Xərçəng həyəcan siqnalı verir: 2050-ci ildə xərçəngdən 18 milyondan çox ölüm gözlənilir

⚠️ Qlobal xərçəng yükü həyəcan siqnalı verir

Xərçəng müasir tibbin gətirdiyi fövqəladə texnoloji nailiyyətlərə, fərdiləşdirilmiş müalicə strategiyalarına və immunoterapiya kimi inqilabi yanaşmalara baxmayaraq 21-ci əsrin ən böyük sağlamlıq böhranlarından biri olmaqda davam edir.

Lancetjurnalında 24 sentyabr 2025-ci ildədərc edilmiş və Global Burden of Diseases 2023 (GBD 2023) çərçivəsində hazırlanmış bu geniş təhlil xərçəngin yalnız tibbi problem deyil, həm də sosial-iqtisadi, demoqrafik və siyasi çağırış olduğunu göstərir. Tədqiqat 1990-cı ildən 2023-cü ilə qədər məlumatları araşdırıb 2050-ci ilə uzanan proqnozlar verir və xərçəngə nəzarət addımlarının nə qədər vacib olduğunu göstərir.

Təhlilə görə, 2050-ci ildə xərçəngdən 18 milyondan çox ölüm gözlənilir. Bu rəqəm mövcud səhiyyə sistemlərinin imkanlarını zorlayacaq yük deməkdir. Xüsusilə aşağı və orta gəlirli ölkələrdə xərçəngin rastgəlmə tezliyinin sürətlə artması qlobal səhiyyə ictimaiyyətinə qeyri-bərabərliklə mübarizə baxımından böyük məsuliyyət yükləyir.

Buna görə tədqiqat yalnız alimlər və həkimlər üçün deyil, siyasət hazırlayanlar, hökumətlər və cəmiyyət üçün də xəbərdarlıq xarakterli yol xəritəsidir. Xərçənglə mübarizədə profilaktik yanaşmalarıgücləndirmək, erkən diaqnoza sərmayə qoymaq və səhiyyə xidmətlərinə çıxışda ədaləti təmin etmək artıq təxirəsalınmaz zərurətdir.

📊 2050 proqnozu: %74,5 artımla xərçəngdən 18,6 milyon ölüm

GBD 2023 təhlili qarşıdakı 25 ildə xərçəngin qlobal yükünün kəskin artacağını proqnozlaşdırır. Tədqiqatçılar 2024 ilə 2050-ci illər arasında xərçəng ölümlərinin %74,5 artacağını və bunun nəticəsində 2050-ci ildə ümumilikdə 18,6 milyon insanın həyatını itirəcəyini bildirirlər.

Bu rəqəmin miqyasını anlamaq üçün xatırlamaq lazımdır ki, 1990–2023 arasında xərçəng ölümləri artıq %70-dən çox artmışdır. Yəni dünya son 30 ildə davamlı artan yüklə üzləşir və bu meylin 2050-ci ilə qədər zəifləmədən davam edəcəyi gözlənilir.

Proqnozlara görə 2050-ci ildə xərçəng ürək-damar xəstəliklərindən sonra ən böyük ölüm səbəbi olaraq qalacaq. Lakin diqqətçəkən məqam artımın aşağı və orta gəlirli ölkələrdə daha güclü olmasıdır. Resursları məhdud bölgələrdə %90-dan çox artım gözlənildiyi halda yüksək gəlirli ölkələrdə artımın %40–45 ətrafında qalacağı proqnozlaşdırılır.

Bu, xərçəngin artıq yalnız tibbi problem deyil, həm də qlobal inkişaf problemi olduğunu göstərir. Səhiyyə sistemlərinin yükü artdıqca ölkələrin iqtisadi və sosial quruluşları da böhrandan ciddi təsirlənəcək. Buna görə indidən görülən strateji tədbirlər 2050-ci ilin mümkün ağır mənzərəsini yüngülləşdirmək üçün həlledicidir.

