طلوع درمان شخصی‌سازی‌شده سرطان؛ معرفی مدلی تحول‌آفرین
در این مقاله
از 2000، یکی از چشمگیرترین نوآوری‌های پزشکی، مفهوم درمان شخصی‌سازی‌شده بوده است. اما این درمان دقیقاً چیست؟ علمی‌تخیلی است یا واقعیت؟ آیا برای هر بیمار داروی تازه‌ای تولید می‌شود؟ درمان بر پایه ژنتیک تومور چه معنایی دارد؟ این مقاله امکان و مفهوم درمان شخصی‌سازی‌شده را بررسی می‌کند.
درمان شخصی‌سازی‌شده سرطان چیست؟
درمان شخصی‌سازی‌شده سرطان رویکردی است که با توجه به ویژگی‌های ژنتیکی، زیستی و شخصی هر بیمار، مناسب‌ترین روش درمان را تعیین می‌کند. این رویکرد از آزمایش‌های ژنتیکی و ژنومی نسل جدید برای درک ساختار پیچیده سرطان و شناسایی روش‌هایی با بهترین پاسخ درمانی استفاده می‌کند.
آیا سرطان بیماری ژنتیکی است؟
سرطان در سطح سلولی بیماری ژنتیکی است. این بیماری از انباشته شدن آسیب‌های ژنتیکی ایجاد می‌شود که تکثیر مهارنشده سلول را سبب می‌شوند. اما ژنتیکی بودن سرطان به معنای ارثی بودن آن نیست. موارد ارثی منتقل‌شده از والدین فقط حدود 10% کل سرطان‌ها هستند. 90% دیگر از تغییرات ژنتیکی ایجادشده در طول زندگی ناشی می‌شوند. بنابراین استفاده از آزمایش ژنتیکی در سرطان بسیار مهم است.
آزمایش ژنتیکی چیست و چگونه انجام می‌شود؟
آزمایش‌های ژنتیکی، آزمایش‌های پزشکی برای شناسایی تغییرات ژنتیکی مشخص در DNA فرد هستند. این آزمایش‌ها که روی بافت تومور و اخیراً نمونه خون یا بزاق انجام می‌شوند، بر شناسایی تغییر یا جهش DNA تمرکز دارند. امروزه هزاران نوع آزمایش ژنتیکی وجود دارد. توالی‌یابی نسل جدید (NGS)، واکنش زنجیره‌ای پلیمراز (PCR) و بررسی‌های ایمنوهیستوشیمی از پرکاربردترین روش‌ها هستند. این آزمایش‌ها در تشخیص و مدیریت بیماری‌های ژنتیکی نقش مهمی دارند.
دو نوع اصلی آزمایش ژنتیکی در سرطان
آزمایش‌های ژنتیکی در درمان سرطان برای دو هدف اصلی استفاده می‌شوند:
-
شناسایی تغییرات ژنتیکی سرطان‌زا در تومور: این آزمایش‌ها تغییرات ژنتیکی پراکنده و غیرارثی را برای بررسی مناسب بودن داروهای هدفمند سرطان شناسایی می‌کنند. برای نمونه تغییرات ژن‌هایی مانند EGFR، ALK، HER2، NTRK و BRAF بررسی می‌شوند. این آزمایش‌ها ابتدا روی بافت تومور انجام می‌شدند، اما اکنون روی نمونه خون نیز انجام می‌شوند.
-
شناسایی تغییرات ژن‌های سرطان ارثی: در افراد دارای سابقه خانوادگی سرطان، این آزمایش‌ها تغییرات ارثی ژن، مانند جهش‌های BRCA 1-2، را برای محاسبه خطر فردی و خانوادگی شناسایی می‌کنند. این کار به تشخیص زودهنگام کمک و مناسب بودن داروهای هدف‌گیرنده ژن‌های سرطان ارثی، یعنی مهارکننده‌های PARP، را ارزیابی می‌کند.
چرا اکنون درمان شخصی‌سازی‌شده؟
درمان شخصی‌سازی‌شده سرطان در سال‌های اخیر موضوعی پرگفت‌وگو در دنیای علم شده است. این رویکرد نوآورانه طی دو دهه گذشته، به کمک طرح‌های مهمی مانند پروژه ژنوم انسان و اطلس ژنوم سرطان، در متون پزشکی برجسته‌تر شده است. اما اجرای جامع آن تنها به‌تازگی امکان‌پذیر شده است. چرا اکنون؟
پیشرفت سریع فناوری‌های ژنتیکی و ژنومی، تحولات بنیادی زیست‌شناسی مولکولی و نوآوری‌های زیست‌اطلاعاتی، عوامل اصلی ممکن‌کننده درمان شخصی‌سازی‌شده هستند. آزمایش‌های مولکولی پیشرفته مانند توالی‌یابی نسل جدید (NGS) اکنون می‌توانند نمایه ژنتیکی سرطان را با جزئیات تحلیل کنند. در نتیجه ارائه مناسب‌ترین گزینه‌های درمانی برای هر بیمار آسان‌تر شده و رویکردهای دقیق‌تر و فردی‌تر در درمان سرطان به کار می‌روند.
