რა არის თურქული? რა სიმპტომები აქვს? გადადის ადამიანზე? ახალი აფეთქება თურქეთში

რა არის თურქული?

თურქული მძიმე გადამდები დაავადებაა, რომელიც წყვილჩლიქიან ცხოველებში (მაგალითად, მსხვილფეხა რქოსან პირუტყვში, თხებსა და ღორებში) გვხვდება. თურქულის ვირუსით გამოწვეული ეს დაავადება ძლიერ გადამდებია და რამდენიმე საათში ერთი ცხოველიდან მეორეზე შეიძლება გავრცელდეს. ინფექცია მთელ ჯოგს 48 საათში შეიძლება მოედოს.

თურქულ ენაში სიტყვა „şap“ ცხოველების პირის, ცხვირისა და ფეხების არეში წარმოქმნილ წყლულებს აღნიშნავს. ამიტომ ტერმინი „şap hastalığı“ ამ დაავადების სიმპტომებში შემავალ წყლულებზე მისათითებლად გამოიყენეს. ამასთან, სიტყვა „şap“ ძველ თურქულში „წვას“ ნიშნავს და შეიძლება ვივარაუდოთ, რომ დაავადების ზემოქმედება ცხოველების პირისა და ცხვირის არეში წვის შეგრძნებას იწვევს.

მნიშვნელოვანი ინფორმაცია

• გამომწვევი აგენტი: Foot-and-Mouth Disease Virus (FMDV = ფეხისა და პირის დაავადების ვირუსი), Aphthovirus გვარი, Picornaviridae ოჯახი.
• მასპინძლები: წყვილჩლიქიანი ცხოველები (მცოხნავები, ღორები).
• გადაცემის გზები: მოიცავს მრავალ გზას, მათ შორის პირდაპირ კონტაქტს, კონტაქტში ნამყოფ საგნებს, აეროზოლებს, დაუმუშავებელი ცხოველური პროდუქტების მოხმარებას, გარემოდან ზემოქმედებას, სპერმას და სხვ.
• ინკუბაციური პერიოდი: 2-14 დღე.
• ავადობა და სიკვდილიანობა: აუცრელ ან მანამდე არაინფიცირებულ ცხოველებში ძალიან გადამდებია. ზრდასრულ ცხოველებში სიკვდილი იშვიათია, თუმცა ახალგაზრდა ცხოველებში სიკვდილიანობამ შეიძლება 20%-ს მიაღწიოს.
• ზოონოზური (ადამიანზე გადაცემის) პოტენციალი: ზოონოზური არ არის / უკიდურესად იშვიათია.

რა სიმპტომები აქვს?

დაავადების სიმპტომებია სიცხე, აფთის მსგავსი დაზიანებები, შეშუპება და წყლულების კვალი პირის, ცხვირისა და ფეხების არეში. თურქული არა მხოლოდ ცხოველთა ჯანმრთელობისა და კეთილდღეობის სერიოზული საფრთხეა, არამედ სოფლის მეურნეობისა და ეკონომიკური საქმიანობისთვისაც მნიშვნელოვან რისკს ქმნის.

გავრცელება მსოფლიოში

თურქული ენდემურია აფრიკაში, ახლო აღმოსავლეთში, აზიის ზოგ რეგიონსა და სამხრეთ ამერიკაში. ტერმინი „ენდემური“ დაავადებას ან ინფექციას ნიშნავს, რომელიც კონკრეტულ რეგიონში ან პოპულაციაში მუდმივად არსებობს. აფეთქებები ევროპის ზოგ რეგიონში, ჩინეთში, იაპონიაში, სამხრეთ კორეასა და ინგლისშიც მოხდა.

ვაქცინით პრევენცია შესაძლებელია, თუმცა ახალი სეროტიპები ჩნდება

თურქული ვაქცინით პრევენცირებადი დაავადებაა. თუმცა ზოგ ქვეყანაში ვაქცინის წარმოების სირთულეების ან სხვა შეზღუდვების, მაგალითად, ცხოველების გადაადგილების აკრძალვის გამო დაავადება კვლავ პრობლემად რჩება. ამასთან, აცრის მიუხედავად, ვირუსის სხვადასხვა სეროტიპი მუდმივად იცვლება და მუტაციას განიცდის, ამიტომ ვაქცინების ეფექტიანობა ყოველთვის გარანტირებული ვერ იქნება.

არსებობს მკურნალობა?

თურქულის სპეციფიკური/მკაფიოდ განსაზღვრული მკურნალობა არ არსებობს. მკურნალობა დამხმარე მოვლასა და სიმპტომურ მეთოდებს მოიცავს. გამოჯანმრთელების დრო ცხოველის ასაკზე, ზოგად ჯანმრთელობასა და დაავადების სიმძიმეზეა დამოკიდებული. სიმპტომების შესამსუბუქებლად შეიძლება ტკივილგამაყუჩებლების, სიცხის დამწევებისა და ანთების საწინააღმდეგო პრეპარატების გამოყენება.