🧾 2023-cü ilin qlobal xərçəng məlumatları

GBD 2023 təhlilinin ən yeni nəticələri xərçəngin dünyada nə qədər böyük yük yaratdığını aydın göstərir. 2023-cü il etibarilə məlumatlar belədir:

• Yeni halların sayı: Melanoma olmayan dəri xərçəngləri istisna edilməklə 18,5 milyon insanda xərçəng yaranıb.
• Xərçənglə əlaqəli ölüm: Dünyada 10,4 milyon insan həyatını itirib.
• Ümumi qlobal xəstəlik yükü: 271 milyon xəstəliklə əlaqəli itirilmiş həyat ili (DALY) hesablanıb.

Bu məlumatlar xərçəngin yalnız insanlara deyil, cəmiyyətlərin məhsuldarlığına və iqtisadi davamlılığına da ciddi təsir etdiyini göstərir. Xərçəng 2023-cü ildə ürək-damar xəstəliklərindən sonra ən çox ölümə səbəb olan ikinci amil kimi qeydə alınıb.

Diqqətçəkən digər məqam 2023-cü ildə yeni xərçəng hallarının %57,9-nun və ölümlərin %65,8-nin aşağı və orta gəlirli ölkələrdə baş verməsidir. Bu, xərçəng yükünün ən çox səhiyyə infrastrukturu yetərsiz bölgələrdə ağırlaşdığını göstərir.

Qısaca, 2023 məlumatları xərçəngin həm sağlamlıq, həm də inkişaf baxımından qlobal prioritet problemlərdən biri olduğunu bir daha təsdiqləyir.

Ən çox ölümə səbəb olan xərçənglər (2023)

Xərçəng yükünü anlamaq üçün yalnız halların sayı deyil, hansı növlərin ən çox ölümə səbəb olduğu da vacibdir. 2023 məlumatlarına görə dünyada ən çox ölüm yaradan xərçəng növləri:

• Ağciyər xərçəngi: 2,04 milyon ölümlə ilk yerdədir. Həm kişilərdə, həm də qadınlarda yüksək göstəricilərlə rast gəlinir; tütün istifadəsi və hava çirklənməsi bu yükün əsas səbəblərindəndir. Ağciyər xərçəngi təkbaşına bütün xərçəng ölümlərinin təxminən %20-nə səbəb olur.
• Kolon və düz bağırsaq xərçəngi: 1,11 milyon ölümlə ikinci yerdədir. Erkən mərhələdə aşkarlanarsa müalicə oluna bilsə də, skrininqin az yayılması və həyat tərzi risk amilləri yüksək ölüm göstəricisinə töhfə verir.

Bu məlumatlar xərçənglə mübarizədə yalnız müalicə üsullarını inkişaf etdirməyin kifayət etmədiyini, profilaktika və skrininq strategiyalarını gücləndirməyin həyati prioritet olduğunu göstərir. Xüsusilə ağciyər və kolon xərçəngi üçün əhali əsaslı skrininq proqramlarının genişləndirilməsi qarşıdakı illərdə milyonlarla həyatı qurtarmaq potensialına malikdir.

Bu xərçənglərin geniş yayılmış risk amilləri (tütün, alkoqol, piylənmə, qeyri-sağlam qidalanma, fiziki hərəkətsizlik) əslində dəyişdirilə biləndir . Bu da düzgün ictimai sağlamlıq siyasəti ilə xərçəng yükünün əhəmiyyətli azaldıla biləcəyini göstərir.

👶👴 Demoqrafik təsirlər: Orta yaş azalarkən saylar artır

Xərçəng yükünün artımını qiymətləndirərkən əhalinin demoqrafik quruluşundakı dəyişikliklərin təsirini nəzərdən qaçırmaq olmaz. 1990 ilə 2023 arasında:

• Yeni xərçəng halları: %105,1 artım
• Xərçəng ölümləri: %74,3 artım
• Yaşa standartlaşdırılmış ölüm göstəricisi: %23,9 azalma

Bu mənzərə iki mühüm mesaj verir: Birincisi, ümumi hal və ölüm sayları sürətlə artır. İkincisi, müalicə nailiyyətləri və erkən diaqnoz sayəsində əhalinin yaşına uyğunlaşdırılmış göstəricilər nəzərəçarpacaq azalır.