آزمایش‌ها و رویکردهای درمان شخصی‌سازی‌شده سرطان
درمان شخصی‌سازی‌شده سرطان رویکردی مجهز به پیشرفته‌ترین فناوری‌های پزشکی نوین است. برخی آزمایش‌ها و روش‌های مهمی که این فرایند را ممکن می‌کنند عبارت‌اند از:
-
آزمایش‌های ژنومی برای درمان هدفمند: شناخت ساختار ژنتیکی سرطان مهم‌ترین گام شخصی‌سازی راهبرد درمان است. این فرایند با شناسایی جهش‌های محرک سرطان آغاز می‌شود. با تشخیص تغییرات ژنتیکی سرطان‌زا مشخص می‌شود بیماری ممکن است به کدام داروهای هوشمند پاسخ دهد. آزمایش بار جهشی تومور (TMB) و بی‌ثباتی ریزماهواره (MSI)، تراکم جهش‌ها و تغییرات ژنومی تومور را می‌سنجند. این آزمایش‌ها در پیش‌بینی اثربخشی ایمنی‌درمانی نقش حیاتی دارند، زیرا مقدار و نوع تغییرات ژنتیکی تومور تأثیر زیادی بر پاسخ بیمار به ایمنی‌درمانی دارد.
-
آزمایش پنل سرطان ارثی: این آزمایش‌ها که برای شناسایی انواع خانوادگی سرطان استفاده می‌شوند، در تعیین عوامل خطر ارثی نقش مهمی دارند. به این ترتیب، در افراد دارای سابقه خانوادگی سرطان می‌توان اقدامات پیشگیرانه و تشخیص زودهنگام را انجام داد.
-
آزمایش امتیاز عود: این آزمایش‌ها که خطر بازگشت سرطان پس از درمان را ارزیابی می‌کنند، آزمایش امضای ژنتیکی برای شناسایی بیمارانی هستند که واقعاً به شیمی‌درمانی، به‌ویژه پس از سرطان پستان مرحله اولیه، نیاز دارند. شناخته‌شده‌ترین آن‌ها Oncotype Dx است. با پیش‌بینی احتمال عود، مدیریت مؤثرتر درمان را ممکن می‌کنند. برای افراد دارای خطر عود بالا می‌توان اقدامات بیشتری در نظر گرفت، درحالی‌که افراد کم‌خطر از شیمی‌درمانی غیرضروری دور می‌مانند.
-
آزمایش بیماری باقی‌مانده حداقلی (MRD): این آزمایش‌ها با شناسایی سلول‌های سرطانی باقی‌مانده پس از درمان، وجود بیماری باقی‌مانده حداقلی را آشکار می‌کنند. بدین‌ترتیب پاسخ بیمار به درمان دقیق‌تر ارزیابی می‌شود. Signatera از Natera و Reveal از Guardant در این گروه برجسته‌اند.
-
آزمایش تشخیص زودهنگام چندسرطانی (MCED): تشخیص زودهنگام در درمان سرطان حیاتی است. آزمایش‌های MCED انواع مختلف سرطان را زود تشخیص می‌دهند و آغاز سریع‌تر درمان را ممکن می‌کنند. معمولاً با نمونه ساده خون انجام می‌شوند و ردپاهای زیستی سرطان را جست‌وجو می‌کنند. نمونه در آزمایشگاه برای یافتن ناهنجاری نشانگرهایی مانند DNA یا پروتئین تحلیل می‌شود. گرچه هنوز هیچ آزمایش MCED تأیید FDA نگرفته، آزمایش آن‌ها در صدها هزار نفر در کارآزمایی‌های بالینی ادامه دارد. انتظار می‌رود در آینده از پربحث‌ترین موضوعات انکولوژی باشند.
-
آزمایش حساسیت به عوامل ضدسرطان: این آزمایش‌ها حساسیت سلول‌های سرطانی به داروهای مشخص ضدسرطان را ارزیابی و مؤثرترین داروها را تعیین می‌کنند. در این روش، بافت تومور به‌دست‌آمده از نمونه‌برداری، درحالی‌که سلول‌ها هنوز زنده‌اند، در آزمایشگاه کشت داده و پاسخ آن‌ها به داروهای مختلف سرطان سنجیده می‌شود. به این ترتیب مناسب‌ترین داروها و ترکیب‌ها برای بیمار تعیین می‌شوند.
-
آزمایش‌های فارماکوژنتیک: این آزمایش‌ها که بر اساس ویژگی‌های ژنتیکی بیمار، عوارض و اثربخشی دارو را پیش‌بینی می‌کنند، درباره عوارض شیمی‌درمانی‌های رایج مانند 5FU و ایرینوتکان اطلاعات می‌دهند و به انتخاب داروهای فرایند درمان جهت می‌دهند.
