تحول در توان‌بخشی سرطان؛ روش‌های نوآورانه درمان با واقعیت مجازی (VR)
در این مقاله
عوارض سرطان و درمان مانند درد، اضطراب، تهوع یا نوروپاتی انجام فعالیت روزمره و ورزش برنامه‌ریزی‌شده را دشوار می‌کنند. کیفیت زندگی را کاهش می‌دهند و می‌توانند باعث بی‌تحرکی و تحلیل عضله شوند.
توان‌بخشی سرطان (توان‌بخشی انکولوژیک)، فرایند بهبود سلامت جسمی، روانی و اجتماعی بیماران تحت درمان است. در طول و پس از درمان، برای افزایش کیفیت زندگی، کاهش عوارض و ادامه آسان‌تر فعالیت روزمره اهمیت دارد.
پیشرفت فناوری به کاهش عوارض هنگام درمان در توان‌بخشی سرطان کمک می‌کند. یکی از این پیشرفت‌ها، واقعیت مجازی (VR= virtual reality) است.
VR در سال‌های اخیر رویکرد نوآورانه پزشکی بوده است. استفاده آن در توان‌بخشی سرطان، ظرفیت مهمی برای پشتیبانی از بهبود جسمی، روانی و اجتماعی دارد.
محیط‌های مجازی می‌توانند به بیمار در
- کنترل درد،
- ورزش،
- مدیریت استرس،
- مشکلات خواب و
- آموزش بیمار کمک کنند.
این فناوری، ابزار تازه و مؤثری برای افزایش کیفیت زندگی افراد تحت درمان سرطان و عبور از دشواری‌های درمان است. محیط مجازی می‌تواند محدودیت روش‌های سنتی را کنار بزند و تجربه توان‌بخشی انگیزه‌بخش‌تری بدهد. تجربه تعاملی و شخصی‌سازی‌شده نیز می‌تواند پایبندی و مشارکت فعال در بهبود را افزایش دهد. ازاین‌رو، جایگاه VR در توان‌بخشی سرطان در آینده مهم‌تر می‌شود و ظرفیت تحول خدمات سلامت را دارد.
تأیید FDA برای برنامه واقعیت مجازی در درد مزمن
برنامه واقعیت مجازی برای درد مزمن، EaseVRx، در نوامبر 2021 توسط FDA تأیید شد و توجه فراوانی برانگیخت و اثربخشی VR را اثبات کرد. EaseVRx با درمان شناختی‌رفتاری و روش‌های رفتاری دیگر، به کاهش کمردرد مزمن کمک می‌کند. مطالعات بالینی نتایج موفق مدیریت درد را نشان دادند. این تأیید با نشان‌دادن ظرفیت درمان مبتنی بر VR، به پذیرش آن به‌عنوان رویکرد تازه و مؤثر درد مزمن انجامید.
EaseVRx نمونه‌ای از بازی‌وارسازی (gamification) نیز هست. با محتوای تعاملی و سرگرم‌کننده، به انحراف توجه و افزایش پایبندی کمک می‌کند و مدیریت درد و توان‌بخشی را تحمل‌پذیرتر و انگیزه‌بخش‌تر می‌سازد.
اصل کلی عملکرد عینک واقعیت مجازی
VR فناوری نوآورانه‌ای مبتنی بر شبیه‌سازی رایانه‌ای است که تجربه و انجام فعالیت در محیط مجازی/مصنوعی را ممکن می‌کند. صدا، تصویر و تحریک لمسی را در جهان مجازی سه‌بعدی می‌گنجاند و با ایجاد حس حضور فیزیکی، تعامل با محیط را ممکن می‌سازد.
در سلامت، VR روشی غیرتهاجمی برای مدیریت علائم سرطان و درمان است. سامانه‌ها شامل دستگاه روی سر با قابلیت استریوگرافیک (HMD)، هدفون، عینک 3D، حسگر پایش بدن و ابزار ورودی مانند دستکش و جوی‌استیک هستند. این‌ها فاصله جهان واقعی و مجازی را کم می‌کنند و بازخورد تعاملی میان کاربر و محیط می‌دهند.
