Xərçənglə bağlı xurafatlara artıq son qoyaq..

Xərçəng xəstəsi olmağınız artıq edilə biləcək heç bir şeyin qalmadığı anlamına gəlmir. Xərçəng haqqında mütəxəssislərdən əldə edilən hər yeni məlumat cəmiyyətdə məlumatlılığın artmasına töhfə verəcəkdir.

4 Fevral xərçəng günündə son illərdə sayı getdikcə artan xərçəng xəstəlikləri ilə bağlı cəmiyyətdə kök salmış fikir qarışıqlıqlarına və yanlış inanclara son qoymalı olduğumuzu düşünürəm.

“Xərçəng yalnız sağlamlıq məsələsi deyil. Xərçəng sosial, iqtisadi, mədəni inkişafdan və insan hüquqlarından tutmuş geniş bir hadisədir”. Bir çox xərçəng növünü izah edərkən və/və ya məqalə yazarkən dəfələrlə qeyd etdiyim ətraf mühit, iqtisadi və irsi amillər bu xəstəlikdə təsirli rol oynayır. Xərçəngi tətikləyən müxtəlif amillər mövcuddur. Həm inkişaf etmiş, həm də inkişaf etməkdə olan ölkələrdə insanların həyat səviyyəsinə uyğun olaraq qarşılaşdığı müxtəlif xərçəng növləri vardır. Bütün dünyada ətraf mühit amillərinə, iqtisadi səviyyəyə və ölkənin inkişaf vəziyyətinə uyğun olaraq əhalini məlumatlandırmaq və bu amillərin hansı xərçəng növlərinə səbəb ola biləcəyi barədə ictimaiyyəti maarifləndirmək böyük əhəmiyyət daşıyır. Bu, yalnız bir şəxsin deyil, səhiyyə təşkilatlarının dövlətlə birlikdə həyata keçirməli olduğu layihədir. Burada əhalinin maarifləndirilməsi, bəlkə də, bir çox mümkün xərçəng növündə profilaktik amil ola bilər. Biz onkoloqların dəfələrlə vurğuladığı kimi, xərçəngdə erkən diaqnoz həyat xilas edir. Elə isə əhalinin bu istiqamətdə maarifləndirilməsi mümkün kədərli nəticələrin qarşısını ala bilər.

Başqa bir inanc isə “xərçəngin imkanlı və/və ya daha yaşlı fərdlərdə, inkişaf etmiş ölkələrdə mövcud olan xəstəlik” olması istiqamətindədir. Bu inancın əksinə olaraq, xərçəng bir çox amil nəzərə alınaraq qiymətləndirilməli olan xəstəlikdir. Yazımın əvvəlində də dediyim kimi, xərçəng həm inkişaf etmiş, həm də az inkişaf etmiş ölkələrdə, müxtəlif sosial-iqtisadi səviyyələrə malik fərdlərdə və hər yaşda müşahidə oluna bilər. Məsələn, az inkişaf etmiş ölkələrdə siqaretdən istifadənin çox olması ağciyər xərçənginin artmasına səbəb olur. Yaxud çoxsaylı cinsi partnyoru olan qadında uşaqlıq boynu xərçənginə daha çox rast gəlinə bilər. Həmçinin 15-16 yaşlarında inkişaf dövründə olan uşaqda sümük xərçənginə rast gəlmək mümkündür. Gördüyünüz kimi, bütün bu xərçənglərin yaşınızla, iqtisadi vəziyyətinizlə və ya az inkişaf etmiş ölkədə yaşamağınızla əlaqəsi yoxdur. Müxtəlif ətraf mühit amilləri, həyat tərziniz kimi faktorlar bu xəstəlikdə təsirli rol oynaya bilər.

“Xərçəng xəstəsi olmağınız artıq edilə biləcək heç bir şeyin qalmadığı və ya başqa sözlə, həyatınızı itirəcəyiniz anlamına gəlmir”. Bu gün bir çox xərçəng növü effektiv şəkildə müalicə olunur. Erkən diaqnoz qoyulduqda isə bu müalicənin təsiri daha da artır. Ölkəmizdə effektiv müalicə ala biləcəyiniz və ya xərçəngə nəzarət etmək üçün palliativ müalicələrə müraciət edə biləcəyiniz tam təchizatlı xərçəng mərkəzləri mövcuddur. Mütəxəssis heyətlər tərəfindən idarə olunan bu təchizatlı mərkəzlərdə xərçəng xəstəsinin xaricə getməsinə ehtiyac qalmadan hər cür müalicə alması təmin edilir. Xərçəng inkişaf edən elm və texnologiya sayəsində artıq daha asan idarə oluna bilən xəstəlikdir. Bir çox xərçəng növü üçün hazırlanmış onlarla dərman mövcuddur. Bunun sayəsində bir çox xərçəng növü tamamilə müalicə edilə bilir. Hədəfə yönəlmiş müalicələr, müdaxiləli radiologiya, ağıllı dərmanlar kimi bir çox yeni tətbiq texnikası sayəsində çox uğurlu nəticələr əldə edilir. Artıq xərçəng xəstələri aylar ərzində həyatını itirmir. Erkən mərhələdə diaqnoz qoyulduqda xəstə tamamilə sağala bilər. İrəliləmiş mərhələdə olan xərçənglərdə isə inkişaf edən texnologiya və dərmanlar sayəsində palliativ müalicə tətbiqləri ilə xəstənin ömrü uzadılır. Hətta tətbiq olunan müalicələrə bağlı yan təsirlər azaldıla, xərçəng xəstəsinin həyat keyfiyyəti yüksəldilə bilər. Bunun sayəsində xəstə gündəlik həyatını rahatlıqla davam etdirə bilir. Gündəlik həyata təsir edən hallarda mütəxəssis həkimlər tərəfindən göstərilən reabilitasiya və psixoloji dəstək xidmətləri həyatınızı xeyli asanlaşdıracaq. Bəzi xərçəng növlərində xərçəng xəstələrinin bütün müalicə xərcləri (dərman, xəstəxana) dövlət tərəfindən qarşılanır. Bütün bu izahlardan çıxış edərək xəstələrə xərçəngin dünyanın sonu demək olmadığı daim xatırladılmalı və bu baxımdan ictimaiyyətin məlumatlılığının artırılması təmin edilməlidir.

