روش‌های ورزش و توان‌بخشی در درمان سرطان پستان

سرطان پستان از شایع‌ترین سرطان‌های زنان در جهان است. درمان می‌تواند جراحی، شیمی‌درمانی، پرتودرمانی و هورمون‌درمانی را شامل شود و بر سلامت جسمی، روانی و اجتماعی بسیار اثر بگذارد. عوارض رایج پس از درمان، خستگی، لنف‌ادم، ضعف عضله، محدودیت حرکت و افت کیفیت زندگی‌اند. توان‌بخشی و ورزش، بخش جدانشدنی درمان‌اند که افزایش کیفیت زندگی، کاهش عوارض و بازگشت سریع‌تر به فعالیت روزمره را هدف می‌گیرند.

مشکلات مرتبط با روند درمان سرطان پستان

درمان بر حسب مرحله، گسترش و ویژگی زیستی تومور متفاوت است. جراحی، شیمی‌درمانی، پرتو، هورمون و درمان هدفمند رایج‌اند، اما ممکن است مشکلات جسمی، روانی و عصبی ایجاد کنند. این مشکلات با سلامت عمومی، سن و پاسخ درمان متفاوت‌اند. در ادامه، مشکلات اصلی روند درمان بررسی می‌شوند.

مشکلات ناشی از جراحی:

1. لنف‌ادم
2. انقباض کپسولی
3. مشکلات ترمیم زخم پس از عمل
4. سندرم طناب زیربغلی (AWS)

مشکلات ناشی از شیمی‌درمانی

1. خستگی
2. نوروپاتی
3. تهوع و استفراغ

مشکلات ناشی از هورمون‌درمانی

1. علائم شبیه یائسگی
2. پوکی استخوان
3. مشکلات قلبی‌عروقی

توان‌بخشی لنف‌ادم

لنف‌ادم بر اثر اختلال تخلیه لنف پس از برداشت گره لنفی در جراحی یا پس از پرتو ایجاد می‌شود و ورم بازو، درد و محدودیت حرکت دارد. روش‌های مدیریت و توان‌بخشی عبارت‌اند از:

درمان جامع احتقان‌زدایی (KDT)

درمان جامع احتقان‌زدایی (CDT)، استاندارد طلایی مدیریت لنف‌ادم، چهار جزء اصلی دارد:

برنامه ورزشی

ورزش هوازی سبک، کشش و تقویت، در پیشگیری و درمان لنف‌ادم مؤثرند. تمرین مقاومتی باید با دقت انجام شود تا مایع در بازو جمع نشود. پیلاتس و یوگا با فشار کم ممکن است گردش لنف را بیشتر کنند.

لیزردرمانی

لیزر کم‌توان ممکن است ترمیم بافت لنف‌ادم را سرعت و ورم را کم کند. در سطح سلولی، خون‌رسانی و تخلیه لنف را بیشتر می‌کند.

رویکرد توان‌بخشی برای سندرم طناب زیربغلی (AWS)

فیزیوتراپی و توان‌بخشی در AWS مهم‌اند؛ به افزایش دامنه حرکت، کاهش درد و آزادسازی نوار فیبروزی سفت کمک می‌کنند. روش‌های اصلی توصیه‌شده عبارت‌اند از:

درمان دستی

درمان دستی توسط فیزیوتراپیست، روشی مؤثر برای آزادسازی نوار فیبروزی و بافت سفت در AWS است.

• متحرک‌سازی بافت نرم: ماساژ ملایم برای شل‌کردن نوار فیبروزی و کاهش کشش بافت استفاده می‌شود.
• متحرک‌سازی فاشیا: تکنیک ویژه افزایش انعطاف فاشیا یا بافت همبند، به شل‌شدن نوار کمک می‌کند.
• ماساژ تخلیه لنف: چون AWS گاهی با لنف‌ادم همراه است، ماساژ لنفی ممکن است ورم را کم کند.

