Dabaq Xəstəliyi Nədir? Əlamətləri Hansılardır? İnsanlara Keçirmi? Türkiyədə Yeni Epidemiya

Dabaq Xəstəliyi Nədir?

Dabaq xəstəliyi cütdırnaqlı heyvanlarda (məsələn, mal-qara, keçilər, donuzlar) rast gəlinən ciddi yoluxucu xəstəlikdir. Dabaq virusunun törətdiyi bu xəstəlik yüksək dərəcədə yoluxucudur və bir neçə saat ərzində bir heyvandan digərinə yayıla bilər. İnfeksiya bütün sürüyə 48 saat ərzində yayıla bilər.

Türkcədə “şap” sözü heyvanların ağız, burun və ayaq nahiyələrində yaranan yaraları ifadə etmək üçün işlədilir. Buna görə “şap hastalığı” termini bu xəstəliyin əlamətləri arasında yer alan yaralara istinad etmək üçün istifadə olunub. Həmçinin “şap” sözü qədim türkcədə “yandırmaq” mənasını verir və xəstəliyin təsirləri səbəbindən heyvanların ağız və burun nahiyələrində yanma hissi yaratdığı düşünülə bilər.

Mühüm Məlumatlar

• Törədici: Foot-and-Mouth Disease Virus (FMDV= ayaq və ağız xəstəliyi virusu), Aphthovirus cinsi, Picornaviridae ailəsi.
• Ev sahibi orqanizmlər: cütdırnaqlı heyvanlar (gövşəyənlər, donuzlar).
• Yoluxma yolları: birbaşa təmas, təmas edilən əşyalar, aerozollar, emal edilməmiş heyvan mənşəli məhsulların istehlakı, ətraf mühitə məruzqalma, sperma və s. kimi çoxsaylı yolları əhatə edir.
• İnkubasiya dövrü: 2-14 gün.
• Xəstələnmə və ölüm göstəriciləri: Peyvənd olunmamış və ya əvvəllər yoluxmamış heyvanlarda çox yüksək dərəcədə yoluxucudur. Yetkin heyvanlarda ölüm nadirdir, lakin cavan heyvanlarda mortalite (ölüm) göstəricisi 20%-yə qədər arta bilər.
• Zoonotik (insana keçmə) potensial: Zoonotik deyil / son dərəcə nadirdir.

Əlamətləri Hansılardır?

Xəstəliyin əlamətləri arasında qızdırma, aftaya bənzər lezyonlar, ağız, burun və ayaqlarda şişkinlik və yara izləri kimi simptomlar yer alır. Dabaq xəstəliyi heyvanların sağlamlığı və rifahı üçün ciddi təhlükə yaratmaqla yanaşı, kənd təsərrüfatı sənayesi və iqtisadi fəaliyyətlər üçün də mühüm riskdir.

Dünyada Yayılması

Dabaq xəstəliyi Afrikada, Yaxın Şərqdə, Asiyanın bəzi bölgələrində və Cənubi Amerikada endemikdir. “Endemik” termini müəyyən bölgədə və ya populyasiyada davamlı mövcud olan xəstəlik və ya infeksiya deməkdir. Avropanın bəzi bölgələrində, Çində, Yaponiyada, Cənubi Koreyada və İngiltərədə də epidemiyalar baş verib.

Peyvəndlə Qarşısı Alına Bilər, Lakin Yeni Serotiplər Yaranır

Dabaq xəstəliyi peyvəndlə qarşısı alına bilən xəstəlikdir. Lakin bəzi ölkələrdə peyvənd istehsalındakı çətinliklər və ya heyvanların hərəkətinin qadağan edilməsi kimi digər məhdudiyyətlər səbəbindən xəstəlik hələ də problem ola bilər. Həmçinin peyvəndləməyə baxmayaraq, virusun müxtəlif serotipləri davamlı dəyişdiyi və mutasiyaya uğradığı üçün peyvəndlərin həmişə effektiv olacağına zəmanət verilə bilməz.

Müalicəsi Varmı?

Dabaq xəstəliyinin spesifik/qəti müalicəsi yoxdur. Müalicə dəstəkləyici qulluq və əlamətlərə yönəlmiş müalicə üsullarını əhatə edir. Heyvanların sağalma prosesi heyvanın yaşından, ümumi sağlamlıq vəziyyətindən və xəstəliyin ağırlığından asılı olaraq dəyişə bilər. Ağrıkəsicilər, qızdırmasalıcılar və iltihab əleyhinə dərmanlar əlamətləri yüngülləşdirmək üçün istifadə edilə bilər.