“Xərçəngin sizin taleyiniz” olduğunu düşündürən inanc xəstənin mübarizə istəyini itirməsinə və narahat düşüncələrin hakim olduğu bu prosesdə psixologiyasının pozulmasına səbəb olur. Bunun əvəzinə xərçəngin qarşısını almaq üçün müəyyən tədbirlər görmək həm daha az xərc tələb edir, həm də uzunmüddətli perspektivdə xərçəng xəstəliyinin azalmasında mühüm rol oynayır. Bunun üçün görülməli işlər olduqca sadədir. Sağlam qidalanmaq, mümkün olduqda heç bir spirtli içki və siqaret istifadə etməmək, sağlamlığınızın imkan verdiyi qədər idman etmək sağlam çəkidə qalmağınıza və daha gümrah olmağınıza kömək edəcək, xərçəngin qarşısının alınmasında təsirli amillər olacaqdır. Heç bir əlavə iqtisadi yük yaratmayan bu həyat tərzi sayəsində demək olar ki, bütün xərçəng növlərindən qorunmağınız mümkündür.

“İnkişaf etməkdə olan ölkələrdə xərçəngdən qorunma və müalicə məsələsində kifayət qədər məlumatlılığın yaradıla bilməməsi” ən mühüm çatışmazlıq kimi aktuallığını qoruyur. İnkişaf etmiş və az inkişaf etmiş ölkələr arasında müxtəlif xərçəng növlərində fərqli nəticələrlə qarşılaşılır. Az inkişaf etmiş ölkələrdə ictimai məlumatlılığın yetərsiz olması nəticəsində erkən diaqnoz qoyula bilməyən və/və ya kifayət qədər effektiv müalicə ala bilməyən fərdin müalicə oluna bilən xərçəng növü səbəbindən həyatını itirməsi tez-tez müşahidə olunur. Bu səbəbdən dövlətin dəstəyi ilə səhiyyə müəssisələri birgə çalışaraq cəmiyyətdə xərçəngə qarşı məlumatlılığın artırılmasını təmin etməlidirlər.

“Xərçəng xəstəliyi haqqında danışmağa ehtiyac yoxdur” inancının əksinə olaraq, bu mövzunun müxtəlif platformalarda müzakirə edilməsi cəmiyyətdə və dövlət siyasətində xərçəngə həll yollarının hazırlanmasına kömək edəcəkdir. Xərçəng diaqnozu qoyulan xəstə kədərlənir, özünü ümidsiz və tənha hiss edə bilər, həmçinin bu xəstəliyin özünün başına gəlməsi onu qəzəbləndirə bilər. Halbuki xərçəng haqqında danışmaq fərdin özünü daha rahat hiss etməsini təmin edir və cəmiyyətdə bu xəstəliklə bağlı tabunun aradan qalxmasına kömək edir. Televiziya, sosial media kimi kommunikasiya sahələrində mütəxəssislər tərəfindən ictimaiyyətin məlumatlılığının artırılması xərçəng xəstəliyi ilə bağlı mənfi təsəvvürün aradan qaldırılmasına kömək edəcəkdir.

Aradan qaldırılması lazım olan başqa bir inanc isə “xərçəngin heç bir əlamət göstərməməsi” istiqamətindədir. Bu inanc bəzi xərçəng qrupları üçün doğru ola bilər. Lakin artıq bir çox xərçəng növünün özünəməxsus əlamətlər göstərdiyi məlum həqiqətdir. Bu əlamətlər haqqında daha çox məlumatlı olmağınız xəstəliyin erkən diaqnoz qoyulmasına imkan verəcək və həyat riskini aradan qaldırmış olacaqdır. Yaş qrupuna, cinsə, çəkiyə, qidalanma və həyat tərzinə, hətta irsi amillərə görə dəyişən risk faktorları haqqında məlumatlı olun. Bunun sayəsində mümkün xərçəng riskinin qarşısını almış və ya mövcud xərçəng xəstəliyinin erkən mərhələdə diaqnoz qoyulmasını təmin etmiş olarsınız.

Gördüyünüz kimi, həyatınızla bağlı edəcəyiniz kiçik dəyişikliklər gələcəkdə yarana biləcək böyük sağlamlıq problemlərinin qarşısını alacaq. Düzgün mənbələrdən və mütəxəssis həkimlərin çalışdığı onkologiya və hematologiya mərkəzlərindən əldə etdiyiniz hər yeni xərçəng məlumatı ağızdan-ağıza pıçıldanan yanlış inancları aradan qaldıracaq. Xərçəng artıq qorxulacaq və ya gizlədiləcək bir xəstəlik deyil. Unutmayın! Şüurlu davranaraq həyatınızı asanlaşdıra və daha sağlam ömür sürə bilərsiniz..