تحول در توان‌بخشی سرطان؛ روش‌های نوآورانه درمان با واقعیت مجازی
در این مقاله
عوارض سرطان و درمان آن، مانند درد، اضطراب، تهوع یا نوروپاتی، انجام کار روزمره و ورزش برنامه‌ریزی‌شده را دشوار می‌کنند. کیفیت زندگی را پایین می‌آورند و می‌توانند به بی‌تحرکی و تحلیل عضله منجر شوند.
توان‌بخشی سرطان (توان‌بخشی انکولوژیک)، فرایندی برای بهبود سلامت جسمی، روانی و اجتماعی افراد تحت درمان است. برای افزایش کیفیت زندگی، کاهش عوارض و ادامه راحت‌تر فعالیت روزمره در طول و پس از درمان حیاتی است.
پیشرفت فناوری، امکان کاهش عوارض احتمالی در توان‌بخشی سرطان را بیشتر کرده است. یکی از این پیشرفت‌ها، واقعیت مجازی (VR) است.
VR در سال‌های اخیر، رویکرد نوآورانه‌ای در پزشکی بوده است. در توان‌بخشی سرطان، ظرفیت مهمی برای پشتیبانی از بهبود جسمی، روانی و اجتماعی بیمار دارد.
VR از طریق محیط مجازی می‌تواند به بیمار در این زمینه‌ها کمک کند:
- ورزش،
- مدیریت استرس و
- کنترل درد.
این فناوری ابزاری تازه و مؤثر برای بهبود کیفیت زندگی بیمار تحت درمان و غلبه بر دشواری‌های آن است. مثلاً محیط مجازی، محدودیت روش سنتی را کنار می‌زند و تجربه توان‌بخشی انگیزه‌بخش‌تری می‌دهد. تجربه تعاملی و شخصی‌سازی‌شده نیز می‌تواند پایبندی و مشارکت فعال در بهبود را بیشتر کند. در این زمینه، جایگاه VR در توان‌بخشی سرطان در آینده مهم‌تر خواهد شد و ظرفیت تحول خدمات سلامت را دارد.
تأیید FDA برنامه واقعیت مجازی برای درد مزمن
تأیید برنامه واقعیت مجازی EaseVRx توسط FDA در نوامبر 2021 برای درد مزمن، توجه فراوانی جلب کرد و اثربخشی VR را اثبات کرد. با درمان شناختی‌رفتاری و روش‌های رفتاری دیگر، به کاهش کمردرد مزمن کمک می‌کند و مطالعات بالینی، نتایج موفق مدیریت درد را نشان داده‌اند. این تأیید، ظرفیت درمان مبتنی بر VR را برجسته کرد و به پذیرش رویکرد تازه و مؤثر درمان درد مزمن انجامید.
EaseVRx نمونه‌ای از بازی‌وارسازی نیز هست. محتوای تعاملی و سرگرم‌کننده، توجه کاربر را منحرف و پایبندی به درمان را بیشتر می‌کند؛ در نتیجه مدیریت درد و توان‌بخشی تحمل‌پذیرتر و انگیزه‌بخش‌تر می‌شود.
اصل کلی عملکرد عینک VR
VR فناوری نوآورانه مبتنی بر شبیه‌سازی رایانه‌ای است که تجربه و انجام فعالیت در محیط مجازی/مصنوعی را ممکن می‌کند. محرک‌های حسی مانند صدا، تصویر و لمس را در جهان مجازی سه‌بعدی می‌گنجاند و با حس حضور فیزیکی، تعامل با محیط را ممکن می‌کند.
در سلامت، VR روشی غیرتهاجمی برای مدیریت علائم و شکایت‌های مرتبط با درمان سرطان است. سامانه‌ها شامل دستگاه روی سر با قابلیت استریوگرافیک (HMD)، هدفون، عینک 3D، حسگر پایش بدن و دیگر ابزارهای حسی‌پیکری مانند دستکش و جوی‌استیک هستند. فاصله واقعی و مجازی را کم می‌کنند و بازخورد تعاملی میان کاربر و محیط می‌دهند.