Xüsusilə effektiv müalicəsi olmadığı üçün dabaq xəstəliyinə nəzarət peyvəndləmə, baytarlıq qurumlarının ciddi izləməsi və xəstəliyin aşkarlanması ilə mümkündür.

Türkiyədə Narahatlıq Yaradan Epidemiya

Mart 2023-də Türkiyədə yeni dabaq xəstəliyi epidemiyası başlayıb. Epidemiya ilə bağlı Avropa İttifaqının Dabaq Xəstəliyi ilə Mübarizə Komissiyasının (EuFMD) koordinasiyası ilə nümunələr göndərilib və araşdırılıb. Bu nümunələrdən birində Türkiyədə əvvəllər rast gəlinməyən SAT-2 serotipi aşkar edilib. Nazirlik tərəfindən bu serotipə qarşı peyvənd istehsalı üçün işlər sürətlə başladılıb və aidiyyəti qurumlarla əlaqə saxlanaraq sərhəd müşahidəsi və yol nəzarəti tədbirləri artırılıb. Hazırda xəstəlik müşahidə olunan 8 təsərrüfatda tədbirlər görülüb və kordon-karantin tətbiq olunur. Ümumdünya Heyvan Sağlamlığı Təşkilatına da lazımi bildiriş verilib. Nazirlik iribuynuzlu heyvanların hamısının peyvəndlənməsi üçün zəruri işləri sürətlə aparır.

Dabaq Xəstəliyini Törədən Virus Nədir?

Dabaq xəstəliyini Foot-and-Mouth Disease Virus (FMDV) törədir. FMDV pikornavirus ailəsindən, RNA daşıyan virusdur. Çox yüksək yoluxuculuğa malik olan bu virus geniş çeşiddə otlayan heyvanları yoluxdurur. FMDV-nin yeddi müxtəlif serotipi var və hər serotip fərqli antigen xüsusiyyətlərinə malikdir. Buna görə hər serotipin spesifik peyvəndləri mövcuddur. FMDV-nin sürətlə mutasiyaya uğrama qabiliyyəti peyvəndlərin davamlı yenilənməsini və uyğun şəkildə tətbiqini tələb edir.

Dabaq Xəstəliyi İnsanlara Keçirmi?

Dabaq virusu yalnız təsərrüfat heyvanlarını yoluxduran virusdur və insana yoluxmur. Lakin insanlar virusun daşıyıcısı ola və virusun heyvanlar arasında yayılmasına töhfə verə bilərlər. Buna görə heyvanlarla təmasda olan şəxslərin yaxşı gigiyena qaydalarına əməl etməsi, əllərini yuması, əlcək taxması və əlcəyi tez-tez dəyişməsi əhəmiyyətlidir. Həmçinin dabaq xəstəliyini törədən virusa insanlarda bənzərliyi olan digər viruslar (məsələn, təsadüfən eyni adı daşıyan “aphtoviruslar”) səbəbindən bəzi testlərdə yanıltıcı nəticələr alına bilər. Buna görə dabaq xəstəliyi aşkarlanarkən diqqətli olmaq lazımdır və insanlarda hər hansı yoluxma riski yoxdur.

Dabaq Peyvəndinin Qısa Tarixi

Tarixdə məlum olan ilk dabaq peyvəndləri 1898-ci ildə alman bakterioloq August von Wassermann və ingilis baytar Sir Frederick William Fitzsimons tərəfindən ayrı-ayrılıqda hazırlanıb. Bu peyvəndlər canlı viruslar əvəzinə öldürülmüş dabaq viruslarının istifadə edildiyi inaktiv peyvəndlər adlandırılır.

Türkiyədə ilk dabaq peyvəndi işləri 1920-ci illərdə başlayıb. O dövrdə Türkiyədə dabaq xəstəliyi çox geniş yayılmışdı və xüsusilə sərhəd bölgələrindəki heyvanlar arasında böyük itkilərə səbəb olurdu. İlk peyvəndlər xaricdən təmin edilsə də, sonrakı illərdə Türkiyədə də peyvənd istehsalı başlayıb. Bu gün Türkiyədə dabaq peyvəndinin istehsalı dövlət tərəfindən həyata keçirilir və iribuynuzlu heyvanlar müntəzəm peyvəndlənir.