-
آزمایش میکروبیوم: این آزمایش‌ها اثر میکروارگانیسم‌های بدن بر درمان سرطان را بررسی می‌کنند و در روند درمان نقش مهمی دارند. تعادل میکروبیوم می‌تواند پاسخ بیمار به درمان را تحت تأثیر قرار دهد.
-
امتیاز خطر چندژنی (PRS): این امتیازها اثر ترکیبی عوامل متعدد ژنتیکی را محاسبه می‌کنند و برای تعیین خطر سرطان فرد استفاده می‌شوند. این کار به ساخت نمایه خطر شخصی و انجام اقدامات پیشگیرانه برای بیمار کمک می‌کند.
-
آزمایش‌های رادیوژنومی: آزمایش رادیوژنومی، حساسیت ژنتیکی به پرتودرمانی و دارودرمانی را تعیین می‌کند و در برنامه‌ریزی درمان به کار می‌رود. با پیش‌بینی پاسخ بیمار به پرتودرمانی و برخی داروها، مناسب‌ترین راهبردهای درمان مشخص می‌شوند.
داروهای شخصی‌سازی‌شده سرطان و داروهای زنده
جنبه مهم دیگر درمان شخصی‌سازی‌شده سرطان، توسعه داروهای ویژه بر پایه نمایه ژنتیکی بیمار و ویژگی‌های زیستی تومور است. از برجسته‌ترین پیشرفت‌ها، درمان سلول CAR T، درمان TIL یا لنفوسیت نفوذکننده به تومور (Tumor-Infiltrating Lymphocyte) و واکسن‌های سرطان mRNA هستند.
درمان سلول CAR T
درمان سلول CAR T نوعی ایمنی‌درمانی است که در آن سلول‌های T خود بیمار با تغییر ژنتیکی بازبرنامه‌ریزی می‌شوند تا سلول سرطانی را بشناسند و نابود کنند. این درمان در بسیاری از لوسمی‌ها و لنفوم‌ها نتایج مؤثر نشان داده، تأیید FDA گرفته و رویکردی شخصی‌سازی‌شده ارائه می‌کند.
درمان TIL، لنفوسیت نفوذکننده به تومور (Tumor-Infiltrating Lymphocyte)
درمان TIL، داروی زنده دیگری برای برخی سرطان‌ها مانند ملانومای تهاجمی پوست، شامل جداسازی سلول T از بافت تومور، تکثیر آن در آزمایشگاه و بازگرداندن آن به بیمار است. این سلول‌ها با حمله به سلول سرطانی به مهار بیماری کمک می‌کنند. TIL در فوریه 2024 به‌عنوان نخستین داروی زنده تأییدشده برای درمان ملانوما تاریخ‌ساز شد.
واکسن‌های سرطان mRNA
فناوری mRNA که با دانشمندان ترک، Uğur Şahin و Özlem Türeci، ارتباط نزدیک دارد و در همه‌گیری COVID-19 شناخته شد، ظرفیت بزرگی در درمان سرطان دارد. واکسن‌های سرطان mRNA با تولید پروتئین‌های ویژه تومور، دستگاه ایمنی را علیه سلول سرطانی فعال می‌کنند. هدف این واکسن‌ها توقف پیشرفت بیماری از راه هدف‌گیری سلول سرطانی است و در میان گزینه‌های درمان شخصی‌سازی‌شده جایگاه مهمی دارند.
این درمان‌های نوآورانه می‌خواهند مرزهای درمان شخصی‌سازی‌شده سرطان را گسترش دهند، کیفیت زندگی بیماران را بهتر و فرایند درمان را مؤثرتر کنند.
به‌سوی درمان شخصی‌سازی‌شده سرطان؛ چشم‌انداز آینده
درمان شخصی‌سازی‌شده سرطان به آزمایش ژنتیکی محدود نیست و رویکردی جامع با در نظر گرفتن عوامل زیستی و شخصی را نیز در بر می‌گیرد. هدف آن افزایش موفقیت درمان و بهبود کیفیت زندگی با عوارض کمتر است. استفاده از آزمایش‌های ژنتیکی شامل فناوری‌های جامع و گوناگون در سرطان، روند درمان را شخصی می‌کند و مناسب‌ترین روش‌ها را به بیمار ارائه می‌دهد.
انتظار می‌رود در آینده، با توسعه بیشتر و گسترش این روش‌ها، درمان شخصی‌سازی‌شده سرطان به رویه‌ای استاندارد تبدیل شود.
آیا این مقاله برای شما مفید بود؟
بازخورد شما به بهبود محتوای ما کمک می‌کند.
نظرهای خوانندگان
نظر خود را بنویسید
نام و دیدگاه شما فقط پس از تأیید مدیر منتشر می‌شود. نشانی ایمیل شما هرگز به بازدیدکنندگان نمایش داده نمی‌شود.
اولین نظر را شما بنویسید.