Koronavirusun epidemiya zamanı MUTASİYAYA uğramasından narahat olmalıyıqmı?

Mutasiya sözünün özü gözlənilməz və qəribə dəyişiklikləri xatırladır...

Yeni tip koronavirusun (SARS-CoV-2) yayıldığı bu günlərdə olduğu kimi, yetərsiz və yanlış məlumatlı müzakirələr virus epidemiyaları zamanı mutasiya anlayışı ətrafında aparılır. Gerçək həyatda isə mutasiyalar virusun həyat dövrünün təbii hissəsidir və epidemiyanın gedişini nadir hallarda kəskin dəyişdirir.

Gündəlik dildəki “mutasiya” sözü təkamül nəzəriyyəsində mutasiya anlayışının mürəkkəbliyini tam əks etdirmir. Elmi-fantastik filmlərdə “mutasiyaya uğramaq” aydın və ciddi dəyişikliklərə məruz qalmaq, məsələn, çox vaxt super güclərə sahib olmaqmənasında işlədilir. Əyləncə və kino sahəsində mutasiyanın dramatikləşdirilməsi epidemiyaları daha təsirli göstərmək üçün tez-tez istifadə olunan məcazlardandır. 1971-ci il istehsalı “Andromeda sirri-The Andromeda Strain” filmində kosmosdan gələn mikrobun plastik parçalamaq kimi saxlama və daşıma üsullarını aşa bilən yeni strategiyalar daxil olmaqla yeni bioloji xüsusiyyətlər qazanmaq üçün daim təkamül etdiyini görürük. 1995-ci il istehsalı “Təhdid-Outbreak” trillerində də indiki Ebola törədicisinə bənzər virus sürətlə mutasiyaya uğrayır, hava ilə yoluxma qabiliyyətli, yüksək yoluxdurucu formaya çevrilir. Belə süjetlərin bütün təbəqələrə sürətlə çatması və kütlələr üçün cəlbediciliyi nəzərə alınanda, real dünyadakı pandemiyalarda jurnalistlərin, hətta alimlərin belə sui-qəsd nəzəriyyələrindən faydalanmağa meyilli olması təəccüblü deyil.

Media və elmi ünsiyyət kanallarımız bu gün yeni koronavirus epidemiyası çərçivəsində mutasiya anlayışını yanlış təqdim edən və insanları dəhşətə gətirən xəbərlərlə doludur. “DNA detektivləri yeni virusda təhlükəli mutasiyalar axtarır” kimi başlıqlar virusun qaçılmaz olaraq mutasiyaya uğrayıb daha ölümcül olacağı gözləntisini şüurlara yerləşdirir. Belə xəbərlər epidemiyaları əsl nəzarətə alacaq ictimai sağlamlıq tətbiqlərinin etibarsız və faydasız görünməsinə səbəb olan qiyamət ssenarilərinə yol açır.

Elmi-fantastik filmlərdən fərqli olaraq virus mutasiyasını dramatikləşdirmək məsum iş deyil. Mutasiyanın təsirini yanlış yozmağınsağlamlığımıza və təhlükəsizliyimizə birbaşa təsirini anlamaq üçün son epidemiyalara baxmaq kifayətdir. Məsələn, aprel 2015-də Mərkəzi və Cənubi Amerikada Zika epidemiyasından əvvəl virus genomunun membran (qişa) bölgəsində (prM-S139N) mutasiya yaranmışdı. Sonra heyvan təcrübələrində onun Zika virusunun sinir sistemini tutma qabiliyyətini (neyrovirulensiyasını) artırdığı bildirildi. Lakin bu nəticələr qəti sübut edilmədən anadangəlmə Zika sindromuna, xüsusilə mikrosefaliya (kəllənin olması lazım olandan kiçikliyi) komponentinə bu mutasiyanın səbəb olduğu barədə yanlış xəbərlər yayıldı. 2018-də Hindistanda Zika aşkarlananda Hindistan hökuməti “mikrosefaliyaya aid edilən mutasiya”nın oradakı virus növlərində olmaması və bu sübutsuz tapıntının təsiri ilə virusun dölə zərər verməyəcəyi fərziyyəsi əsasında fəaliyyət planları hazırladı. Lakin vəziyyət bu qədər sadə deyildi!..

Virusun genetik materialındakı hər mutasiyanın qalıcılaşması və virusun mürəkkəb xüsusiyyətlərinin tam dəyişməsi çox nadir olsa da, xəbərlərin mühüm hissəsində mutasiya anlayışı yer alır.

