Yüksəyi hədəfləmək – xərçəngin gedişini dəyişmək

Nüfuzlu NEJM jurnalında 19 may yazısı xərçəngin gedişi və qavrayışının dəyişdiyini vurğulayır. Bu dəyərli yazının diqqətçəkən hissələrini sizin üçün ümumiləşdirmək istədik.
“Qorunma və erkən diaqnozdan danışırıq. Cavablar və oyunun qaydasını dəyişən müalicələr tapıb ehtiyacı olanlara çatdıra biləcəyimizə inanıram. Gedişi dəyişmək şansımız var”. ABŞ vitse-prezidenti Joe Biden, 1 yanvar 2016.
Xərçəng yüzlərlə xəstəlikdir. Biotibbi araşdırmalarla bəzilərində (uşaq leykozları və Hodgkin limfomalarının çoxu) tam müalicə şansı, qalanlarında ciddi irəliləyiş əldə edilib. Son dörddəbir əsrdən çox müddətdə tək Amerikada xərçəng ölümü 23% azalıb, dərmanlar təxminən 1.7 milyon həyatı xilas edib ölçüyəgəlməz əzabı önləyib. Uğurun çoxu güclü uzunmüddətli federal sərmayə və elmi irəliləyişlə olub. Yenə daha çox inkişaf lazımdır. Xərçəng Amerika və çox inkişaf etmiş ölkədə ikinci ölüm səbəbidir; 2016-da təxminən 600.000 amerikalının ölümü gözlənilir, yəni gündə orta 1600 nəfər.
Yeni təşəbbüslər üçün Prezident Obamanın çağırışıvə vitse-prezident Bidenin rəhbərliyi ilə səylərin canlandırılması ilk geniş kampaniya deyil. Richard Nixon 1971-də “xərçəngə müharibə” elan etmişdi. Buna görə niyə indi və bu günün 45 il əvvəldən fərqi nədir sualları yaranıb.
Yeni elmi anlayış, texnoloji yenilik və uğur gözləntisi birlikdə heç vaxt olmadığı qədər çox olduğundan mübarizəni yenidən alovlandırmaq üçün doğru vaxt olduğuna inanırıq. Elmi-texnoloji inkişaflar anlayışımızı aydın dəyişib. İnsan Genomu Layihəsininalət və texnologiyaları ilə araşdırma, Xərçəng Genomu Atlasındanməlumatlar və digər işlər xərçəngin genetik (genlərlə bağlı) xəstəlik olduğunu açıqlayıb. Şişdə mutasiyanı nəyin yönəltdiyini bilmək qaynaqlandığı orqanı bilməkdən daha vacibdir. Hər şiş molekulyar özünəməxsus olsa da, genomika müəyyən yolların təkrar təsirli olduğunu göstərib (bunları hədəfləyən yeni “ağıllı” dərmanlar bu bilginin məhsuludur).
Sürətlə inkişaf edən başqa sahə şiş hüceyrələri xaric, irəliləməyə tez-tez təsir edən mikromühitin stromal (dəstək toxuma) və immun hüceyrələri kimi amillərə baxır. Şişin ətraf toxuma ilə sıx əlaqəsi və təsiri kəşf edilib. Güclü yeni bioinformatika alət və üsulları proqnoz modellərinə lazım olan mürəkkəb molekulyar-klinik məlumatların, yəni “böyük məlumat”ın analiz və idarəsinə imkan verir.
Onillik mübarizədən sonra xərçəngə hücum edən immun sistemi aktivləşdirmə strategiyaları böyük uğur qazanıb. Nəzarət nöqtəsi inhibitorları və kimerik antigen reseptorlu T hüceyrə müalicələri kimi bəzi immunoterapiyalardavamlı melanom, leykoz, limfoma formalarında, irəliləmiş mezotelioma və yumurtalıq, ağciyər, böyrək, üçlü-mənfi süd vəzi xərçəngində remissiya, hətta müalicə verir. Lakin çox solid şiş yaxşı cavab vermir, ilkin müsbət cavab həmişə davam etmir. Görüləsi çox iş var.
Biologiyanı anlamaqdakı inkişaflar, qorunma, görüntüləmə və erkən diaqnozda irəliləyiş verən yeni müalicələrin hazırlanıb tətbiqi şübhəsiz çətindir. Yeni araşdırma təşəbbüsləri iki mühüm prioritetlə bütün sahələrdə fərq yaratmağı hədəfləyir: mübarizəyə ayrılmış resursları artırmaq və sahədəki qeyri-hökumət təşkilatlarını birləşdirmək. İş ABŞ hökuməti tərəfindən hazırlanıb şəxsən vitse-prezident tərəfindən aparılır.
Yeni ABŞ proqramının mövzuları xərçəng peyvəndi, erkən diaqnoz texnologiyası, təkhüceyrəli genomika, immunoterapiya, uşaq xərçəngləri və məlumat paylaşımını artırmaqdır.
Kənd bölgələrinin qorunma, görüntüləmə və müalicəyə çıxışda əlverişsizliyi, bərabərsizliyi aşmaq üçün işlər başlanması da mühüm mövzudur.
Digər məqsəd müxtəlif mübarizə qrupları arasında məlumat paylaşımı və əməkdaşlığa maneələri aradan qaldırmaqdır.
İşlər davam etsə də, bir məqsəd aydındır: aktual bilik məhdudiyyətini aşmaq üçün yeni nəsil uzaqgörən insanları ilhamlandırmaq. Güclü, sabit resurslarla elmi imkanları sərbəst buraxmaq biotibbi araşdırmaları asanlaşdırıb mübarizəni sürətləndirməlidir. Bütün xərçənglərdə qorunma, müalicə və sağalmanı inkişaf etdirən infrastruktur üçün səy ümid edirik.
Mənbələr
Aiming High — Changing the Trajectory for Cancer.
N Engl J Med 2016; 374:1901-1904May 19, 2016DOI: 10.1056/NEJMp1600894
Bu məqalə sizə faydalı oldu?
Rəyiniz məzmunumuzu yaxşılaşdırmağa kömək edir.





Oxucu şərhləri
Şərhinizi paylaşın
Adınız və şərhiniz yalnız administrator təsdiqindən sonra dərc olunur. E-poçt ünvanınız ziyarətçilərə heç vaxt göstərilmir.
İlk şərhi siz yazın.