تمرین دامنه حرکت

برای رفع محدودیت AWS و افزایش حرکت مفصل شانه، کشش و تمرین دامنه انجام می‌شود. انعطاف نوار بیشتر و احساس کشیدگی کمتر می‌شود. تمرین‌ها عبارت‌اند از:

• تمرین بالارفتن شانه از دیوار: بازو را به دیوار تکیه دهید و آهسته بالا ببرید؛ دامنه شانه و زیربغل بیشتر می‌شود.
• حرکت کبرا: بازوها بالای سر می‌روند تا کشش ایجاد شود. کشش عضلات سینه به شل‌شدن نوار فیبروزی کمک می‌کند.
• کشش زیربغل: با کش ورزشی یا حوله، بازو آهسته بالا کشیده می‌شود تا بافت درگیر AWS کش بیاید.

تمرین انعطاف و کشش

کشش برای افزایش انعطاف و نرم‌کردن نوار فیبروزی انجام می‌شود. تمرکز بر زیربغل و شانه، بازو را آسوده می‌کند.

• کشش سینه: دست‌ها پشت سر و سینه به جلو رانده می‌شود تا عضله کش بیاید.
• وضعیت گربه و شتر در یوگا: برای انعطاف ستون فقرات و آرام‌کردن شانه، یوگا توصیه می‌شود؛ به‌ویژه پس از AWS ممکن است بافت را آرام کند.

تمرین مقاومتی

به‌تدریج برای تقویت شانه و بازو اضافه می‌شود. کش مقاومتی و وزنه سبک، قدرت عضله و حرکت شانه را حمایت می‌کنند.

• تمرین شانه با کش مقاومتی: کارکردن شانه در زاویه‌های مختلف با کش، عضلات و پایداری شانه را تقویت می‌کند.
• تمرین وزنه‌برداری: کار شانه و بازو با وزنه سبک، قدرت عضله را بازمی‌گرداند.

گرمادرمانی و اولتراسونددرمانی

گرما با افزایش خون‌رسانی، عضله و بافت سفت را شل می‌کند. اولتراسوند با گرم‌کردن عمقی، به آزادشدن بافت فیبروزی و افزایش دامنه کمک می‌کند.

• کمپرس گرم: پیش از ورزش، کمپرس گرم کش‌آمدن بافت را آسان می‌کند.
• اولتراسونددرمانی: با امواج اولتراسوند، بافت زیرپوست گرم و انعطاف آن بیشتر می‌شود.

آموزش و آگاهی

باید تمرین‌های قابل انجام مستقل برای مدیریت و پیشگیری از AWS آموزش داده شود. علاوه بر برنامه، آگاهی از پرهیز از فشار زیاد بازو و کشش منظم مهم است.

توان‌بخشی خستگی شیمی‌درمانی

خستگی مرتبط با سرطان، عارضه رایج حین شیمی‌درمانی و پس از آن است. اغلب با علائم جسمی دیگر همراه و بر زندگی روزانه بسیار مؤثر است. راهبردها عبارت‌اند از:

ورزش‌درمانی

پژوهش‌های مختلف ورزش را از مؤثرترین روش‌های کاهش خستگی می‌دانند. برنامه منظم شامل این موارد است:

• ورزش هوازی: پیاده‌روی، دوچرخه و شنا با شدت کم ممکن است انرژی را بیشتر و حس خستگی را کمتر کنند.
• تمرین مقاومتی: تمرین با وزنه سبک یا کش، قدرت و توده عضله را حفظ می‌کند و با خستگی مقابله می‌کند.
• کشش و یوگا: هم خستگی جسمی را کم و هم ذهن را آرام می‌کنند.

روش مدیریت انرژی

بیمار می‌آموزد برای مصرف مؤثر انرژی، فعالیت روزانه را برنامه‌ریزی و فاصله استراحت بگذارد. برای نوسان خستگی در روز، وقفه کوتاه توصیه می‌شود.