Əslində mutasiya RNA viruslarının həyatında adi hadisədir (koronaviruslar da RNA viruslarıdır). Çünki RNA viruslarında səhvə meyilli RNA polimeraza fermenti var (RNA polimeraza genetik materialın surətinin çıxarılmasını təmin edir). Hər köçürülmə dövründə səhvlər toplanır. Viruslarda bu dövrlər saatlar içində sürətlə baş verir və bir yoluxmuş xəstədə kifayət qədər müxtəlif virus yaranmasına yetir. Bu mutasiya qabiliyyəti təkamül dəyişməsinin hərəkətverici qüvvəsi olsa da, mutasiyaların çoxu virusun funksiyalarını onun əleyhinə dəyişir. Həmçinin virusun insanlar arasında ötürülmə yolu (transmissiya rejimi) və virulentliyi (yoluxdurma qabiliyyəti) əsasən birdən çox genlə idarə olunur. Buna görə bu xüsusiyyətlərin dəyişməsi üçün virusun xeyrinə çoxlu mutasiya birləşməlidir. Yüksək mutasiya sürətinə baxmayaraq, belə qısa təkamül müddətində ötürülmə yolunu dəyişən viruslar adi deyil. Bütün bunlar təbii seçmədə hansı xüsusiyyətlərin saxlanacağına dair ciddi qeyri-müəyyənlik olduğunu göstərir.

Üstəlik virusların təkamülündə təbii seçmənin rolunu asanlıqla proqnozlaşdırmaq olmur. Virus virulentliyinin təkamülü çox mürəkkəbdir və təkamül nəzəriyyəsində geniş araşdırmalara yol açıb. Məsələn, virusun yayılma sürətinin artması virulentliyin artması ilə nəticələnir. Yayılma sürətinin artması, həmişə olmasa da, hüceyrələrdən buraxılan virus miqdarının artması deməkdir. Lakin insan bu zaman başqalarını yoluxdura bilməyəcək qədər xəstələnə və nəticədə virusun yayılma sürəti azala bilər. Buna görə təkamül qüvvələri və seçmə dinamikası haqqında az biliklə virulentliyin necə dəyişəcəyini demək çox çətindir. Əlbəttə, bu, mutasiya və təbii seçmənin epidemiya zamanı olmayacağı demək deyil. Problem onların epidemioloji nəticələrini müəyyənləşdirməyin çətinliyidir. Virus fenotipləri üzərində ciddi eksperimental və epidemioloji tədqiqatlar aparılmalıdır.

Təbii olaraq SARS-CoV-2-nin insanların əleyhinə mutasiyaya uğrayıb-uğramayacağı soruşulacaq. 2002-2003 SARS-CoV-1 epidemiyasına baxaq. SARS-CoV-1-in genetik materialının ORF8 bölgəsində böyük delesiyalar (silinmələr) və S (spike) zülalını kodlayan genlərdə mutasiyalar epidemiyanın erkən mərhələlərində aşkar edilmişdi. Sonra bu mutasiyalı virus populyasiyası epidemiyada üstün oldu. Bu, virusun insanlarda uyğunlaşmaya uğradığını düşündürür. Bu müşahidələrdən SARS epidemiyasının qismən həmin dəyişikliklərdən yarandığı irəli sürüldü, lakin iddia sübut olunmadı. SARS-CoV-2 oxşar uyğunlaşma keçirə bilərmi? Bəli. Bu, daha çox ölümə səbəb olacaqmı? Çox mümkün deyil.

Virus mutasiyalarının mərkəzində insan hüceyrəsinə daxil olmaq üçün istifadə etdiyi bağlanma reseptoru bölgəsi var, çünki buranın dəyişkənliyə daha açıq olduğu bilinir. Məsələn, yarasa virusları ilə SARS-Cov-2-nin bağlanma bölgələri %98 eynidir. Lakin %2 fərq insana yoluxma qabiliyyəti qazandırıb.

Digər tərəfdən yeni virusun bağlanma zülalının insan hüceyrəsi reseptorlarına meyli 2003 epidemiyasını yaradan köhnə virusdan 10-20 dəfə yüksəkdir. Bunun əhəmiyyəti belədir: iki virusun bağlanma bölgələri %98 oxşar olsa da, köhnə virusun bağlanma bölgəsinə qarşı yaranan anticisimlər yeni virusa çox təsir etmir. %2 fərq buna da səbəb olur. Yəni dərman hazırlanarkən yeni virusun bağlanma bölgəsindən istifadə edilməlidir.

İndi mutasiya anlayışını yenidən düşünmək vaxtıdır. Mutasiyalar qəribə, uzaq və dağıdıcı yeni virus xüsusiyyətlərinin göstəricisi deyil. Əksinə, yaranan epidemiyalar barədə anlayışımızı genişləndirə bilər. Virus genomundakı mutasiyaların nümunəsi və zaman üzrə axını filogenetik tədqiqatların əsasını təşkil edir. Bunlar epidemiyanın istiqamətini real vaxtda proqnozlaşdıra bilər. Bu məqsədlə filogenetik ağacları yaradan “genomik epidemiologiya” da SARS-CoV-2 pandemiyasına nəzarətdə və onun yüngülləşdirilməsində (mitigation) istifadə olunur. Virus genomlarının dünyada sürətli və açıq bölüşülməsi virusun yayılması üzrə araşdırmaları mümkün edəcək.

Mutasiyalardan qorxmaq əvəzinə bu gerçəkliyi qəbul edib üzərində işləməliyik. Axı mutasiyalar virus olmağın qaçılmaz nəticəsidir.

- BÜTÜN KORONAVİRUS YAZILARIMIZ -

Xarici məzmunu görmək üçün seçimləri tənzimləyin

Xarici məzmunu görmək üçün seçimləri tənzimləyin