Xərçəngdə yeni müalicələr

Bu yazımızda yeni dərman hazırlanması və təsdiq proseslərindən qısaca danışdıqdan sonra 2014 ilində Amerika Qida və Dərman İdarəsi (FDA) tərəfindən istifadəsi təsdiqlənən yeni xərçəng dərmanlarından danışacağıq... Xəstəliklərin diaqnozu, müalicəsi və qarşısının alınması üçün istifadə olunan, bədənin funksiyasına və ya quruluşuna təsir edən məhsullara dərman deyilir. Yeni istifadəyə başlayacaq hər hansı dərman ciddi qiymətləndirmə və təsdiq prosesindən keçməlidir. Yeni dərmanlar üçün hər ölkənin özünəməxsus təsdiq, lisenziyalaşdırma və ödənişi qarşılama mexanizmləri olsa da, bu mövzuda aparıcı qurum Amerika Qida və Dərman İdarəsidir.
Dərman təsdiqi prosesləri:
Erkən test: Potensial dərmanın kəşfindən sonra canlı hüceyrələrlə necə qarşılıqlı təsirə girdiyini və nə qədər toksik olduğunu yoxlamaq üçün aparılan laboratoriya tədqiqatlarıdır.
Heyvan testləri: Laboratoriya tədqiqatlarından sonra ümid vəd edən dərman nə qədər təhlükəsiz olduğunu yoxlamaq üçün heyvan təcrübələrində istifadə edilə bilər. Bu yolla dərmanın yan təsirləri və müalicəedici gücü barədə də fikir əldə olunur.
Yeni dərman araşdırması müraciətləri:
Laboratoriya və heyvan tədqiqatları ümidverici nəticələr verərsə, dərman istehsalçısı şirkət FDA-ya yeni dərman araşdırması tətbiqləri (klinik tədqiqatlar) üçün müraciət edir.
Klinik tədqiqatlar: FDA yeni dərman araşdırması tətbiqlərini təsdiqləyərsə, insan iştirakçılardan ibarət klinik tədqiqatlara başlanır. Klinik tədqiqatlar fazalara ayrılır:
- Faza 1 tədqiqatları, adətən 100 şəxsdən az iştirakçı olur və əsas hədəf dərmanın təhlükəsizliyini yoxlamaqdır. Əksər hallarda iştirakçılar sağlam könüllülərdir.
- Faza 2 tədqiqatları, yüzlərlə iştirakçı ilə aparılan klinik tədqiqatlardır. Müəyyən xəstəliklər və hallar üçün dərmanın ən uyğun dozası araşdırılır. Əksər hallarda iştirakçılar xəstələrdir.
- Faza 3 tədqiqatları, yüzlərlə və ya minlərlə iştirakçıdan ibarət tədqiqatlardır. Dərmanın təhlükəsizliyi və effektivliyi yoxlanır. Bu tədqiqatlarda araşdırılan dərman adətən plasebo adlı dərman təsiri olmayan məhsullarla və ya onun sahəsində əvvəllər təsdiq almış digər dərmanlarla müqayisə edilir.
Təsdiq almış yeni dərman müraciətləri:
Klinik tədqiqatlar tamamlandıqdan sonra dərman istehsalçısı şirkət yeni dərman tətbiqi üçün müraciət edir. FDA standart yeni dərmanları 10 ay, çox mühüm yeni dərmanları 6 ay yaxından izləyir. Nəticədə FDA dərmanı təsdiqləyərsə, istifadə təlimatı hazırlanır və bazara çıxarılır.
Satışdan sonrakı izləmə:
Dərman təsdiqləndikdən sonra istifadə təlimatındakı məlumatlar əsasən yan təsirlər üzrə yenilənə bilər. İstehsalçı şirkət dərmanın təhlükəsizlik yenilənmələri üçün müraciət edə, həmçinin həkimlər və ya xəstələr dərmanla bağlı ciddi yan təsirləri bildirə bilər.