توان‌بخشی نوروپاتی شیمی‌درمانی

نوروپاتی ناشی از شیمی‌درمانی معمولاً با بی‌حسی، گزگز یا سوزش دست‌وپا ظاهر می‌شود. روش‌های اصلی توان‌بخشی عبارت‌اند از:

فیزیوتراپی

برای حفظ قدرت عضله و افزایش حرکت دست‌وپا استفاده می‌شود. تمرین رفع ضعف پا ممکن است علائم را کمتر کند. آموزش تعادل و تخته تعادل نیز خطر افتادن را کم می‌کند.

تحریک الکتریکی عصب از راه پوست (TENS)

دستگاه TENS برای مهار پیام درد عصب و کاهش ناراحتی نوروپاتی است. از الکترود روی پوست، تحریک کم‌شدت می‌دهد و ادراک درد را کم می‌کند.

طب سوزنی

روش سنتی پزشکی چین برای بازگرداندن تعادل انرژی بدن است. در نوروپاتی، ممکن است درمان تکمیلی برای کاهش درد عصب و بی‌حسی باشد.

روش مدیریت درد

علاوه بر دارو، مراقبه، تنفس عمیق و ذهن‌آگاهی به‌عنوان درمان ذهن‌وبدن قابل استفاده‌اند. به تغییر ادراک درد و مدیریت استرس کمک می‌کنند.

پیشگیری و درمان پوکی استخوان

در هورمون‌درمانی پستان، افت استروژن خطر کاهش تراکم و پوکی استخوان را بیشتر می‌کند.

مدیریت مشکلات قلبی‌عروقی

درمان هدفمند مانند تراستوزوماب می‌تواند سمیت قلبی مانند نارسایی ایجاد کند. توان‌بخشی قلبی‌عروقی برای مدیریت آن به رویکرد ویژه نیاز دارد.

توان‌بخشی قلب

در نارسایی یا مشکل قلبی‌عروقی، برنامه توان‌بخشی شامل هوازی کم‌شدت برای افزایش ظرفیت است. پیاده‌روی، شنا یا دوچرخه سبک ممکن است توصیه شوند.

تغییر سبک زندگی

برای حفظ قلب، رژیم و سبک زندگی باید تغییر کند؛ پرهیز از چربی اشباع و کلسترول، ورزش منظم و سیگارنکشیدن حمایتگرند.

معاینه منظم قلب

در درمان هدفمند، برای پایش قلب باید منظم اکو یا EKG انجام شود. تشخیص و درمان زودرس می‌تواند از پیشرفت مشکل جلوگیری کند.

فواید ورزش در سرطان پستان

کاهش خستگی

خستگی رایج حین درمان از کاهش انرژی با شیمی‌درمانی، پرتو و هورمون ایجاد و فعالیت روزمره را دشوار می‌کند.

هوازی سبک تا متوسط، مانند راه‌رفتن، شنا و دویدن سبک، انرژی را بیشتر، خستگی را کمتر و فرد را سرحال‌تر می‌کند. 

افزایش قدرت و استقامت عضله

شیمی‌درمانی و درمان دیگر ممکن است توده و قدرت را کم کند؛ به‌ویژه در سالمندی استقلال را دشوار و خطر افتادن را بیشتر می‌کند.

تمرین مقاومتی منظم با وزنه سبک یا کش، عضله را تقویت و توده را حفظ یا زیاد می‌کند. فعالیت روزانه آسان‌تر و استقامت کلی بیشتر می‌شود.

حفظ سلامت قلبی‌عروقی

بعضی داروهای پستان، به‌ویژه هدفمند، می‌توانند عضله قلب را ضعیف و خطر نارسایی ایجاد کنند. کاهش فعالیت حین درمان نیز اثر منفی دارد.