Lakin gələcək proqnozlar (2024–2050) bu yaxşılaşmanın kifayət etməyəcəyini göstərir. Tədqiqatçılar yeni halların %60,7 və ölümlərin %74,5 artacağını proqnozlaşdırırlar. Əsas səbəb dünya əhalisinin həm yaşlanması həm də artmasıdır. Yəni daha çox insan xərçəng yaşına çatdıqca və ümumi əhali böyüdükcə xərçəng yükü də qat-qat artır.

Başqa bir məqam budur ki, artıq yalnız yaşlılarda deyil, daha gənc yaş qruplarında da xərçəng halları getdikcə daha çox bildirilir. Bu, səhiyyə planlaşdırılmasında yalnız yaşlıları deyil, bütün yaş qruplarını əhatə edən bütöv yanaşmanın hazırlanmasını zəruri edir.

Qısaca, demoqrafik dəyişiklik xərçəng yükünü formalaşdıran ən güclü amillərdəndir. Buna görə səhiyyə sistemləri yaşlanan əhalinin ehtiyaclarını qarşılamaq üçün imkanlarını artırmalı, gənc nəsilləri də qoruyacaq profilaktik strategiyalara daha çox sərmayə qoymalıdır.

Risk amilləri və profilaktika potensialı

2023-cü il məlumatlarına görə xərçəng ölümlərinin %41,7-si əslində qarşısı alına bilən risk amilləri ilə əlaqəlidir. Bu nəticə xərçəngin yalnız tibbi müalicələrlə deyil, davranış və ətraf mühit dəyişiklikləri ilə də əhəmiyyətli azaldıla biləcəyini göstərir.

Ən mühüm dəyişdirilə bilən risk amilləri:

• Tütün istifadəsi: 16 müxtəlif xərçəng növündə birbaşa təsirli olmuşdur. Ağciyər xərçənginin əsas səbəbi olmaqla yanaşı qırtlaq, mədəaltı vəzi və sidik kisəsi xərçəngi kimi çoxsaylı növlərlə güclü əlaqəlidir.
• Alkoqol istifadəsi: 10 xərçəng növünə töhfə vermişdir. Xüsusilə ağız, qaraciyər, qida borusu və kolon xərçənglərində yüksək risk amilidir.
• Qidalanma riskləri: 6 xərçəng növündə təsirli olmuşdur. Az tərəvəz-meyvə, çox emal olunmuş qida və qırmızı ət istehlakı, həmçinin piylənmə əsas problemlərdəndir.
• Təhlükəli cinsi əlaqə: 1 xərçəng növündə (xüsusilə HPV ilə əlaqəli uşaqlıq boynu xərçəngi) birbaşa rol oynamışdır.

Bu amillərin ortaq tərəfi qarşısının alına bilməsidir. Yəni ictimai sağlamlıq siyasəti, maarifləndirmə kampaniyaları və həyat tərzi dəyişiklikləri ilə milyonlarla insanın həyatını qorumaq olar.

Məsələn, tütünə nəzarət proqramlarının gücləndirilməsi, alkoqol istehlakının azaldılması, sağlam qidalanmanın və müntəzəm fiziki fəallığın təşviqi həm fərdi, həm də ictimai səviyyədə xərçəng yükünü yüngülləşdirmək potensialına malikdir.

Buna görə xərçənglə mübarizədə yalnız müalicə deyil, profilaktik tibb və risk amillərini azaltmağa yönəlmiş siyasət artıq strategiyaların mərkəzində olmalıdır.

🌍 Gəlir qeyri-bərabərliyi və qlobal sağlamlıq

Xərçəng yükünə yalnız bioloji və ekoloji amillər deyil, ölkələr arasındakı iqtisadi fərqlər də güclü təsir edir. 2023 məlumatları və gələcək proqnozlar qlobal xərçəng yükündə aydın qeyri-bərabərlik mənzərəsi göstərir.