Yeni dərmanın hazırlanma proseslərindən qısaca danışdıq. İndi gəlin birlikdə 2014 ilində FDA tərəfindən xərçəng sahəsində istifadə üçün təsdiqlənmiş bir neçə mühüm dərmanı araşdıraq:
Akynzeo (Netupitant və Palonosetron)
10 oktyabr 2014 tarixində FDA-dan təsdiq alan Akynzeo kimyaterapiyaya bağlı ürəkbulanma və qusmanı müalicə etmək üçün hazırlanmış, iki ayrı dərmanın birləşməsindən yaranan dəstəkləyici dərmandır. Netupitant təsirini ağrıda təsirli olan Substans P vasitəsilə göstərir, Palonosetron isə 5HT3(serotonin) adlı molekulun bağlanmalı olduğu yerə təsir edərək fəaliyyət göstərir. Akynzeo kimyaterapiya alan xəstələrdə qəfil başlaya bilən və ya gec dövrdə görülən yan təsirlər olan ürəkbulanma və qusmanın qarşısını almaqda üstünlük verir. Əksər xərçəng dərmanlarının yaratdığı ümumi yan təsirləri göstərir.
Beleodaq (Belinostat)
3 iyul 2014 tarixində FDA təsdiqi alan Beleodaq müalicədən sonra xəstəliyin təkrarlandığı və ya müalicəyə heç cavab alınmayan, nadir görülən və sürətlə inkişaf edən limfa xərçəngi növü Periferik T Hüceyrəli Limfomalarda (PTCL) istifadə olunur. PTCL müalicəsində təsdiq alan 3. dərman Beleodaq hüceyrənin həyat dövründə təsirli HDACs (histon deasetilaza) molekulunun fəaliyyətinə mane olaraq xərçəng hüceyrələrinin ölümünü təmin edir. Beleodaq ilə mövcud müalicə seçimləri artmışdır. Əksər xərçəng dərmanlarının yaratdığı ümumi yan təsirlərə səbəb olur.
Blincyto (Blinatumomab)
3 dekabr 2014 tarixində FDA-dan təsdiq alan Blincyto müalicəyə davamlı B Hüceyrəli Kəskin Limfoblastik Leykemiya diaqnozlu xəstələrdə istifadə olunur. Bu leykemiya sümük iliyində aktiv olmayan B hüceyrələrinin həddindən artıq artması ilə səciyyələnən qan xərçəngidir. Blincyto CD19 və CD3 vasitəsilə xərçəng hüceyrələri ilə döyüşən limfositləri tutur. Bu təsir mexanizmi ilə təsdiq alan ilk dərmandır. Nəfəs almaqda çətinlik və aşağı qan təzyiqi ən mühüm yan təsirləridir.
Cyramza (Ramucirumab)
12 dekabr 2014 tarixində FDA təsdiqi alan başqa dərman Cryamzadır. İrəliləmiş mərhələli (metastatik) kiçik hüceyrəli olmayan ağciyər xərçənglərinin müalicəsində istifadəyə başlanmışdır. Kiçik hüceyrəli olmayanlar ağciyər xərçənglərinin ən geniş yayılmış tipidir. Cryamza şişi qidalandıran yeni damar yaranmasını əngəlləyərək təsir göstərir. Ağciyər xərçənginin müalicəsində effektivliyi sübut edilmiş digər kimyaterapiya dərmanları (dosetaksel kimi) ilə birgə istifadəsi baxımından faydalı hesab edilmişdir. Yüksək təzyiq və ishal kimi yan təsirləri görülmüşdür.
Keytruda (Pembrolizumab)
4 sentyabr 2014 tarixində FDA təsdiqi alan Keytruda digər dərmanlara cavab verməyən, irəliləmə göstərən və ya cərrahi çıxarıla bilməyən melanomanın müalicəsində istifadə olunur. Melanoma dəriyə rəng verən melanositlərin xərçəngidir. İmmun sisteminin basdırılmasında təsirli PD1 adlı molekulun hüceyrədaxili fəaliyyətinə mane olaraq işləyir. Keytruda 2011-dən bəri melanoma müalicələrində istifadə üçün təsdiq alan altıncı dərman olsa da, hüceyrə yoluna təsir edən ilk dərman xüsusiyyətini göstərir. Əksər immunoterapiya dərmanlarının ümumi yan təsirlərinə səbəb olur.
Lynparza (Olaparib)
19 dekabr 2014 tarixində FDA təsdiqi alan Lynparza BRCA genində mutasiyası (genetik dəyişiklik) olan irəliləmiş mərhələli yumurtalıq xərçəngli qadınlarda müalicə məqsədilə istifadəyə başlanmışdır. Lynparza DNA zədəsini təmir edən PARP fermentinin işləməsinə mane olaraq fəaliyyət göstərir. Əksər xərçəng dərmanlarının ümumi yan təsirləri ilə yanaşı Miyelodisplastik Sindrom/Kəskin Miyeloid Leykemiya yaratması baxımından diqqətli olunmalıdır.
