ღუმლის ნაცვლად ენერგიის უფრო სუფთა წყარო აირჩიეთ.
• რეგულარული ვარჯიში: ფიზიკურად აქტიური ცხოვრება ფილტვის მოცულობის შენარჩუნებას უწყობს ხელს. ეცადეთ, კვირაში სულ მცირე რამდენიმე დღე მარტივად ივარჯიშოთ, მაგალითად, 30 წუთი სწრაფად იაროთ. აქტიური ცხოვრება COPD-ის რისკის შემცირებასთან ერთად გულ-სისხლძარღვთა ჯანმრთელობისთვისაც სასარგებლოა.
• ჯანსაღი კვება: ბოსტნეულითა და ხილით მდიდარი დაბალანსებული კვება ზოგად ჯანმრთელობას აძლიერებს. განსაკუთრებით ანტიოქსიდანტებით მდიდარმა საკვებმა (მაგალითად, C და E ვიტამინებით) ფილტვის ჯანმრთელობაზე დადებითად შეიძლება იმოქმედოს.
• სასუნთქი გზების ინფექციებისგან დაცვა: გრიპმა, გაციებამ და მსგავსმა ინფექციებმა ფილტვებში ანთება შეიძლება გამოიწვიოს და COPD-ის რისკი გაზარდოს. ამიტომ მიიღეთ ზომები, მაგალითად, ხალხმრავლობაში ნიღაბი გამოიყენეთ და ხელის ჰიგიენას ყურადღება მიაქციეთ. ყოველწლიური გრიპის აცრა და საჭიროებისას პნევმონიის საწინააღმდეგო აცრაც დამცავი იქნება.
• რეგულარული სამედიცინო შემოწმება: განსაკუთრებით რისკჯგუფში ყოფნისას (მაგალითად, მრავალწლიანი მოწევისას), სიმპტომების გარეშეც პერიოდულად ექიმთან მისვლა და სუნთქვის ტესტი ადრეულ ნიშნებს გამოავლენს. ადრეული ზომებით COPD-ის განვითარების თავიდან აცილება შეიძლება იყოს შესაძლებელი.

ეს ზომები არა მხოლოდ COPD-ის, არამედ ზოგადად ფილტვის ჯანმრთელობისთვის საშიში მრავალი დაავადების პრევენციას უწყობს ხელს. გახსოვდეთ, ჯანსაღი ცხოვრების წესი და მავნე ჩვევებისგან თავის შეკავება საუკეთესოა, რაც ფილტვებისთვის შეგიძლიათ გააკეთოთ.

რა შველის COPD-ს? (ცხოვრების წესის რეკომენდაციები პაციენტებისთვის)

COPD-ის დიაგნოზის შემდეგ სამედიცინო მკურნალობასთან ერთად ყოველდღიური ცვლილებები და ყურადღება დაავადების ჩივილების შემცირებაში დიდ როლს ასრულებს. უფრო თავისუფლად სუნთქვისა და ცხოვრების ხარისხის გასაუმჯობესებლად პაციენტებმა შემდეგი რჩევები უნდა გაითვალისწინონ:

• ნუ მოწევთ: COPD-ის მქონე პაციენტისთვის საუკეთესო ნაბიჯი მოწევის სრულად შეწყვეტაა. კვამლი სასუნთქ გზებს კიდევ უფრო აღიზიანებს და ხველას, ნახველსა და ქოშინს ზრდის. პასიურ მოწევასაც მოერიდეთ; ნუ დარჩებით გარემოში, სადაც ეწევიან.
• მოერიდეთ დაბინძურებულ ჰაერსა და მტვერს: მტვრიან და კვამლიან ადგილებში მუშაობამ ან ყოფნამ COPD-ის სიმპტომები შეიძლება გააუარესოს. ცუდი ჰაერის ხარისხის დღეებში, თუ აუცილებელი არ არის, გარეთ გასვლას მოერიდეთ ან ნიღაბი გაიკეთეთ. სახლში მტვრის დაგროვების თავიდან ასაცილებლად რეგულარულად დაასუფთავეთ და ოთახი გაანიავეთ.
• წამლები რეგულარულად მიიღეთ: ექიმის დანიშნული ინჰალატორი (სუნთქვის გამაადვილებელი) ან სხვა წამლები მითითების შესაბამისად რეგულარულად გამოიყენეთ. სიმპტომების შემცირების შემთხვევაშიც არ უნდა შეწყვიტოთ; სხვაგვარად დაავადება შეიძლება გაუარესდეს.
• რეგულარულად მიმართეთ ექიმს: COPD-ის მიმდინარეობა დროთა განმავლობაში შეიძლება იცვლებოდეს. პერიოდული ვიზიტებით მდგომარეობა შეამოწმებინეთ. საჭიროებისას ექიმმა მკურნალობის გეგმა შეიძლება შეცვალოს ან დამატებითი ზომები გირჩიოთ.
• შეასრულეთ სუნთქვითი ვარჯიშები: დიაფრაგმული სუნთქვა და მოკუმული ტუჩებით ნელა ამოსუნთქვის (ტუჩების მოკუმვით სუნთქვა) მსგავსი ტექნიკები ფილტვის ეფექტურობას შეიძლება ზრდიდეს. სპეციალისტისგან სწავლა და რეგულარული შესრულება ქოშინის შეტევების კონტროლში დაგეხმარებათ.
• ფიზიკურად აქტიური დარჩით: დაავადების შესაძლებლობის ფარგლებში ყოველდღე გაისეირნეთ ან მსუბუქი ვარჯიში არ გამოტოვოთ. მოძრაობა ფიზიკურ ფორმას ინარჩუნებს და სუნთქვის კუნთებს აძლიერებს. ძალიან მძიმე ვარჯიშს მოერიდეთ და აქტივობა სუნთქვის შესაძლებლობას მოარგეთ.
• კვებას ყურადღება მიაქციეთ: COPD-ის პაციენტები ჯანსაღად და დაბალანსებულად უნდა იკვებონ. ძალიან მარილიან საკვებს მოერიდეთ (ჭარბი მარილი წყლის შეკავებით ქოშინს შეიძლება აძლიერებდეს). შეამცირეთ ტკბილი და დამუშავებული საკვები. აირჩიეთ ბოსტნეულის, ხილის, მთლიანი მარცვლეულისა და უცხიმო ცილის შემცველი რაციონი. საკმარისი კალორია მნიშვნელოვანია, თუმცა წონის ზედმეტ მატებას მოერიდეთ, რადგან ჭარბი წონა სუნთქვას ართულებს.
• ბევრი სითხე მიიღეთ: დღის განმავლობაში საკმარისი წყალი ნახველს ათხელებს და ხველით გამოყოფას აადვილებს. თუ ჰაერი მშრალია, საცხოვრებლის დატენიანებამ (მაგალითად, ორთქლის მოწყობილობით) სასუნთქი გზები შეიძლება დაამშვიდოს.
• გამოიყენეთ კონტროლირებული ხველის ტექნიკა: დაგროვილი ნახველის გამოსაყოფად განმეორებითი, ძალდატანებითი ხველის ნაცვლად ღრმად ჩასუნთქვა და კონტროლირებულად ამოხველება უფრო ეფექტურია. ამ ტექნიკით ფილტვებს ზედმეტი ენერგიის ხარჯვის გარეშე გაწმენდთ.
• მიიღეთ ფსიქოლოგიური მხარდაჭერა: ქრონიკულ დაავადებასთან ცხოვრებამ ზოგჯერ სტრესი და დეპრესია შეიძლება გამოიწვიოს. პაციენტებისთვის სტრესის მართვის მხარდაჭერა და საჭიროებისას ფსიქოლოგთან ან მხარდაჭერის ჯგუფთან შეხვედრა შეიძლება სასარგებლო იყოს. დაავადებასთან გამკლავებისთვის კარგი განწყობის შენარჩუნება მნიშვნელოვანია.

ამ რეკომენდაციების შესრულებამ COPD-ის მქონე პირებთან ქოშინი და დაღლილობა შეიძლება შეამსუბუქოს და ყოველდღიური საქმიანობა გააადვილოს. რა თქმა უნდა, ყველა რჩევა საკუთარ ჯანმრთელობას უნდა მოარგოთ, ამიტომ რაიმეს შეცვლამდე ექიმთან კონსულტაციაც მნიშვნელოვანია.

ხშირად დასმული კითხვები

გადამდებია COPD?