هوازی منظم مانند راه‌رفتن، شنا و دوچرخه، قلب و رگ را تقویت، گردش را تنظیم و کلسترول و فشار را بهتر می‌کند؛ خطر عوارض کمتر می‌شود.

کاهش خطر و مدیریت لنف‌ادم

برداشت گره لنفی در جراحی ممکن است مایع را در بازو جمع کند و لنف‌ادم با ورم، درد و محدودیت حرکت ایجاد کند.

مقاومت کم‌شدت و کشش منظم، بازو را تقویت، گردش لنف را سریع و ورم را کمتر می‌کند. به‌ویژه همراه پوشش فشاری، تخلیه را حمایت و خطر و علائم را کم می‌کند.

حفظ استخوان و پیشگیری از پوکی

در سرطان گیرنده استروژن مثبت، هورمون‌درمانی با کاهش استروژن ممکن است تراکم را کم و خطر پوکی را بیشتر کند.

تمرین مقاومتی و تحمل وزن، مانند راه‌رفتن، دویدن و وزنه سبک، تراکم را حفظ و تقویت و خطر شکستگی را کم می‌کند. تعادل نیز با کاهش افتادن از شکستگی جلوگیری می‌کند.

بهبود حال روان

بیماران ممکن است اضطراب، افسردگی و استرس داشته باشند. ورزش منظم ترشح هورمون شادی مانند اندورفین و سروتونین را بیشتر و خلق را بهتر می‌کند. هوازی و یوگا، اضطراب و افسردگی را کمتر و اعتمادبه‌نفس و حس کنترل را بیشتر می‌کنند؛ در نتیجه کیفیت زندگی بهتر می‌شود.

تقویت ایمنی

شیمی‌درمانی و پرتو با ضعف ایمنی، عفونت را بیشتر و ترمیم را کند می‌کنند. ورزش متوسط منظم، گردش خون و فعالیت سلول ایمنی را افزایش و خطر عفونت را کاهش می‌دهد. با کم‌کردن هورمون استرس نیز از ایمنی حمایت می‌کند.

بهبود کیفیت زندگی

ورزش منظم سلامت کلی و روان را بهتر، خستگی را کمتر و زندگی مستقل را آسان‌تر می‌کند. مطالعات کیفیت زندگی بهتر حین و پس از درمان را نشان می‌دهند. امکان فعالیت روزانه مستقل، کارکرد کلی جسم را بیشتر می‌کند.

کاهش علائم نوروپاتی

نوروپاتی محیطی ناشی از شیمی‌درمانی با بی‌حسی، گزگز یا سوزش دست‌وپا، زندگی را دشوار می‌کند. ورزش منظم، به‌ویژه راه‌رفتن، مقاومت سبک و کشش، از عصب حمایت و درد و ناراحتی را کم می‌کند. مقاومت با تقویت عضله ضعیف، تعادل را بهتر و خطر افتادن را کمتر می‌کند.

بهبود کیفیت خواب

استرس، تغییر هورمون و ناراحتی جسمی درمان ممکن است خواب را مختل کنند. ورزش منظم، خواب‌رفتن را آسان و خواب عمیق را طولانی می‌کند. هوازی و آرام‌سازی مانند یوگا، خواب باکیفیت و پیوسته‌تر می‌دهند که سلامت و حال عمومی را حمایت و خستگی را کم می‌کند.

بهبود سلامت متابولیک

شیمی‌درمانی و هورمون ممکن است با تغییر سوخت‌وساز، وزن و چربی شکم را زیاد کنند. ورزش منظم، مقاومت انسولین را کم، قند را متعادل و چربی را کنترل می‌کند. هوازی و مقاومت با پیشگیری از اختلال متابولیک، به مدیریت وزن و سلامت پس از درمان کمک می‌کنند.