Opdivo (Nivolumab)
4 mart 2014 tarixində FDA təsdiqi alan Opdivo irəliləmiş mərhələli yastı hüceyrəli ağciyər xərçəngli xəstələrdə standart müalicə adlandırılan platin tərkibli dərmanlardan (sisplatin, karboplatin) sonra cavabsızlıq yarandıqda istifadəyə başlanmışdır. Opdivo immun sistem hüceyrələrimizi basdıran PD-1 zülalının aktivliyinə mane olur və beləliklə immun sistem hüceyrələrimiz fəaliyyətini davam etdirə bilir. Opdivo əvvəllər melanoma müalicəsində də təsdiq almış immunoterapiya dərmanıdır. Ən mühüm yan təsiri istilik səpgisi kimi göstərilmişdir.
Zydelig (İdelalisib)
23 iyul 2014 tarixində FDA təsdiqi alan Zydelig təkrarlayan qeyri-Hodgkin limfomasında, təkrarlayan leykemiyanın bir növündə və kombinə istifadə üçün təkrarlayan Xroniki Limfositar Leykemiyanın müalicəsində istifadəyə başlanmışdır. Təsir mexanizmi qan xərçənglərinə səbəb ola bilən kiçik molekul PI3K-nı (fosfoinozitid 3 kinaz) hüceyrədaxili yollardan basdırmaqdır.
Zykadia (Ceritinib)
29 aprel 2014 tarixində FDA təsdiqi alan Zykadia ALK (anaplastik limfoma kinaz) tirozin kinaz basdırıcı dərmanıdır. ALK tirozin kinaz reseptoru insanlarda ALK geni tərəfindən kodlanan fermentdir. Bu, bəzi digər genlərlə birləşdikdə (füzyon) müxtəlif xəstəlikləri stimullaşdıra bilər. EML4-ALK füzyon geni ağciyər adenokarsinomalarının təxminən %5-nə cavabdehdir. Ceritinib bu birləşmiş genin aktivliyini basdırır. Dərman bu xəstə qrupunda təsdiq almışdır: ALK (anaplastik limfoma kinaz) müsbət metastatik kiçik hüceyrəli olmayan ağciyər xərçəngi və əvvəllər başqa ALK tirozin kinaz inhibitoru crizotinib ilə müalicə almış olmaq. Ağciyər xərçəngində FDA təsdiqi alan 4. dərman Zykadia əksər xərçəng dərmanlarının ümumi yan təsirlərini göstərir.
Somatuline (Lanreotide)
16 dekabr 2014 tarixində FDA təsdiqi alan Somatuline bədənin normal toxumasına yaxşı və ya orta dərəcədə bənzəyən, əməliyyatda çıxarıla bilməyən, yerli olaraq irəliləmiş və ya yayılmış Qastroenteropankreatik Neyroendokrin şişlərin müalicəsində istifadə olunur. Qastroenteropankreatik Neyroendokrin şişlər sinir və hormon sistemindən çıxan şişlərin mədə-mədəaltı vəzi-bağırsaq kimi orqanları tutan alt qoludur. Bədənimizdə ifraz olunan, əsasən böyüməyə təsir edən Somatostatin adlı hormona bənzər funksiyalar göstərərək təsirli olduğuna inanılır. Ən çox görülən yan təsiri qusma kimi bildirilmişdir.
Jakafi, Jakavi (Ruxolitinib)
4 dekabr 2014 tarixində FDA təsdiqi alan Jakafi qan hüceyrələrini azaldan hidroksiureaya bədənin cavabının yetərli olmadığı Polisitemiya Veralı xəstələrin müalicəsində istifadə olunur. Polisitemiya Vera sümük iliyində istehsal olunan eritrositlərin (qırmızı qan hüceyrəsi) həddindən artıq yaranması nəticəsində əmələ gələn kök hüceyrə xəstəliyidir. Jakafilər JAK1 və JAK2 (janus kinaz) adlı, qan hüceyrəsi istehsalında və immun cavabda təsirli molekulların funksiyasına mane olaraq effektivlik göstərir. Ən çox görülən yan təsirləri qanazlığı və baş ağrısı kimi əksər xərçəng dərmanlarının yan təsirləridir.
