آیا باید نگران جهش کروناویروس در همه‌گیری باشیم؟

جهش خود واژه تغییر عجیب و غیرمنتظره را تداعی می‌کند...

کروناویروس جدید (SARS-CoV-2) اکنون منتشر می‌شود و مانند شیوع‌های دیگر بحث نادرست و ناکافی درباره جهش جریان دارد. در واقع جهش بخشی طبیعی از چرخه ویروس است و به‌ندرت مسیر شیوع را به‌طور شدید تغییر می‌دهد.

در زبان روزمره «جهش» در زبان روزمره پیچیدگی مفهوم جهش در نظریه تکامل را کامل بازتاب نمی‌دهد. در فیلم علمی‌تخیلی، جهش یعنی تغییر چشمگیر و جدی، مثلاً اغلب کسب نیروی فوق‌العادهبه کار می‌رود. در سرگرمی و سینما دراماتیک‌کردن جهش استعاره رایج برای نمایش مؤثرتر بیماری همه‌گیر است. در فیلم ساخته 1971 «راز آندرومدا - The Andromeda Strain» میکروب فضایی را با تکامل مداوم و ویژگی تازه مانند تجزیه پلاستیک و شکست نگهداری نشان می‌دهد. در فیلم 1995 «شیوع - Outbreak» ویروسی مانند عامل ابولای امروز سریع جهش و به شکلی بسیار عفونی با توان انتقال هوایی تبدیل می‌شود. با توجه به دسترسی سریع این داستان به همه اقشار و جذابیت آن برای توده‌ها، در جهان واقعی و پاندمی‌های واقعی خبرنگار و حتی دانشمند از نظریه توطئه بهره بگیرند.

رسانه‌ها و کانال‌های ارتباط علمی ما در همه‌گیری کنونی پُر از اطلاعیه‌هایی است که جهش را نادرست نشان می‌دهد و مردم را وحشت‌زده می‌کند. «کارآگاه DNA دنبال جهش خطرناک ویروس تازه‌اند» انتظار جهش اجتناب‌ناپذیر و مرگبارترشدن را در ذهن می‌نشاند. این اخبار سناریوی آخرالزمانی می‌سازد و شاید باعث شود اقدامات واقعی سلامت عمومی برای مهار، بی‌اعتبار و بی‌فایده به نظر برسد.

برخلاف فیلم، دراماتیک‌کردن جهش بی‌ضرر نیست. تفسیر نادرست اثر جهشبرای فهم اثر مستقیم بر سلامت و ایمنی، شیوع‌های اخیر را ببینیم. پیش از زیکای آوریل 2015 در آمریکای مرکزی و جنوبی، جهش ناحیه غشای ژنوم (prM-S139N) رخ داد. آزمایش حیوانی افزایش توان درگیری دستگاه عصبی یا نورویروالانس را گزارش کرد. پیش از اثبات قطعی، خبر غلط علت‌بودن جهش برای سندرم مادرزادی، به‌ویژه میکروسفالی، یعنی جمجمه کوچک‌تر از انتظار، پخش شد. در 2018 با شناسایی زیکا در هند، نبود جهش منتسب به میکروسفالی و تأثیر این یافته اثبات‌نشده باعث شد دولت بر فرض نبود زیان جنینی برنامه‌ریزی کند؛ اما واقعیت این‌قدر ساده نبود!

اگرچه ماندگارشدن هر جهش ماده ژنتیکی و تغییر کامل ویژگی‌های پیچیده ویروس بسیار نادر است، مفهوم جهش در بخش مهمی از خبرها حضور دارد.