حفظ کارکرد شناختی

پس از شیمی‌درمانی، بعضی بیماران با «مه مغزی»، کاهش حافظه، تمرکز و شفافیت ذهن روبه‌رو می‌شوند. ورزش با خون‌رسانی بیشتر مغز، از سلول عصبی حمایت و حافظه، توجه و عملکرد شناختی را بهتر می‌کند. یوگا و مراقبه با کاهش استرس به حفظ مغز کمک می‌کنند.

مدیریت استرس و حمایت روان

درمان پستان ممکن است استرس و اضطراب بالا و خطر افسردگی ایجاد کند. ورزش با افزایش اندورفین، استرس را کم، خلق را بهتر و آرامش ایجاد می‌کند. یوگا، مراقبه و تنفس عمیق حمایت اضافه‌اند؛ در نتیجه اضطراب و افسردگی ورزش‌کنندگان پایین‌تر است.

انواع ورزش برای بیماران پستان

ورزش‌هایی که در طول درمان سرطان پستان و پس از آن می‌توان توصیه کرد، بر حسب توان جسمی بیماران، مرحله درمان و نیازهای شخصی گوناگون‌اند. انواع تمرین‌هایی که در جهان برای این بیماران توصیه می‌شوند، هم برای حفظ سلامت جسمی و هم برای کاهش عوارض ناشی از درمان طراحی شده‌اند. 

توان‌بخشی پس از جراحی پستان

مداخله جراحی یکی از رایج‌ترین روش‌های درمان سرطان پستان است. دشواری‌های جسمی پس از عمل، مانند محدودیت حرکت، درد، ادم و سفت‌شدن بافت را می‌توان با رویکردهای توان‌بخشی مدیریت کرد. توان‌بخشی پس از جراحی، بازگرداندن کارکردهای جسمی بیمار، افزایش کیفیت زندگی و برگشت به فعالیت‌های روزمره را هدف می‌گیرد.

رویکردهای اصلی پس از جراحی عبارت‌اند از:

توان‌بخشی زودهنگام؛ روزهای نخست عمل

برای حمایت از ترمیم زخم، حفظ حرکت و جلوگیری از عارضه بسیار مهم است. معمولاً در بیمارستان آغاز و شامل این موارد می‌شود:

• تنفس عمیق و تمرین سینه

به‌ویژه پس از بیهوشی عمومی، تنفس عمیق ظرفیت ریه را بیشتر و خطر ذات‌الریه را کمتر می‌کند. برای حفظ حرکت قفسه سینه، حرکات ملایم نیز قابل انجام‌اند.

• حفظ حرکت شانه و بازو

به‌ویژه با جراحی پستان و برداشت گره، حرکت شانه و بازو ممکن است محدود شود. حرکت ملایم زودرس از سفتی پیشگیری می‌کند. تمرین دامنه فعال و غیرفعال توصیه می‌شود:

-بالابردن بازو در شانه (تمرین آونگی): بازو کنار تنه آزاد و حرکت دایره‌ای ملایم داده می‌شود؛ سفتی مفصل کمتر و گردش لنف بیشتر می‌شود.

• وضعیت‌دهی

قرارگیری درست ناحیه عمل و بازو برای پیشگیری از ادم مهم است. بالانگه‌داشتن بازو و پوشش فشاری ممکن است خطر لنف‌ادم را کم کنند.

• دامنه حرکت و انعطاف؛ 2-6 هفته نخست

در هفته‌های پس از عمل، بازگشت حرکت و انعطاف شانه اولویت دارد. سفتی و ضعف ناحیه ممکن است ایجاد شود. تمرین‌های توصیه‌شده عبارت‌اند از:

1. بالارفتن از دیوار: بیمار دست را روی دیوار و بازوها را آهسته به بالا می‌لغزاند تا دامنه شانه بیشتر شود؛ به بازگشت حرکت پس از عمل کمک می‌کند.
2. حرکت کبرا با کشش ملایم: در حالت خوابیده به پشت، بردن بازو بالای سر و کشش شانه، انعطاف سینه را بیشتر و سفتی را کمتر می‌کند.
3. خم و راست‌کردن آرنج: بالابردن بازو از سطح شانه و پایین‌آوردن آن، مفصل شانه را تقویت می‌کند؛ برای درد یا کشیدگی پس از عمل بسیار مفید است.