Altuzan (Bevacizumab)
14 noyabr 2014 tarixində FDA təsdiqi alan Altuzan platinə (sisplatin, carboplatin) davamlı, təkrarlayan over (yumurtalıq), fallop borusu (yumurtalıq borusu) və ya qarın pərdəmiz peritonun xərçənglərində paklitaksel, topotekan kimi dərmanlarla birlikdə verilərək müalicə məqsədilə istifadəyə başlanmışdır. Fallop borusu uşaqlıqla yumurtalıqlar arasındakı hissədir. Altuzan təsirini şişi qidalandıran yeni qan damarlarının yaranmasına mane olaraq göstərir. Əvvəllər də bir çox xərçəng növündə (yoğun bağırsaq, beyin, uşaqlıq boynu) effektivliyi sübut edilmiş Altuzan beləliklə yumurtalıq, fallop borusu və periton xərçənglərinin müalicəsinin hissəsi olmuşdur. Ən çox görülən yan təsirləri yüksək təzyiq, qan hüceyrələrindən neytrofillərin azalması və sinir sistemində yaratdığı zədələrdir.
Purixan (Mercaptopurine)
28 aprel 2014 tarixində FDA təsdiqi alan Purixan Kəskin Limfoblastik Leykemiyanın (ALL) müalicəsində digər dərmanlarla birlikdə verilərək istifadə olunur. Mercaptopurine ALL müalicəsinin tamamlayıcı komponentidir. HGPRTase adlı fermentin fəaliyyətini aktivləşdirərək xərçəng hüceyrəsinin ölümünü təmin edir. Yan təsir kimi sümük iliyinin, qaraciyərin və immun sisteminin fəaliyyətini basdırır.
Sylvant (Siltuximab)
23 aprel 2014 tarixində FDA təsdiqi alan Sylvant insan immun çatışmazlığı virusu HIV və herpes virusu HHV -tip 8- görülməyən çoxmərkəzli Castleman xəstəliyində müalicə məqsədilə istifadə olunur. Castleman xəstəliyi limfoid toxumalarda istehsal olunan qan hüceyrələrindən B limfositləri və plazma hüceyrələrinin anormal artması nəticəsində görülən limfa düyününün həddindən artıq inkişafıdır. Siltuximab bu hüceyrələrin yaranmasında təsirli IL-6 adlı molekulun fəaliyyətinə mane olur. Ən çox görülən yan təsirləri qaşınma, çəki artımı, istilik səpgisi, həddindən artıq karbamid istehsalı və yuxarı tənəffüs yolu infeksiyalarıdır.
Imbruvica (Ibrutinib)
12 fevral 2014 tarixində FDA təsdiqi alan Imbruvica əvvəllər müalicə almış Xroniki Limfositar Leykemiya diaqnozlu xəstələrdə istifadə olunur. Ibrutinib əvvəllər 2013 noyabrında nadir limfomalardan Mantle Hüceyrəli Limfomalarda istifadə üçün FDA təsdiqi almışdır. Kiçik molekul BTK-nın aktiv hissəsinə bağlanan Ibrutinib immunitetdə fəal rol oynayan B hüceyrələrinin etməli olduqları işlərə mane olur, eyni zamanda klinikadan kənar tədqiqatlar xərçəngli B hüceyrələrinin çoxalmasına mane olduğu yönündədir. Əksər xərçəng dərmanlarının ümumi yan təsirlərinə səbəb olur.
Arzerra (Ofatumumab)
17 aprel 2014 tarixində FDA təsdiqi alan Arzerra əvvəllər fludarabine əsaslı dərman müalicəsinə cavab alınmamış Xroniki Limfositar Leykemiya diaqnozlu xəstələrdə klorambusil ilə birlikdə verilərək istifadə olunur. Ofatumumab B hüceyrələri üzərində yerləşən CD20 adlı molekula təsir edərək bu hüceyrələrin parçalanmasına səbəb olur. Ən çox görülən yan təsirləri ağ qan hüceyrələrinin azalması (neytropeniya), baş ağrısı, herpes virusuna həssaslıq, aşağı tənəffüs yolu infeksiyaları, oynaq ağrıları və qarın ağrısıdır.
Bu məqalə sizə faydalı oldu?
Rəyiniz məzmunumuzu yaxşılaşdırmağa kömək edir.





Oxucu şərhləri
Şərhinizi paylaşın
Adınız və şərhiniz yalnız administrator təsdiqindən sonra dərc olunur. E-poçt ünvanınız ziyarətçilərə heç vaxt göstərilmir.
İlk şərhi siz yazın.