გარდაიცვალა სისხლის დონორი, რომელმაც 2,4 მილიონი ჩვილის სიცოცხლე გადაარჩინა

მეცნიერების გმირები მხოლოდ მეცნიერები არ არიან

„ოქროსხელა კაცის“, James Harrison-ის, გამორჩეული ისტორია

James Harrison, რომელიც მსოფლიოში ერთ-ერთ ყველაზე აქტიურ სისხლის დონორად იყო ცნობილი და რომლის პლაზმამაც 2 მილიონზე მეტი ჩვილის სიცოცხლე გადაარჩინა, 17 თებერვალს ავსტრალიის ახალი სამხრეთი უელსის შტატში ძილში გარდაიცვალა. ოჯახმა ღრმა მწუხარება გამოთქვა ამ გამორჩეული მოხალისის გამო, რომელიც 88 წლის ასაკში გარდაიცვალა.

მას უნიკალური სისხლი ჰქონდა

ავსტრალიაში „ოქროსხელა კაცად“ ცნობილი Harrison-ის სისხლი შეიცავდა იშვიათ ანტისხეულს, სახელად Anti-D . ამ ანტისხეულს იყენებდნენ წამლების დასამზადებლად, რომლებიც ორსულობისას დედის იმუნური სისტემის მიერ ბავშვის სისხლის უჯრედებზე შეტევას აფერხებს. ამ გზით შესაძლებელი იყო HDFN-ის (ჰემოლიზური დაავადების) პრევენცია — სისხლის დაავადებისა, რომელსაც ჩვილებში მძიმე ანემიის, გულის უკმარისობისა და სიკვდილის გამოწვევაც შეუძლია.

რა არის HDFN და რატომ არის საშიში?

HDFN (Hemolytic Disease of the Fetus and Newborn), მოკლედ ჰემოლიზური დაავადება, ჯანმრთელობის სერიოზული პრობლემაა, რომელიც დედისა და ბავშვის სისხლის ჯგუფების შეუთავსებლობისას ვითარდება. ამ დროს დედის იმუნური სისტემა ბავშვის ერითროციტებს უცხოდ აღიქვამს და მათ წინააღმდეგ ანტისხეულებს წარმოქმნის. ანტისხეულები ბავშვის სისხლში გადადის, ერითროციტებს ანადგურებს და შეიძლება მძიმე ანემია, ორგანოთა უკმარისობა და სიკვდილიც გამოიწვიოს. Anti-D-ის ინექციით ამ პროცესის პრევენცია შესაძლებელია და ბავშვს ჯანმრთელად განვითარების დასრულება შეუძლია.

როდის ვითარდება ჰემოლიზური დაავადება (HDFN)?

1. დედისა და ბავშვის სისხლის შეუთავსებლობა:

• ყველაზე ხშირად მიზეზია Rh შეუთავსებლობა . რისკი ჩნდება, როდესაც Rh-უარყოფითი სისხლის მქონე დედა Rh-დადებით ბავშვზეა ორსულად.
• ABO შეუთავსებლობამაც შეიძლება ჰემოლიზური დაავადება გამოიწვიოს. მაგალითად, როდესაც დედას O, ბავშვს კი A ან B ჯგუფის სისხლი აქვს.

2. წინა ორსულობა ან სისხლის გადასხმა:

• Rh-უარყოფითი დედა, რომელიც ადრე Rh-დადებით ბავშვზე იყო ორსულად, მშობიარობისას ბავშვის სისხლის უჯრედების ზემოქმედებას განიცდის და მისი იმუნური სისტემა ანტისხეულებს წარმოქმნის.
• სისხლის გადასხმის დროსაც დედის იმუნურმა სისტემამ შეიძლება შეუთავსებელ ერითროციტებზე რეაგირება მოახდინოს.

3. ანტისხეულების გავლა პლაცენტაში:

• დედის მიერ წარმოქმნილი Anti-D ან სხვა ანტისხეულები პლაცენტით ბავშვს გადაეცემა, მის ერითროციტებს შლის და ჰემოლიზურ დაავადებას იწვევს.

4. სხვა იშვიათი შეუთავსებლობები:

• Kell-ის ანტიგენის მსგავსი იშვიათი სისხლის ჯგუფის ფაქტორებიც შეიძლება ჰემოლიზური დაავადების მიზეზი გახდეს.

ამის შედეგად ბავშვს შეიძლება განუვითარდეს მძიმე ანემია, სიყვითლე, გულის უკმარისობა და მძიმე შემთხვევებში ნაყოფის ჰიდროპსი (სიცოცხლისთვის საშიში სითხის დაგროვება) . თუმცა Anti-D ვაქცინით Rh შეუთავსებლობით გამოწვეული შემთხვევების დიდი ნაწილის პრევენცია შესაძლებელია.