VR اخیراً ابزار امیدبخشی برای پشتیبانی از بیماران سرطان و کاهش رنج شده است. برای کاهش درد، خستگی، اضطراب، افسردگی و اختلال شناختی، مداخله انحراف توجه است؛ با صحنه آرامش‌بخش، تعامل و بازخورد مجازی، فعالیت وظیفه‌محور یا حتی ترکیب با موسیقی‌درمانی استفاده می‌شود. جلسه هدایت‌شده VR برای آرام‌سازی یا مراقبه نیز کاربرد دارد. در توان‌بخشی جسمی، به عملکرد و فعالیت روزمره کمک مهمی می‌کند.
اختلال عملکرد ناشی از درمان سرطان و اهمیت توان‌بخشی ورزشی
مطالعات نشان داده‌اند درمان سرطان درجات مختلف اختلال عملکرد ایجاد می‌کند؛ میزان در کودکان نزدیک 20% و در بزرگسالان بیش از 50% است. موارد رایج شامل:
- نوروپاتی ناشی از شیمی‌درمانی،
- اختلال عملکرد جنسی،
- خستگی مرتبط با سرطان،
- اختلال خواب مرتبط با سرطان،
- اختلال شناختی،
- سندرم‌های پس از جراحی سرطان پستان،
- و اختلال عملکرد قلبی‌ریوی است.
این مشکلات کیفیت زندگی را بسیار کم و بار اقتصادی نظام سلامت را بیشتر می‌کنند. توان‌بخشی ورزشی شامل تمرین هوازی، مقاومتی، انعطاف و عصبی‌عضلانی، به‌عنوان درمان بسیار مطرح است.
توان‌بخشی ورزشی می‌تواند اختلال ناشی از سرطان را به‌طور مهمی بهبود دهد. تمرین کف لگن می‌تواند عملکرد جنسی را بهتر کند؛ همچنین پس از برنامه 8 هفته‌ای شامل استقامت، مقاومت و تعادل، بهبود مهم نوروپاتی شیمی‌درمانی گزارش شده است.
توان‌بخشی ورزشی مبتنی بر واقعیت مجازی (VR-ER)
توان‌بخشی ورزشی مبتنی بر واقعیت مجازی (VR-ER)، ترکیب امیدبخش VR و ورزش است. با محیط سه‌بعدی و پایش بدن، صحنه امن و واقع‌گرایانه می‌سازد. مطالعات پیشنهاد کرده‌اند VR-ER اختلالات عملکرد ناشی از بیماری‌های مختلف را به‌طور مؤثری بهبود می‌دهد. در مشکلات تعادل و هماهنگی، افزون بر فایده فیزیوتراپی، برنامه چندحسی VR-ER راه‌رفتن و تعادل را در سناریوی مجازی تمرین می‌دهد. این ورزش‌ها در موارد ناکافی‌بودن روش سنتی امیدبخش‌اند.
مطالعات VR در انکولوژی
مطالعات و مقالات مختلفی درباره عینک VR در توان‌بخشی سرطان وجود دارد. این فناوری از راه‌های مختلف می‌تواند تجربه توان‌بخشی را بهتر کند:
-
توان‌بخشی جسمی: ورزش مبتنی بر VR برای جذاب‌تر و مؤثرترکردن تمرین به کار می‌رود؛ مانند رفتینگ مجازی، دو صحرانوردی و بازی تعاملی (بازی‌وارسازی). معمولاً فیزیوتراپیست برای ایمنی و اثربخشی نظارت می‌کند. تمرین می‌تواند قدرت عضله، تعادل و استقامت کلی را بیشتر کند. مطالعات بیماری انسدادی مزمن ریه (COPD) پیشنهاد کرده‌اند فایده مشابهی در توان‌بخشی سرطان ریه ممکن است.
-
مزایای روانی: VR می‌تواند اضطراب بیمار تحت درمان را کم و سلامت روانی کلی را بهتر کند. تجربه دورکننده توجه از درد و استرس، مدیریت بار روانی بیماری را آسان می‌کند. مطالعه‌ای از Cancer Research UK انجام شد که بررسی کرد آیا VR به کاهش استرس و اضطراب در بیماران سرطان کمک می‌کند. نتایج، اثر مثبت بر استرس، اضطراب، خستگی و کیفیت زندگی کلی را نشان داد.