• پیشگیری و مدیریت لنف‌ادم

برداشت گره ممکن است خطر لنف‌ادم را بالا ببرد؛ با ورم، سنگینی بازو و محدودیت حرکت مشخص می‌شود. برای پیشگیری و مدیریت، روش‌های زیر به‌کار می‌روند:

1. تمرین تخلیه لنف: کشش ملایم برای افزایش گردش و جلوگیری از ادم است. بالابردن آهسته بازو تخلیه را تحریک می‌کند؛ تمرین در آب نیز آن را بیشتر می‌کند.
2. پوشش فشاری: پوشش ویژه برای کاهش خطر، از تجمع مایع بازو جلوگیری و گردش را بهتر می‌کند.

• تخلیه دستی لنف

هنگامی که لنف‌ادم ایجاد می‌شود، تکنیک‌های ماساژ ویژه موسوم به تخلیه دستی لنف به‌کار می‌روند. این روش به هدایت مایع به عروق لنفاوی کمک می‌کند و ورم را کاهش می‌دهد. تخلیه دستی باید توسط فیزیوتراپیست انجام شود؛ یا بیمار می‌تواند پس از دریافت آموزش صحیح، آن را برای خود انجام دهد.

• بازگشت وضعیت بدن و قدرت عضله

پس از جراحی، به‌ویژه ماستکتومی یا بازسازی، اختلال قامت و عدم تعادل عضله ممکن است رخ دهد. ضعف سینه یا فقدان بافت، وضعیت شانه و پشت را تغییر می‌دهد. تمرین‌های پیشنهادی عبارت‌اند از:

1. تمرین قامت: عقب‌کشیدن شانه و راست‌کردن تنه، عضلات شانه و پشت را قوی می‌کند. در تمایل به خم‌شدن جلو، از سلامت ستون فقرات حمایت می‌کند.
2. تمرین مقاومتی: ورزش با وزنه سبک یا کش، عضلات سینه و بالای پشت را تقویت می‌کند و به‌ویژه در ضعف عضلانی ناشی از درمان مهم است. ضمن بازگرداندن قدرت، از سلامت ستون فقرات و مفصل نیز محافظت می‌کند.

• ورزش هوازی

برای خستگی و افت آمادگی پس از عمل مهم است. راه‌رفتن، دوچرخه و هوازی در آب که پیش‌تر ذکر شدند، استقامت قلبی‌عروقی و سلامت عمومی را بیشتر می‌کنند.

• توان‌بخشی روانی

ازدست‌دادن پستان یا تغییر تصویر بدن پس از عمل ممکن است مشکل روانی ایجاد کند. حمایت روانی و برنامه ورزشی برای بهبود سلامت روان و بازگشت اعتمادبه‌نفس مهم‌اند.

ورزش ذهن‌وبدن

یوگا و مراقبه از مدیریت استرس و حال عاطفی حمایت می‌کنند و به مقابله با فشار روانی پس از عمل کمک می‌کنند.

ورزش گروهی و حمایت اجتماعی

شرکت در گروه، شبکه حمایت و حال عاطفی را بهتر می‌کند. ورزش با بیماران دیگر ممکن است انگیزه پس از درمان را بیشتر کند.