სისხლის დონორობისთვის მიძღვნილი ცხოვრება

James Harrison-ს 14 წლის ასაკში გულმკერდზე დიდი ოპერაცია ჩაუტარდა და სიცოცხლის გადამრჩენი სისხლის გადასხმა დასჭირდა. ამ გამოცდილების შემდეგ თავადაც დონორობა გადაწყვიტა. 18 წლის ასაკში სისხლის პლაზმის რეგულარული დონორობა დაიწყო და 81 წლამდე ყოველ ორ კვირაში ერთხელ განაგრძობდა.

2005 წელს Harrison გინესის რეკორდების წიგნში შევიდა, როგორც სისხლის პლაზმის ყველაზე აქტიური დონორი, და ტიტულს 2022 წლამდე ინარჩუნებდა. შემდეგ მისი რეკორდი აშშ-ში მცხოვრებმა დონორმა მოხსნა.

როგორ დაიწყო Harrison-ის სისხლმა Anti-D-ის გამომუშავება?

ზუსტად არ არის ცნობილი, როგორ შეიძინა James Harrison-ის სისხლმა Anti-D ანტისხეულების გამომუშავების უნარი. ზოგი სპეციალისტი ფიქრობს, რომ ეს შეიძლება 14 წლის ასაკში გულმკერდის დიდ ოპერაციასთან დაკავშირებულ მრავალჯერად სისხლის გადასხმას უკავშირდებოდეს. ვარაუდობენ, რომ ამ პროცესში ორგანიზმმა Rh-დადებით სისხლის უჯრედებზე იმუნური პასუხი განავითარა და Anti-D-ის გამომუშავება დაიწყო. Anti-D-ს ყველა ადამიანის სისხლი არ წარმოქმნის; ის მხოლოდ გარკვეული იმუნური პროცესების შემდეგ ვითარდება, ჩვეულებრივ Rh-უარყოფით პირებში, რომლებსაც Rh-დადებით სისხლთან შეხება ჰქონდათ.

„არც ტკივილი, არც ხარჯი, მაგრამ გადარჩენილი სიცოცხლეები“

Harrison-ის ქალიშვილმა Tracey Mellowship-მა თქვა, რომ მამა ძალიან ამაყობდა ამ საქველმოქმედო საქმიანობით, რომელსაც ცხოვრება მიუძღვნა: „მამას ძალიან ახარებდა, რომ ამდენი ადამიანის სიცოცხლე გადაარჩინა ტკივილისა და ყოველგვარი ხარჯის გარეშე. ყოველთვის ამბობდა: ‘ეს სრულიად უმტკივნეულოა და ერთ დღეს შენ მიერ გადარჩენილი სიცოცხლე შეიძლება შენი აღმოჩნდეს’."

Harrison-ის ორი შვილიშვილი და ქალიშვილიც Anti-D ვაქცინის წყალობით ჯანმრთელად ცხოვრობდნენ. Mellowship-მა დაამატა: „მამას ძალიან უხაროდა იმის ცოდნა, რომ ჩვენი მსგავსი მრავალი ოჯახის არსებობას შეუწყო ხელი“.

Anti-D-ის სიცოცხლის გადამრჩენი მოქმედება

1960-იანი წლების შუა ხანებამდე HDFN-ის დიაგნოზის მქონე ჩვილების ნახევარი იღუპებოდა. Anti-D-ის ინექციებმა სიკვდილიანობა მნიშვნელოვნად შეამცირა. თუმცა Anti-D დონორები ჯერაც ძალიან ცოტაა. ავსტრალიაში Harrison-ის მსგავსი სპეციალური ანტისხეულების მქონე 200-ზე ნაკლები დონორია. მიუხედავად ამისა, ისინი ყოველწლიურად დაახლოებით 45000 დედისა და ჩვილის სიცოცხლის გადარჩენას ეხმარებიან.

სამეცნიერო სამყაროს მიზანი: Anti-D-ის ლაბორატორიული წარმოება

ავსტრალიის წითელი ჯვრის სისხლის სამსახური (Lifeblood) და Walter & Eliza Hall-ის სამედიცინო კვლევის ინსტიტუტი Anti-D ანტისხეულების ლაბორატორიაში წარმოებაზე მუშაობენ. მეცნიერებს Harrison-ისა და სხვა დონორების სისხლისა და იმუნური უჯრედების გამრავლებით სინთეზური Anti-D მკურნალობის შემუშავება სურთ.

Lifeblood-ის კვლევების დირექტორმა David Irving-მა განაცხადა: „ახალი მკურნალობის შექმნა დიდი ხანია სამეცნიერო სამყაროს ‘წმინდა გრაალად’ ითვლება. თუმცა ძალიან რთულია დონორის პოვნა, რომელსაც რეგულარული დონორობა და საკმარისი ხარისხისა და რაოდენობის ანტისხეულების გამომუშავება შეუძლია“.

James Harrison-ის თავდადებამ მილიონობით ადამიანის ცხოვრებაზე იმოქმედა არა მხოლოდ ავსტრალიაში, არამედ მთელ მსოფლიოში. მისი მემკვიდრეობა მედიცინასა და დონორობის კულტურაში კიდევ მრავალი წელი დარჩება.