არა, COPD გადამდები დაავადება არ არის. ძირითადი მიზეზებია მოწევა, მავნე აირებისა და მტვრის ზემოქმედება ან გენეტიკური მიდრეკილება და არა მიკროორგანიზმით გამოწვეული ინფექცია. ამიტომ ყოველდღიურ ცხოვრებაში COPD-ის პაციენტის გვერდით ყოფნა ან ერთად მუშაობა დაავადებას არ იწვევს. თუმცა მათთან ბრონქიტისა და პნევმონიის მსგავსი სასუნთქი ინფექციები ხშირია და ისინი გადამდები შეიძლება იყოს. ანუ თავად COPD არ გადადის, მაგრამ პაციენტის გრიპი ან გაციება ჯანმრთელ ადამიანს შეიძლება გადაედოს. ამიტომ პაციენტებმა ავადმყოფებთან კონტაქტისას სიფრთხილე და ჰიგიენა უნდა დაიცვან.

რა განსხვავებაა COPD-სა და ასთმას შორის?

COPD და ასთმა ორივე სასუნთქ გზებზე მოქმედი ქრონიკული დაავადებაა, თუმცა მათ შორის მნიშვნელოვანი განსხვავებებია. ასთმა, ჩვეულებრივ, ბავშვობაში ან ახალგაზრდობაში იწყება, სასუნთქი გზების პერიოდულ შევიწროებას იწვევს და შეტევებით მიმდინარეობს. ასთმის დროს შევიწროება უმეტესად შექცევადია; სწორი მკურნალობით შეტევებს შორის ადამიანს ნორმალურად სუნთქვა შეუძლია და ფილტვის ფუნქცია დიდწილად ნორმას უბრუნდება. COPD კი უფრო ხშირად უფროს ასაკში, თამბაქოს ხანგრძლივი ზემოქმედების შედეგად ვითარდება და სასუნთქი გზების დაზიანება მუდმივია. ქოშინი და ხველა დროთა განმავლობაში მუდმივი ხდება და ფუნქციის დაკარგვა სრულად ვერ აღდგება. კიდევ ერთი განსხვავებაა ის, რომ ასთმისას შეტევებს შორის ფილტვები, ჩვეულებრივ, თითქმის ნორმალურად მუშაობს, COPD-ისას კი ქრონიკულად დაზიანებულია. მოკლედ, ასთმა უმეტესად ალერგიული და შექცევადი სასუნთქი გზების შევიწროებაა, COPD კი მუდმივი და პროგრესირებადი სასუნთქი გზების დაზიანებაა.

შეიძლება COPD სრულად განიკურნოს?

სამწუხაროდ, COPD სრულად განკურნებადი დაავადება არ არის. დღეს არ არსებობს მკურნალობა (წამალი ან მეთოდი), რომელიც მას სრულად აღმოფხვრის. მიუხედავად ამისა, COPD პრევენცირებადი და მკურნალობადი დაავადებაა. ადრეული დიაგნოზის, მოწევის შეწყვეტის, შესაბამისი წამლებისა და ცხოვრების წესის ცვლილებისას პროგრესის დიდწილად შეჩერება ან შენელება შეიძლება. ნებისმიერ სტადიაზე მოწევის შეწყვეტა ყოველთვის სასარგებლოა; მაგალითად, რამდენიმე თვეში სუნთქვის ფუნქცია შესამჩნევად შეიძლება გაუმჯობესდეს. თუმცა COPD-ით გამოწვეული დაზიანება (მაგალითად, ემფიზემისას ალვეოლების დაშლა) ვერ აღდგება. ამიტომ „განკურნების“ ნაცვლად მიზანია კონტროლი და პროგრესის თავიდან აცილება . შესაბამისი მკურნალობით ბევრ პაციენტს ყოველდღიური ცხოვრების გაგრძელება და მძიმე შეტევების გარეშე ცხოვრების ხარისხის შენარჩუნება შეუძლია. მთავარია ექიმის რჩევების დაცვა და მავნე მაპროვოცირებელი ჩვევებისგან თავის შეკავება.

რა არის COPD-ის შეტევა (გამწვავება) და როგორ ავიცილოთ?