-
آموزش و مشارکت بیمار: VR درباره وضعیت و درمان به بیمار آموزش می‌دهد. مثلاً می‌تواند ریه‌های خود و اثر پرتودرمانی بر تومور را ببیند. آگاهی بیشتر از روند درمان و مشارکت بیشتر، می‌تواند پایبندی و نتایج را بهتر کند. نوشته وبلاگی منتشرشده توسط ACCC (Association of Community Cancer Centers)، استفاده نوآورانه VR در آموزش بیمار را بررسی کرد. این فناوری به فهم تشخیص و مشارکت در تصمیم‌گیری مشترک با ارائه‌دهنده سلامت کمک می‌کند. مطالعه‌ای در Practical Radiation Oncology منتشر شد که هدفش توسعه و ارزیابی سکوی کم‌هزینه آموزش VR مبتنی بر گوشی هوشمند بود. ویدئوهای اختصاصی پستان، لگن و سر و گردن با دوربین 360 درجه از دید اول‌شخص بیمار، جلسات معمول پرتودرمانی را نشان دادند. ویدئوها در کاهش اضطراب و افزایش آشنایی بیمار با درمان مؤثر بودند.
-
مدیریت درد: VR در مدیریت درد نیز مهم است. به‌ویژه در درمان‌های دردناک مانند شیمی‌درمانی و پرتودرمانی، با کاهش درک درد می‌تواند ناراحتی درمان را کمتر کند. برای کاهش درد حاد اقدامات پزشکی و تسکین علائم بیماران مرحله پایانی در مراقبت تسکینی نیز استفاده می‌شود. مطالعه‌ای منتشرشده در J Clin Med، کاهش اضطراب و درد کولونوسکوپی با VR را ارزیابی کرد. مرور نظام‌مند کارآزمایی‌ها نشان داد VR به‌اندازه آرام‌بخشی متداول مؤثر است و در بیماران فاقد آرام‌بخشی، کاهش آماری معنادار ایجاد کرد. آموزش VR نیز اضطراب پیش از کولونوسکوپی را کم و کیفیت آماده‌سازی روده را بیشتر کرد.
-
کیفیت زندگی کلی: فعالیت‌ها و محیط‌های آرامش‌بخش VR کیفیت زندگی را بیشتر می‌کنند. بیمار در محیط مجازی استرس را کم می‌کند و سرگرم می‌شود و روحیه و انگیزه درمان را بالا نگه می‌دارد.
در مجموع، عینک VR مزایای چندجانبه جسمی، روانی و آموزشی در توان‌بخشی سرطان دارد و به بخش مهمی از درمان تبدیل می‌شود. افزون بر این‌ها، می‌توان برای موقعیت‌دهی درست و تعیین اهداف پرتودرمانی، به‌ویژه در سرطان پروستات و پستان، از آن استفاده کرد.
VR در مشکلات خواب ناشی از سرطان
مشکل رایج دیگر، خواب است. شیمی‌درمانی، پرتودرمانی و درمان‌های دیگر ممکن است تهوع، خستگی و عدم تعادل هورمونی ایجاد کنند و خواب را مختل کنند. استرس، اضطراب، درد و ناراحتی بیمار نیز مشکلات خواب ایجاد می‌کنند.
پژوهش‌هایی درباره VR برای مدیریت خواب بیماران سرطان وجود دارد. در مطالعه‌ای، در کارآزمایی مقدماتی زنان دارای سرطان پستان متاستاتیک، درمان VR با کاهش علائم اضطراب و افسردگی، کیفیت خواب را بهتر کرد. شرکت‌کنندگان VR را منظم در خانه استفاده کردند و نتایج اثربخشی آن در مدیریت علائم را نشان داد.
پژوهش دیگری بیان کرد در بیماران سرطان مرحله پایانی، VR می‌تواند علائم جسمی و عاطفی مانند درد و استرس را مدیریت کند و در نتیجه خواب راحت‌تری فراهم سازد.
این مطالعات، VR را ابزار بالقوه سودمندی برای مدیریت خواب نشان می‌دهند. با این حال، برای شناخت استفاده مناسب‌تر و برنامه متناسب با وضعیت فردی، مشورت با متخصص سلامت توصیه می‌شود.
استفاده VR در بیماران سرطان پستان
در سرطان، VR بیش از همه در سرطان پستان پژوهش شده است؛ به‌علت شیوع بیماری و طول درمان، نیاز به حمایت جسمی و روانی در این گروه زیاد است.
توان‌بخشی سرطان پستان بیشتر برای حرکت بهتر اندام فوقانی است و با فیزیوتراپی، حرکت‌درمانی و ماساژ انجام می‌شود. برنامه‌های متفاوت وظیفه‌محور، سازگاری با فعالیت روزمره و نتایج بهتر از تمرین تکراری سنتی نشان می‌دهند. پیشرفت فناوری، توان‌بخشی را تغییر داده و روش غیرتهاجمی مدیریت علائم سرطان فراهم کرده است. VR ابزاری مؤثر برای کاهش پیامدهای روانی و جسمی درمان است و در بهبود عملکرد اندام فوقانی و فعالیت روزمره، به‌اندازه فیزیوتراپی سنتی مؤثر است.