VR اخیراً ابزار امیدبخش پشتیبانی از بیماران و کاهش درد شده است. برای درد، خستگی، اضطراب، افسردگی و اختلال شناختی، مداخله انحراف توجه است؛ با صحنه آرامش‌بخش، تعامل و بازخورد مجازی، فعالیت وظیفه‌محور یا حتی موسیقی‌درمانی ترکیب می‌شود. جلسه هدایت‌شده برای آرام‌سازی یا مراقبه نیز کاربرد دارد. در توان‌بخشی جسمی، به عملکرد و فعالیت روزمره کمک مهمی می‌کند.
اختلال عملکرد ناشی از درمان سرطان و اهمیت توان‌بخشی ورزشی
مطالعات نشان می‌دهند درمان سرطان درجات مختلف اختلال عملکرد ایجاد می‌کند؛ نزدیک 20% کودکان و بیش از 50% بزرگسالان آن را تجربه می‌کنند. موارد رایج عبارت‌اند از:
- نوروپاتی شیمی‌درمانی،
- اختلال عملکرد جنسی،
- خستگی مرتبط با سرطان،
- اختلال خواب مرتبط با سرطان،
- اختلال شناختی،
- سندرم‌های پس از جراحی سرطان پستان،
- اختلال عملکرد قلبی‌ریوی.
این مشکلات کیفیت زندگی را بسیار کم و بار اقتصادی نظام سلامت را بیشتر می‌کنند. توان‌بخشی ورزشی شامل تمرین هوازی، مقاومتی، انعطاف و عصبی‌عضلانی، به‌عنوان روش درمان بسیار مطرح است.
توان‌بخشی ورزشی مبتنی بر واقعیت مجازی (VR-ER)
VR-ER ترکیب امیدبخش VR و توان‌بخشی ورزشی است. محیط سه‌بعدی همراه پایش بدن، سناریوهای امن و واقع‌گرایانه می‌سازد. مطالعات، بهبود مؤثر اختلال عملکرد بیماری‌های مختلف را پیشنهاد کرده‌اند. در مشکل تعادل و هماهنگی، افزون بر فیزیوتراپی، برنامه چندحسی VR سناریوی مجازی راه‌رفتن و تعادل فراهم می‌کند. این ورزش‌ها در موارد ناکافی‌بودن روش سنتی امیدبخش‌اند.
کاربردهای VR در انکولوژی
مطالعات و مقالات مختلف، عینک VR در توان‌بخشی سرطان را بررسی می‌کنند. این فناوری از راه‌های مختلف می‌تواند تجربه توان‌بخشی را بهتر کند:
-
توان‌بخشی جسمی: برنامه ورزشی VR تمرین را جذاب‌تر و مؤثرتر می‌کند؛ مانند رفتینگ مجازی، دو صحرانوردی و بازی تعاملی (بازی‌وارسازی). معمولاً فیزیوتراپیست برای ایمنی و اثربخشی نظارت می‌کند و قدرت عضله، تعادل و استقامت کلی را بیشتر می‌کند. مطالعات COPD فایده مشابهی برای توان‌بخشی سرطان ریه نشان داده‌اند. تمرین‌هایی مانند ورزش کف لگن می‌توانند عملکرد جنسی را بهتر کنند؛ برنامه 8 هفته‌ای استقامت، مقاومت و تعادل نیز بهبود مهم نوروپاتی شیمی‌درمانی نشان داده است.
-
مزایای روانی: VR می‌تواند به کاهش اضطراب و بهبود سلامت روانی کلی بیمار کمک کند. تجربه دورکننده توجه از درد و استرس، مدیریت بار روانی بیماری را آسان می‌کند. مطالعه‌ای توسط Cancer Research UK بررسی کرد آیا VR به کاهش استرس و اضطراب بیمار تحت درمان کمک می‌کند. نتایج، اثر مثبت بر استرس، اضطراب، خستگی و کیفیت زندگی کلی نشان داد.