COPD-ის შეტევა, ანუ გამწვავების პერიოდი, დაავადების ჩვეულებრივ მიმდინარეობასთან შედარებით უეცარი გაუარესებაა. ყოველდღიური ხველა, ნახველი და ქოშინი ინფექციის, ჰაერის დაბინძურების ან სხვა ფაქტორის გამო უეცრად ძლიერდება. მაგალითად, გაციებისას პაციენტს შეიძლება უცებ ძალიან ძლიერი ქოშინი, მოხრჩობის მსგავსი ხველა და ჭარბი ნახველი განუვითარდეს; ამას შეტევა ეწოდება. ამ დროს პაციენტს ყოველდღიური საქმის შესრულებაც შეიძლება აღარ შეეძლოს და მოსვენების დროსაც სუნთქვა უჭირდეს. ასეთ შემთხვევაში დროულად სამედიცინო დახმარებაა საჭირო. ექიმმა შეიძლება ჟანგბადი, ნებულაიზერით გადაუდებელი ბრონქოდილატაციური მკურნალობა ან საჭიროებისას ანტიბიოტიკი და კორტიზონი გამოიყენოს.

COPD-ის გამწვავების თავიდან ასაცილებლად უპირველესად მნიშვნელოვანია გრიპისა და ბრონქიტის მსგავსი ინფექციებისგან დაცვა. ამისთვის სასარგებლოა ყოველწლიური გრიპის აცრა, ხალხმრავლობაში ნიღაბი და ხელების ხშირი დაბანა. სიცივემაც შეიძლება შეტევა გამოიწვიოს, ამიტომ ზამთარში გარეთ გასვლისას ცხვირ-პირის შარფით დაფარვა და გამთბარი ჰაერის ჩასუნთქვა შეიძლება დაგეხმაროთ. რეგულარული წამლებიც შეტევების პრევენციას უწყობს ხელს; დანიშნული ინჰალატორები არ უნდა გამოტოვოთ. თუ COPD გაქვთ და ქოშინი უჩვეულოდ გიმატებთ, დაუყოვნებლივ მიმართეთ დაწესებულებას, რათა ჩარევა შეტევის დასაწყისშივე მოხდეს.

რას უნდა მიაქციონ ყურადღება COPD-ის პაციენტებმა კვებისას?

COPD-ის მქონე პირებისთვის სწორი კვება მნიშვნელოვანია ზოგადი ჯანმრთელობის შესანარჩუნებლად და სუნთქვითი დატვირთვის შესამცირებლად. პირველ რიგში, მარილის ჭარბ მიღებას უნდა მოერიდოთ. ჭარბი მარილი წყალს აკავებს, გულსა და ფილტვებს ტვირთავს და ფეხების შეშუპებით ქოშინი შეიძლება გააძლიეროს. ტკბილი და დამუშავებული საკვებიც შეძლებისდაგვარად უნდა შეამციროთ, რადგან კალორიულია, სიმსუქნეს შეიძლება უწყობდეს ხელს და წონის მატება სუნთქვას ართულებს. COPD-ის პაციენტები იდეალური წონის შენარჩუნებას უნდა ცდილობდნენ — როგორც ზედმეტი სიგამხდრე, ისე ძლიერი სიმსუქნე სუნთქვის კუნთებზე უარყოფითად შეიძლება მოქმედებდეს.

ამის ნაცვლად უნდა აირჩიოთ ცილებითა და ვიტამინებით მდიდარი, დაბალანსებული რაციონი . ყოველ კვებაზე საკმარისი უცხიმო ხორცი, ქათამი, თევზი, პარკოსნები ან სხვა ცილის წყარო მიიღეთ; ცილა კუნთის დაკარგვის პრევენციას ეხმარება. ახალი ბოსტნეული და ხილი უხვად უნდა მიირთვათ, რადგან მათი ვიტამინები და ანტიოქსიდანტები ინფექციებთან ბრძოლას აძლიერებს. განსაკუთრებით A, C და E ვიტამინებით მდიდარი საკვები ფილტვის ქსოვილს შეიძლება იცავდეს. მარტივი ნახშირწყლების ნაცვლად რთული ნახშირწყლები (მთლიანი მარცვლეული, პარკოსნები) უნდა აირჩიოთ; ისინი შაქარს უფრო სტაბილურად ინარჩუნებს და ენერგიას იძლევა.