Yaşa standartlaşdırılmış xərçəng ölüm göstəricilərində dəyişiklik belə olmuşdur:

• Yuxarı-orta gəlirli ölkələr: –%33,5 azalma
• Yüksək gəlirli ölkələr: –%27,3 azalma
• Aşağı-orta gəlirli ölkələr: +%16,6 artım
• Aşağı gəlirli ölkələr: +%14,2 artım

Bu məlumatlar yüksək gəlirli bölgələrdə erkən diaqnoz, effektiv müalicəyə çıxış və güclü səhiyyə infrastrukturu sayəsində ölüm göstəricilərinin azaldığını göstərir. Resursları məhdud ölkələrdə isə xərçəng yükü sürətlə artmaqda davam edir.

Tədqiqatçılar bunun “böyüyən xərçəng çətinliyi” demək olduğunu bildirirlər. Yəni iqtisadi baxımdan əlverişsiz cəmiyyətlər gələcəkdə xərçəng yükü ilə daha ağır şəkildə üzləşəcək.

Bu mənzərə xərçənglə mübarizənin yalnız tibbi deyil, həm də ədalət və bərabərlik məsələsi olduğunu göstərir. Qlobal səhiyyə ictimaiyyəti üçün dərs aydındır: ədalətli xərçəngə nəzarət strategiyaları hazırlanmadıqca, xərçəngin dağıdıcı təsiri ən çox ən müdafiəsiz cəmiyyətlərə zərbə vuracaq.

🚀 Nəticə: Xərçənglə mübarizədə yeni yol xəritəsi

GBD 2023 təhlili 2050-ci ilə qədər xərçəng ölümlərinin kəskin artacağını və xərçəngin qlobal səhiyyə gündəminin mərkəzində qalacağını göstərmişdir. Bu mənzərə yalnız müalicəyə yönələn strategiyaların kifayət etməyəcəyini aydın göstərir.

Qarşıdakı illərdə dünya ictimaiyyəti üç mühüm sahəyə diqqət yönəltməlidir:

• Profilaktik tibb: Tütün, alkoqol, qeyri-sağlam qidalanma və fiziki hərəkətsizlik kimi dəyişdirilə bilən risk amillərinə qarşı daha güclü ictimai sağlamlıq siyasəti hazırlanmalıdır.
• Erkən diaqnoz və skrininq: Xüsusilə süd vəzi, ağciyər, kolon və uşaqlıq boynu xərçənglərində əhali əsaslı skrininq proqramlarının genişləndirilməsi milyonlarla həyatı qoruya bilər.
• Səhiyyə xidmətlərində bərabərlik: Aşağı və orta gəlirli ölkələrin xərçənglə mübarizə üçün lazım olan diaqnoz və müalicə infrastrukturuna çıxışı üçün qlobal həmrəylik vacibdir.

Xərçəngə nəzarət yalnız səhiyyə siyasəti deyil, eyni zamanda ədalət və dayanıqlı inkişaf məsələsidir. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının 2030-cu ilə qədər qeyri-infeksion xəstəliklərdən ölümləri üçdəbir azaltmaq hədəfinə yalnız xərçəng prioritet sahəyə çevrildikdə çatmaq olar.

Nəticədə xərçəng ölümlərinin sürətlə artdığı bu dövrdə hökumətlər, səhiyyə mütəxəssisləri və cəmiyyət birləşərək yeni qlobal yol xəritəsi hazırlamalıdır. Bu gün atılan addımlar 2050-ci ildə milyonlarla insanın həyatına birbaşa təsir edəcək. Xərçənglə mübarizə artıq təxirəsalınmaz bəşəri məsuliyyətdir.

🔗 Mənbə

1. GBD 2023 Cancer Collaborators. The global, regional, and national burden of cancer, 1990–2023, with forecasts to 2050: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2023. The Lancet. İlk onlayn nəşr: 24 sentyabr 2025. DOI: 10.1016/S0140-6736(25)01635-6