پیگیری برنامه ورزش در بیماران پستان

پایش و پایداری برنامه، به‌ویژه در توان‌بخشی پس از درمان، مهم‌اند. ورزش منظم فقط قدرت جسمی را بیشتر نمی‌کند؛ روان و کیفیت زندگی را حمایت و عوارض پس از درمان را به حداقل می‌رساند. نکات مهم عبارت‌اند از:

جدول و دفتر ثبت ورزش

برای اینکه برنامه ورزشی مؤثر باشد، پایش آن و ثبت منظم اهمیت دارد. لازم است دفتر ورزش نگه داشته شود تا بیمار بتواند پیشرفت خود را ببیند و پیگیری کند آیا پسرفتی رخ داده است یا نه. در دفتر ورزش می‌توان اطلاعات زیر را ثبت کرد:

1. نوع ورزش، مانند راه‌رفتن، یوگا یا مقاومت
2. مدت و شدت ورزش
3. میزان خستگی ادراک‌شده شخصی
4. وجود هر درد یا ناراحتی

این نظام پیگیری، ادامه منظم ورزش را تشویق و انگیزه را بیشتر می‌کند.

• نکاتی برای حفظ انگیزه

ادامه برنامه گاهی دشوار است؛ بنابراین راهبردهای حفظ انگیزه لازم‌اند:

• هدف واقع‌بینانه: هدف کوتاه، متوسط و بلندمدت و پیشرفت با گام کوچک، حس موفقیت را بیشتر می‌کند.
• تنوع: ترکیب انواع تمرین، یکنواختی را کم و انگیزه را حفظ می‌کند. جابه‌جایی میان هوازی، کشش، مقاومت و ذهن‌وبدن مؤثر است.
• کمک‌گرفتن: ورزش گروهی یا همراه می‌تواند انگیزه را زیاد کند. دیدار منظم فیزیوتراپیست و پایش پیشرفت نیز تشویق‌کننده است.

• کمک حرفه‌ای و راهنمای ورزش

در شروع برنامه حتماً از متخصص کمک بگیرید. فیزیوتراپیست یا پزشک ورزشی می‌تواند برای بیمار پستان برنامه ایمن و مؤثر بسازد. راهنمایی از آسیب احتمالی جلوگیری و اجرای درست حرکت را ممکن می‌کند.

• تأمین ایمنی ورزش در بیماران پستان

ایمنی در توان‌بخشی پس از سرطان به‌اندازه نظم ورزش مهم است. ورزش ایمن ممکن است از عوارض دوران ترمیم جلوگیری و بازیابی سالم را حمایت کند. نکات لازم عبارت‌اند از:

پیشرفت تدریجی

در شروع از فعالیت بسیار سنگین پرهیز کنید. شدت و مدت باید آهسته زیاد شود. برنامه باید وضعیت جسمی، شرایط پس از درمان و ظرفیت فعلی را در نظر بگیرد.

گرم‌کردن و سردکردن

پیش از هر جلسه، گرم‌کردن برای آماده‌شدن عضله و مفصل حیاتی است. 10-15 دقیقه هوازی سبک مانند راه‌رفتن و کشش انجام شود. پس از ورزش نیز سردکردن و کشش عضله لازم است.

توجه به پیام بدن

هنگام ورزش بسیار مهم است. خستگی شدید، درد، سرگیجه یا تنگی نفس ممکن است توقف و استراحت بخواهند. بیمار باید در حد توان و بدون فشار زیاد تمرین کند.

وسایل مناسب

وسایل درست ایمنی را بیشتر می‌کنند. به‌ویژه برای مقاومت، وزنه سبک و کش مناسب استفاده شود. کفش و لباس مناسب نیز برای سلامت مفصل و کاهش خطر آسیب مهم‌اند.

آب‌رسانی و تغذیه

آب کافی حین و پس از ورزش، تعادل مایع را حفظ می‌کند. رژیم متعادل نیز برای عضله و کارکرد کلی لازم است. پروتئین، ویتامین و مواد معدنی کافی بازیابی را سریع‌تر می‌کنند.

• تأیید پزشک

به‌ویژه پس از درمان پستان، مشورت با پزشک پیش از ورزش مهم است. عوارض یا آثار درمان ممکن است شیوه تمرین را تغییر دهند؛ پس هنگام تنظیم برنامه حتماً تأیید پزشک یا فیزیوتراپیست بگیرید.