გარდა ამისა, COPD-ის პაციენტებმა აირების წარმომქმნელ საკვებს ყურადღება უნდა მიაქციონ. მაგალითად, კომბოსტო, ლობიო და მუხუდო ზოგიერთთან შებერილობას იწვევს, დიაფრაგმას აწვება და სუნთქვას შეიძლება ართულებდეს. რადგან საკვების გავლენა ინდივიდუალურია, დააკვირდით, რა გაწუხებთ, და კვება შესაბამისად მოარგეთ. და ბოლოს, ძალიან დიდი ულუფების ნაცვლად ხშირად და მცირე რაოდენობით ჭამაც დიაფრაგმაზე ზეწოლას ამცირებს და სუნთქვას აადვილებს.

სასიკვდილოა COPD?

COPD სერიოზული და სიცოცხლისთვის პოტენციურად საშიში დაავადებაა, თუმცა ყველა პაციენტთან ერთნაირად არ მიმდინარეობს. სიცოცხლის ხანგრძლივობა და ხარისხი სიმძიმის, თანმხლები პრობლემებისა და მკურნალობის დაცვის მიხედვით განსხვავდება. მკურნალობის გარეშე და მავნე ჩვევების გაგრძელებისას დაავადებამ დროთა განმავლობაში მძიმე სუნთქვისა და გულის უკმარისობა შეიძლება გამოიწვიოს. მსოფლიოში COPD სიკვდილის ყველაზე ხშირ გამომწვევ დაავადებებს შორის მე-3 ადგილზე დგას. თურქეთშიც სასუნთქი სისტემის დაავადებებით სიკვდილიანობის დიდი ნაწილი COPD-ს უკავშირდება. ეს მონაცემები დაავადების სერიოზულობას აჩვენებს.

მეორე მხრივ, ადრეული დიაგნოზის, სწორი მკურნალობისა და მოწევის შეწყვეტისას მიმდინარეობა შეიძლება ბევრად უკეთესი იყოს. მრავალი ადამიანი ექიმის რჩევებისა და საკუთარ თავზე ზრუნვის წყალობით დიდხანს ცხოვრობს და ყოველდღიურ საქმეებს ასრულებს. ანუ COPD, მიუხედავად პოტენციური სასიკვდილო ხასიათისა, მართვადი დაავადებაა. განსაკუთრებით მოწევის შეწყვეტა, ჟანგბადის მსგავსი მხარდაჭერის დროული გამოყენება და ინფექციებისგან დაცვა მძიმე გართულებებსა და სიკვდილის რისკს მნიშვნელოვნად ამცირებს.

უფრო მძიმედ გადააქვთ COPD-ის პაციენტებს COVID-19?

COPD-ის მქონე პირებს COVID-19-ის მსგავსი სასუნთქი ინფექციების ჯანმრთელ ადამიანებზე მძიმედ გადატანის რისკი აქვთ. მიზეზია უკვე შემცირებული ფილტვის რეზერვი და ქრონიკული დაავადებით შესაძლოა დასუსტებული იმუნური სისტემა. COVID-19 ფილტვებზე მოქმედი ინფექციაა და COPD-ის მსგავსი წინარე დაავადებისას პნევმონიისა და სუნთქვის უკმარისობის რისკი უფრო მაღალია. ამიტომ პაციენტები COVID-19-ის ინფექციისგან შეძლებისდაგვარად უნდა დაიცვან.

მისაღები სიფრთხილის ზომები სხვების მსგავსია, თუმცა მეტი სიზუსტე სჭირდება: აუცილებლად ჩაიტარეთ აცრები (COVID-19-ის ვაქცინები და გამაძლიერებელი დოზები), ხალხმრავალ და დახურულ ადგილებში ნიღაბი გამოიყენეთ და ხელის ჰიგიენა დაიცავით. ასევე COVID-19-ის პერიოდში COPD-ის წამლები არავითარ შემთხვევაში არ გამოტოვოთ და ექიმის რეკომენდაციებს მიჰყევით. თუ COPD გაქვთ და COVID-19-ის ნიშნები (ცხელება, ხველა, ქოშინი) განვითარდა, დროულად მიმართეთ სამედიცინო დაწესებულებას. ადრეული ჩარევით დამძიმების თავიდან აცილება შეიძლება. გახსოვდეთ, COPD COVID-19-ის მძიმედ მიმდინარეობის რისკს ზრდის, თუმცა პრევენციული ზომებითა და დროული მკურნალობით მისი მინიმუმამდე შემცირება შესაძლებელია.