რადგან განსაკუთრებით ეფექტიანი მკურნალობა არ არსებობს, თურქულის კონტროლი ვაქცინაციით, ვეტერინარული უწყებების მკაცრი მეთვალყურეობითა და დაავადების გამოვლენითაა შესაძლებელი.

შემაშფოთებელი აფეთქება თურქეთში

2023 წლის მარტში თურქეთში თურქულის ახალი აფეთქება დაიწყო. აფეთქებასთან დაკავშირებით, თურქულთან ბრძოლის ევროკავშირის კომისიის (EuFMD) კოორდინაციით ნიმუშები გაიგზავნა და გამოიკვლიეს. ერთ-ერთ ნიმუშში SAT-2 სეროტიპი გამოვლინდა, რომელიც თურქეთში მანამდე არ აღრიცხულა. სამინისტრომ ამ სეროტიპის საწინააღმდეგო ვაქცინის წარმოებაზე მუშაობა სწრაფად დაიწყო; შესაბამის უწყებებთან კავშირით საზღვრის ზედამხედველობისა და გზების კონტროლის ღონისძიებები გაძლიერდა. ამჟამად დაავადების მქონე 8 მეურნეობაში ზომებია მიღებული და საკარანტინო კორდონი მოქმედებს. საჭირო შეტყობინება ცხოველთა ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციასაც გაეგზავნა. სამინისტრო მთელ მსხვილფეხა რქოსან პირუტყვზე ვაქცინაციისთვის საჭირო სამუშაოებს სწრაფად ახორციელებს.

რომელი ვირუსი იწვევს თურქულს?

თურქულს Foot-and-Mouth Disease Virus (FMDV) იწვევს. FMDV პიკორნავირუსების ოჯახის ვირუსია, რომელიც რნმ-ს შეიცავს. ეს ძლიერ გადამდები ვირუსი მრავალ სხვადასხვა საძოვარ ცხოველს აინფიცირებს. FMDV-ს შვიდი განსხვავებული სეროტიპი აქვს და თითოეული მათგანი განსხვავებული ანტიგენური თვისებებით ხასიათდება. ამიტომ თითოეულ სეროტიპს სპეციფიკური ვაქცინა აქვს. FMDV-ის სწრაფი მუტაციის უნარი ვაქცინების მუდმივ განახლებასა და სათანადოდ გამოყენებას მოითხოვს.

გადადის თუ არა თურქული ადამიანზე?

თურქულის ვირუსი მხოლოდ ფერმის ცხოველებს აინფიცირებს და ადამიანზე არ გადადის. თუმცა ადამიანები შეიძლება ვირუსის გადამტანები იყვნენ და ცხოველებს შორის მის გავრცელებას შეუწყონ ხელი. ამიტომ ცხოველებთან კონტაქტში მყოფმა პირებმა ჰიგიენის წესები უნდა დაიცვან, ხელები დაიბანონ, ხელთათმანები ატარონ და ხშირად გამოცვალონ. ამასთან, თურქულის გამომწვევი ვირუსისა და ადამიანებში არსებული სხვა მსგავსი ვირუსების გამო (მაგალითად, შემთხვევით იმავე სახელის მქონე „აპთოვირუსების“) ზოგ ტესტში შეიძლება შეცდომაში შემყვანი შედეგი მივიღოთ. ამიტომ თურქულის გამოვლენისას სიფრთხილეა საჭირო; ადამიანზე გადაცემის რაიმე რისკი არ არსებობს.

თურქულის ვაქცინის მოკლე ისტორია

ისტორიაში ცნობილი პირველი თურქულის ვაქცინები 1898 წელს გერმანელმა ბაქტერიოლოგმა August von Wassermann-მა და ინგლისელმა ვეტერინარმა Sir Frederick William Fitzsimons-მა ერთმანეთისგან დამოუკიდებლად შეიმუშავეს. მათ ინაქტივირებული ვაქცინები ეწოდება, რადგან ცოცხლის ნაცვლად მოკლული თურქულის ვირუსები გამოიყენება.

თურქეთში თურქულის ვაქცინაზე პირველი სამუშაოები 1920-იან წლებში დაიწყო. იმ პერიოდში თურქეთში დაავადება ძალიან გავრცელებული იყო და განსაკუთრებით სასაზღვრო რეგიონების ცხოველებში დიდ დანაკარგებს იწვევდა. პირველი ვაქცინები საზღვარგარეთიდან შემოჰქონდათ, შემდგომ წლებში კი ვაქცინების წარმოება თურქეთშიც დაიწყო. დღეს თურქეთში თურქულის ვაქცინას სახელმწიფო აწარმოებს და მსხვილფეხა რქოსანი პირუტყვი რეგულარულად იცრება.