Mitoxondrial xəstəliklərin irsi ötürülməsinin qarşısını almaqda yenilik: üç valideyn texnologiyası

📅 Nəşr məlumatı və elmi kontekst

Bu yazı 16 iyul 2025-ci il tarixində The New England Journal of Medicine (NEJM) jurnalında eyni vaxtda dərc edilmiş üç ayrı elmi sənəddən əldə olunan məlumatların təhlilinə əsaslanır:

• Orijinal tədqiqat: Mitochondrial Donation and Preimplantation Genetic Testing for mtDNA Disease
• Qısa klinik hesabat: Mitochondrial Donation in a Reproductive Care Pathway for mtDNA Disease
• Redaksiya şərhi: Advances in Preventing Transmission of Mitochondrial DNA Diseases

💉 Mitoxondrial xəstəliklər: tərif, nümunələr və rastgəlmə tezliyi

Mitoxondrial xəstəliklərmitoxondrilərin enerji istehsalı funksiyasını pozan irsi metabolik xəstəliklərdir. Onlar adətən anadan ötürülən mitoxondrial DNT (mtDNA) mutasiyaları nəticəsində yaranır.

Ən çox tanınan mitoxondrial xəstəliklər:

• Leigh sindromu
• MELAS (mitoxondrial ensefalomiopatiya, laktik asidoz və insultabənzər tutmalar)
• LHON (Leber irsi optik neyropatiyası)
• MERRF (mioklonik epilepsiya və yığıntılarla əlaqəli qırmızı liflər)

Rastgəlmə tezliyi:

• Təxminən 1/4300 nəfərdə mitoxondrial xəstəlik müşahidə olunur.
• Hər 200 nəfərdən biri patogen mtDNA variantının daşıyıcısı ola bilər.

Tez-tez rast gəlinən simptomlar:

• Əzələ zəifliyi və fiziki yükə dözümsüzlük
• Kardiomiopatiya
• Görmə və eşitmə itkisi
• Qıcolma tutmaları
• İnkişafın ləngiməsi
• Ensefalopatiya və insultabənzər epizodlar

Simptomların ağırlığı heteroplazmiya səviyyəsi ilə əlaqəlidir.

🧬 Mitoxondrial donorluq nədir?

Mitoxondrial donorluqxəstə qadından alınan mayalanmış yumurta hüceyrəsinin nüvəsinin sağlam donordan alınmış və nüvəsi çıxarılmış başqa yumurta hüceyrəsinə köçürülməsi ilə həyata keçirilir.

• Homoplazmik qadınlar (mtDNA-nın hamısında xəstəlik variantı var) üçün uyğundur.
• Yüksək heteroplazmiya səviyyəsi olanlarda da seçilir.

⚖️ Elmi tədqiqatın əhatəsi və dizaynı

Bu müqayisəli müşahidə tədqiqatının məqsədi mitoxondrial xəstəlik daşıyıcısı olan qadınlarda tətbiq edilən iki müxtəlif köməkçi reproduktiv texnologiyanın real klinik şəraitdəki nəticələrini qiymətləndirmək olub.

Tədqiqata patogen mitoxondrial DNT (mtDNA) variantının daşıyıcısı olan cəmi 61 qadın daxil edilib. Qadınlar daşıdıqları mutasiyanın payına (heteroplazmiya səviyyəsinə) və şəxsi seçimlərinə görə iki qrupa ayrılıblar:

• 22 qadına pronuklear köçürmə üsulu ilə mitoxondrial donorluq tətbiq edilib.

• 39 qadına preimplantasiya genetik diaqnostikası (PGT) üsulu tətbiq edilib.

PGT nədir?

Preimplantasiya genetik diaqnostikası (PGT)klassik ekstrakorporal mayalanma (IVF) prosesində yaranan embrionlardan bir neçə hüceyrə götürülərək genetik analiz aparılmasıdır. mtDNA daşıyıcısı olan qadınlarda embrionlardakı mutant mitoxondrilərin payı (heteroplazmiya) müəyyən edilir. Yalnız aşağı riskli embrionların köçürülməsi ilə xəstəliyin ötürülməsinin qarşısını almağa çalışılır.

Bu araşdırma həm effektivlik həm də təhlükəsizlik baxımından pronuklear köçürmə və PGT üsullarının güclü cəhətlərini göstərərək müxtəlif xəstə qrupları üçün hansı strategiyanın daha uyğun ola biləcəyinə dair praktik klinik məlumat verib.

📊 Tədqiqat məlumatları

🧬 Yenidoğulmuşlarda mtDNA (heteroplazmiya) səviyyəsi

Tədqiqatda doğulan körpələrin qan nümunələrinin genetik analizləri mitoxondrial DNT-dəki patogen variantların payını (% heteroplazmiya) göstərib. Bu göstərici uşağın xəstəlik riski baxımından mühüm biomarkerdir.

• Pronuklear köçürmə ilə doğulan 8 körpədə heteroplazmiya göstəricisi: %0 – %16
  • 6 körpədə xəstəliklə əlaqəli mtDNA-nın payı %95 – %100 azaldılıb.
  • 2 körpədə isə bu azalma %77 – %88 arasında dəyişib.
• PGT sonrası doğulan 10 körpənin heteroplazmiya göstəricisi: %0 – %7

Qeyd: Tibbi baxımdan %15-dən aşağı heteroplazmiya səviyyələri adətən xəstəliyə səbəb olmur və təhlükəsiz sayılır.

👶 Klinik izləmə və sağlamlıq vəziyyəti

Yenidoğulmuş körpələrin sağlamlıq vəziyyəti doğuşdan sonra müntəzəm izlənib. Nəticələr belədir:

• Bütün körpələr doğuş zamanı sağlam qiymətləndirilib.
• Yalnız 2 körpədə yüngül, keçici əlavə təsirlər bildirilib:
  • Bir körpədə körpəlik dövrünün mioklonik epilepsiyası (öz-özünə keçib, müalicə lazım olmayıb).
  • Digərində isə anadangəlmə ürək ritm pozğunluğu (hiperlipidemiya ilə əlaqəli); dərman müalicəsinə tam cavab verib.

📌 Yekun