-
آموزش و مشارکت بیمار: VR درباره وضعیت و درمان به بیمار آموزش می‌دهد؛ مثلاً ریه خود و اثر پرتودرمانی بر تومور را می‌بیند. آگاهی و مشارکت بیشتر، پایبندی و نتایج را بهتر می‌کند. نوشته وبلاگی Association of Community Cancer Centers (ACCC) استفاده نوآورانه VR در آموزش و کمک به فهم تشخیص و تصمیم‌گیری مشترک با ارائه‌دهنده سلامت را بررسی کرد. مطالعه‌ای منتشرشده در Practical Radiation Oncology با هدف توسعه و ارزیابی سکوی کم‌هزینه آموزش VR مبتنی بر گوشی هوشمند انجام شد. ویدئوهای نشان‌دهنده جلسات معمول پرتودرمانی از دید اول‌شخص، در کاهش اضطراب و افزایش آشنایی با درمان مؤثر بودند.
-
مدیریت درد: VR نقش مهمی در مدیریت درد دارد. با کاهش درک درد می‌تواند ناراحتی درمان دردناک مانند شیمی‌درمانی و پرتودرمانی را کمتر کند. برای کاهش درد حاد اقدامات پزشکی و علائم بیماران مرحله پایانی در مراقبت تسکینی نیز استفاده می‌شود. مطالعه‌ای در Journal of Clinical Medicine اثربخشی VR بر اضطراب و درد کولونوسکوپی را بررسی کرد. به‌اندازه آرام‌بخشی متداول مؤثر بود و درد بیماران فاقد آرام‌بخشی را به‌طور معناداری کم کرد. آموزش VR نیز اضطراب پیش از کولونوسکوپی را کم و کیفیت آماده‌سازی روده را بیشتر کرد.
-
کیفیت زندگی کلی: فعالیت‌ها و محیط آرامش‌بخش VR کیفیت زندگی کلی را بیشتر می‌کنند. بیمار در محیط مجازی استرس را کم می‌کند، سرگرم می‌شود و روحیه و انگیزه درمان را حفظ می‌کند.
در مجموع، عینک VR مزایای چندجانبه جسمی، روانی و آموزشی در توان‌بخشی سرطان دارد و به بخش مهمی از درمان تبدیل می‌شود. علاوه بر این، می‌توان برای موقعیت‌دهی درست و تعیین هدف پرتودرمانی، به‌ویژه در سرطان پروستات و پستان، استفاده کرد.
VR برای مشکلات خواب ناشی از سرطان
خواب، مشکل رایج دیگر بیماران سرطان است. شیمی‌درمانی، پرتودرمانی و دیگر درمان‌ها با تهوع، خستگی و عدم تعادل هورمونی می‌توانند آن را مختل کنند. استرس، اضطراب، درد و ناراحتی بیمار نیز مشکل خواب ایجاد می‌کنند.
مطالعاتی از VR برای خواب بیماران استفاده کرده‌اند. در کارآزمایی مقدماتی زنان سرطان پستان متاستاتیک، VR با کاهش علائم اضطراب و افسردگی کیفیت خواب را بهتر کرد. شرکت‌کنندگان منظم در خانه تجربه VR داشتند و نتایج، اثر بر مدیریت علائم را نشان داد.
مطالعه دیگری نشان داد VR می‌تواند درد و استرس و دیگر علائم جسمی و عاطفی بیماران سرطان مرحله پایانی را مدیریت کند و خواب راحت‌تری فراهم سازد.
این مطالعات، VR را ابزار بالقوه سودمند مدیریت خواب می‌دانند. با این حال، برای شناخت استفاده مناسب و برنامه درمان متناسب با وضعیت فرد، مشورت با متخصص سلامت توصیه می‌شود.
VR در بیماران سرطان پستان
استفاده VR در سرطان بیش از همه در سرطان پستان پژوهش شده است؛ به‌دلیل شیوع زیاد و طول درمان، نیاز این گروه به حمایت جسمی و روانی بالاست.
توان‌بخشی پستان بیشتر برای حرکت بهتر اندام فوقانی است و با فیزیوتراپی سنتی، حرکت‌درمانی و ماساژ انجام می‌شود. برنامه وظیفه‌محور از حرکت تکراری سنتی با زندگی روزمره سازگارتر است. پیشرفت فناوری توان‌بخشی را بسیار تغییر داده و روش غیرتهاجمی برای علائم سرطان فراهم کرده است. VR برای کاهش پیامدهای روانی و جسمی درمان، ابزار مؤثری است و در بهبود عملکرد اندام فوقانی و فعالیت روزمره به‌اندازه فیزیوتراپی سنتی مؤثر است.