در واقع جهش برای RNA در زندگی ویروس‌ها بسیار عادی است؛ کرونا هم ویروس RNA است. آن‌ها RNA پلیمراز خطاپذیر، آنزیم نسخه‌برداری ژنتیک، دارند. در هر چرخه نسخه‌برداری خطاها انباشته می‌شوند. این چرخه‌ها در ویروس ظرف چند ساعت به‌سرعت رخ می‌دهند و برای ایجاد تنوع کافی در یک بیمار آلوده بس هستند. با وجود نقش محرک تکامل، بیشتر جهش‌ها عملکرد را به زیان ویروس تغییر می‌دهند. راه انتقال فردبه‌فرد و ویرولانس (توان آلوده‌کردن) معمولاً چندژنی است؛ تغییر به گردآمدن جهش‌های سودمند فراوان نیاز دارد. باوجود سرعت بالا، تغییر روش انتقال در زمان تکاملی کوتاه معمول نیست. پس درباره ویژگی ماندگار در انتخاب طبیعی ابهام جدی هست.

نقش انتخاب طبیعی در تکامل آسان پیش‌بینی نمی‌شود. تکامل ویرولانس پیچیده و موضوع پژوهش گسترده است. مثلاً افزایش انتشار ویرولانس را بیشتر می‌کند؛ اغلب، نه همیشه، یعنی ویروس بیشتری از سلول آزاد می‌شود. اما فرد شاید چنان بیمار شود که منتقل نکند و انتشار در واقع کم شود. بنابراین با دانش محدود نیرو و پویایی انتخاب، پیش‌بینی ویرولانس بسیار دشوار است. این نفی جهش و انتخاب در شیوع نیست؛ مشکل تعیین پیامد همه‌گیرشناختی آن‌هاست. باید پژوهش تجربی و اپیدمیولوژیک جدی روی فنوتیپ ویروس انجام شود.

طبیعی است درباره جهش SARS-CoV-2 به زیان انسان بپرسیم. در همه‌گیری 2002-2003 SARS-CoV-1، در ماده ژنتیکی SARS-CoV-1 حذف‌های بزرگ ORF8 و جهش ژن کدکننده اسپایک S در آغاز کشف شد. بعد جمعیت دارای جهش غالب شد که احتمال سازگاری با انسان را مطرح می‌کند. پیشنهاد شد شیوع تا حدی ناشی از این تغییرهاست، اما ثابت نشد. SARS-CoV-2 می‌تواند مشابه سازگار شود؟ بله. آیا سازگاری مرگ بیشتری می‌آورد؟ چندان محتمل نیست.

کانون جهش ناحیه اتصال گیرنده ورود سلول است، چون متغیرتر است. مثلاً ناحیه اتصال ویروس خفاش و SARS-Cov-2 به میزان %98 یکسان، اما %2 تفاوت موجب انتقال انسانی شد.

میل پروتئین اتصال تازه به گیرنده انسان نسبت به ویروس 2003، مقدار 10-20 برابر است. باوجود شباهت %98 ناحیه اتصال، آنتی‌بادی قدیمی چندان مؤثر نیست؛ %2 تفاوت این را هم ایجاد می‌کند. پس توسعه دارو باید ناحیه اتصال جدید را استفاده کند.

اکنون وقت بازسازی فهم جهش است. جهش نشانه ویژگی تازه عجیب و ویرانگر نیست؛ برعکس فهم شیوع را گسترش می‌دهد. الگو و جریان زمانی جهش ژنوم پایه پژوهش تبارزایی است که مسیر شیوع را لحظه‌ای پیش‌بینی می‌کند. علم سازنده درخت‌های تبارزایی، «همه‌گیرشناسی ژنومی»، برای مهار پاندمی SARS-CoV-2 و کاهش اثر آن (mitigation) استفاده می‌شود. اشتراک سریع و باز جهانی ژنوم، پژوهش انتشار را ممکن می‌کند.

به‌جای ترس باید واقعیت را بپذیریم و بررسی کنیم؛ جهش نتیجه اجتناب‌ناپذیر ویروس‌بودن است.

- همه نوشته‌های ما درباره کروناویروس -

برای مشاهده محتوای خارجی، تنظیمات را مدیریت کنید

برای مشاهده محتوای خارجی، تنظیمات را مدیریت کنید