مداخلات VR چشم‌انداز تازه‌ای در توان‌بخشی سرطان پستان ایجاد کرده‌اند. رویکرد غیرتهاجمی بسیار مناسبی برای درد، خستگی، اضطراب، افسردگی، اختلال شناختی و محدودیت دامنه مفصلِ مانع فعالیت روزمره پس از درمان شناخته شده‌اند. ابزارهای متعددی مانند رایانه، تلویزیون و تلفن همراه وجود دارد. اما ناخوشی سایبری، هدفون ناراحت، ناراحتی و بی‌میلی کاربر و هزینه بالای تجهیزات، هنوز دسترسی و استفاده گسترده را محدود می‌کنند.
نکات مهم استفاده VR؛ عوارض احتمالی
استفاده از فناوری واقعیت مجازی در توان‌بخشی سرطان، به‌عنوان روشی نوآورانه و مؤثر برای پشتیبانی از فرایند بهبود جسمی، عاطفی و روانی بیماران مطرح است. با این حال، هنگام اجرای این فناوری باید چند موضوع مهم را به‌دقت در نظر گرفت.
- عوارض احتمالی: از عوارض احتمالی VR، ناخوشی سایبری (cybersickness) است که در منابع با Virtual Reality Symptom Questionnaire سنجیده شده است. می‌تواند شامل سرگیجه، تهوع و اختلال تعادل باشد.
- ایمنی بیمار: باید از ایمنی VR برای بیمار مطمئن شد؛ به‌ویژه تجربه‌هایی که شاید سرگیجه، تهوع یا مشکل تعادل ایجاد کنند. پاکیزگی و بهداشت عینک یا هدفون نیز مهم است.
- کاربرد شخصی‌سازی‌شده: نیاز توان‌بخشی هر بیمار متفاوت است؛ برنامه باید با نیاز و سلامت او تنظیم شود. با بازخورد منظم، اثربخشی و تناسب آن با بیمار پیوسته ارزیابی شود.
- نظارت متخصص: درمان VR حتماً باید با هدایت متخصص سلامت مربوط انجام شود. فیزیوتراپیست، روان‌شناس یا متخصص انکولوژی به استفاده درست و مؤثر کمک می‌کند. وضعیت بیمار در تمام توان‌بخشی باید دقیق پایش شود و در صورت نیاز مداخله انجام گیرد.
با رعایت این نکات، می‌توان استفاده مؤثر و ایمن VR در توان‌بخشی سرطان را فراهم کرد.
منابع
2. FDA Authorizes Marketing of Virtual Reality System for Chronic Pain Reduction. FDA: https://www.fda.gov/news-events/press-announcements/fda-authorizes-marketing-virtual-reality-system-chronic-pain-reduction (16.11.2021)
3. Gökhan VATANSEVER, Tarık KEÇELİ, Önder KIRCA, Ali Cem BAŞARIR, Mustafa ÖZDOĞAN. Gamification as a Solution for Cancer-Induced Cognitive Impairment. J Oncol Sci. 2021 Doi: 10.37047/jos.2020-78809
4. National Center for Biotechnology Information (NCBI). https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10928524/
5. BMC Cancer. https://doi.org/10.1186/s12885-021-09081-z
6. BMJ Open. https://bmjopen.bmj.com/content/13/2/e068532
7. Dove Medical Press. https://www.dovepress.com/virtual-reality-rehabilitation-in-patients-with-chronic-obstructive-pu-peer-reviewed-fulltext-article-COPD
8. Dove Medical Press. https://www.dovepress.com/virtual-reality-rehabilitation-in-patients-with-chronic-obstructive-pu-peer-reviewed-fulltext-article-COPD
آیا این مقاله برای شما مفید بود؟
بازخورد شما به بهبود محتوای ما کمک می‌کند.
نظرهای خوانندگان
نظر خود را بنویسید
نام و دیدگاه شما فقط پس از تأیید مدیر منتشر می‌شود. نشانی ایمیل شما هرگز به بازدیدکنندگان نمایش داده نمی‌شود.
اولین نظر را شما بنویسید.