VR چشم‌انداز تازه‌ای در توان‌بخشی سرطان پستان ایجاد کرده و رویکرد غیرتهاجمی بسیار مناسبی برای درد، خستگی، اضطراب، افسردگی، اختلال شناختی و محدودیت حرکت مفصلِ مانع فعالیت روزمره پس از درمان شناخته شده است. رایانه، تلویزیون و تلفن همراه از ابزارهای موجودند. اما ناخوشی سایبری، هدفون ناراحت، ناراحتی و بی‌میلی کاربر و هزینه بالای تجهیزات، دسترسی و استفاده گسترده را محدود می‌کنند.
نکات استفاده از VR؛ عوارض احتمالی
استفاده فناوری VR در توان‌بخشی سرطان، روشی نوآورانه و مؤثر برای پشتیبانی از بهبود جسمی، عاطفی و روانی بیماران است. با این حال، هنگام اجرای این فناوری باید چند موضوع مهم را در نظر گرفت.
- عوارض احتمالی: عوارض VR، از جمله ناخوشی سایبری، در منابع با Virtual Reality Symptom Questionnaire سنجیده شده‌اند و می‌توانند شامل سرگیجه، تهوع و مشکلات تعادل باشند.
- ایمنی بیمار: باید از ایمنی VR مطمئن شد؛ به‌ویژه تجربه‌های ایجادکننده سرگیجه، تهوع یا اختلال تعادل. پاکیزگی و بهداشت عینک و هدفون نیز باید رعایت شود.
- کاربردهای شخصی‌سازی‌شده: نیاز توان‌بخشی هر فرد متفاوت است و برنامه باید متناسب با نیاز و سلامت او باشد. بازخورد منظم برای ارزیابی پیوسته اثربخشی و تناسب VR جمع‌آوری شود.
- نظارت متخصص: VR باید با هدایت متخصص سلامت مربوط انجام شود. فیزیوتراپیست، روان‌شناس یا متخصص انکولوژی به استفاده درست و مؤثر کمک می‌کند. وضعیت بیمار باید در طول توان‌بخشی دقیق پایش و در صورت نیاز مداخله شود.
با رعایت این نکات، می‌توان مؤثرترین و ایمن‌ترین استفاده VR در توان‌بخشی سرطان را فراهم کرد.
منابع
2. FDA Authorizes Marketing of Virtual Reality System for Chronic Pain Reduction. FDA: https://www.fda.gov/news-events/press-announcements/fda-authorizes-marketing-virtual-reality-system-chronic-pain-reduction (16.11.2021)
3. Gökhan VATANSEVER, Tarık KEÇELİ, Önder KIRCA, Ali Cem BAŞARIR, Mustafa ÖZDOĞAN. Gamification as a Solution for Cancer-Induced Cognitive Impairment. J Oncol Sci. 2021 Doi: 10.37047/jos.2020-78809
4. National Center for Biotechnology Information (NCBI). https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10928524/
5. BMC Cancer. https://doi.org/10.1186/s12885-021-09081-z
6. BMJ Open. https://bmjopen.bmj.com/content/13/2/e068532
7. Dove Medical Press. https://www.dovepress.com/virtual-reality-rehabilitation-in-patients-with-chronic-obstructive-pu-peer-reviewed-fulltext-article-COPD
8. Dove Medical Press. https://www.dovepress.com/virtual-reality-rehabilitation-in-patients-with-chronic-obstructive-pu-peer-reviewed-fulltext-article-COPD
آیا این مقاله برای شما مفید بود؟
بازخورد شما به بهبود محتوای ما کمک می‌کند.
نظرهای خوانندگان
نظر خود را بنویسید
نام و دیدگاه شما فقط پس از تأیید مدیر منتشر می‌شود. نشانی ایمیل شما هرگز به بازدیدکنندگان نمایش داده نمی‌شود.
اولین نظر را شما بنویسید.