اهداکننده خونی که جان 2.4 میلیون نوزاد را نجات داد، درگذشت

قهرمانان علم فقط دانشمندان نیستند

داستان شگفت‌انگیز James Harrison، «مرد بازوی طلایی»

James Harrison که از فعال‌ترین اهداکنندگان خون جهان شناخته می‌شد و پلاسمای او جان بیش از 2 میلیون نوزاد را نجات داده بود، در 17 فوریه در ایالت نیو ساوت ولز استرالیا، در خواب درگذشت. خانواده او اندوه عمیق خود را برای این داوطلب بزرگ که در 88 سالگی درگذشت، ابراز کردند.

گروه خونی منحصربه‌فرد داشت

در خون Harrison که در استرالیا «مرد بازوی طلایی» نامیده می‌شد، پادتن نادری به نام Anti-D وجود داشت. از این پادتن برای ساخت داروهایی استفاده می‌شد که در بارداری، مانع حمله دستگاه ایمنی مادر به سلول‌های خون جنین می‌شوند. به این ترتیب، می‌شد از بیماری خونی موسوم به HDFN یا بیماری همولیتیک پیشگیری کرد که ممکن است در نوزاد کم‌خونی شدید، نارسایی قلبی و حتی مرگ ایجاد کند.

HDFN چیست و چرا خطرناک است؟

HDFN (Hemolytic Disease of the Fetus and Newborn؛ بیماری همولیتیک جنین و نوزاد)، به‌اختصار بیماری همولیتیک، مشکل جدی سلامتی است که در صورت ناسازگاری گروه خونی مادر و جنین ایجاد می‌شود. در این وضعیت، دستگاه ایمنی مادر گلبول قرمز جنین را بیگانه می‌شناسد و بر ضد آن پادتن می‌سازد. این پادتن‌ها وارد خون جنین می‌شوند، گلبول قرمز را نابود می‌کنند و ممکن است کم‌خونی شدید، نارسایی اندام و حتی مرگ ایجاد کنند. با تزریق Anti-D می‌توان از این فرایند جلوگیری کرد تا جنین رشد سالم خود را کامل کند.

بیماری همولیتیک (HDFN) در چه شرایطی رخ می‌دهد؟

1. ناسازگاری خونی مادر و جنین:

• شایع‌ترین علت، ناسازگاری Rh است. وقتی مادر با گروه خونی Rh منفی، جنین Rh مثبت باردار است، خطر ایجاد می‌شود.
• ناسازگاری ABO نیز می‌تواند بیماری همولیتیک ایجاد کند؛ مثلاً وقتی گروه خونی مادر O و جنین A یا B باشد.

2. بارداری یا انتقال خون قبلی:

• مادر Rh منفی که قبلاً جنین Rh مثبت باردار بوده، هنگام زایمان در معرض سلول‌های خونی جنین قرار می‌گیرد و دستگاه ایمنی او پادتن تولید می‌کند.
• با انتقال خون نیز دستگاه ایمنی مادر ممکن است به گلبول‌های قرمز ناسازگار واکنش نشان دهد.

3. عبور پادتن از جفت:

• پادتن‌های تولیدشده مادر، شامل Anti-D یا پادتن‌های دیگر، از جفت به جنین می‌رسند، گلبول‌های قرمز او را تجزیه می‌کنند و بیماری همولیتیک ایجاد می‌کنند.

4. ناسازگاری‌های نادر دیگر:

• آنتی‌ژن Kell و برخی عوامل نادر گروه خونی نیز ممکن است بیماری همولیتیک ایجاد کنند.

در نتیجه این وضعیت‌ها، ممکن است در جنین کم‌خونی شدید، زردی و نارسایی قلبی و در موارد جدی، هیدروپس جنینی، یعنی تجمع کشنده مایع، ایجاد شود. اما با واکسن Anti-D تا حد زیادی می‌توان از موارد ناشی از ناسازگاری Rh پیشگیری کرد.

عمری وقف اهدای خون

James Harrison در 14 سالگی جراحی بزرگی در قفسه سینه داشت و انتقال خون نجات‌بخش دریافت کرد. پس از این تجربه، تصمیم گرفت خود نیز اهداکننده شود. از 18 سالگی اهدای منظم پلاسمای خون را آغاز کرد و تا 81 سالگی، هر دو هفته یک‌بار ادامه داد.

Harrison در سال 2005 به‌عنوان فرد با بیشترین اهدای پلاسمای خون وارد کتاب رکوردهای گینس شد و تا سال 2022 این عنوان را داشت. سپس اهداکننده‌ای در آمریکا از رکورد او گذشت.

خون Harrison چگونه شروع به تولید Anti-D کرد؟

دقیقاً مشخص نیست خون James Harrison چگونه توان تولید پادتن Anti-D پیدا کرد. بعضی متخصصان احتمال می‌دهند به انتقال خون فراوان هنگام جراحی بزرگ قفسه سینه در 14 سالگی مربوط باشد. مطرح شده است که بدن او در این فرایند، علیه سلول‌های Rh مثبت پاسخ ایمنی ساخته و تولید Anti-D را آغاز کرده است. خون همه افراد Anti-D تولید نمی‌کند؛ این حالت فقط در افرادی با فرایندهای ایمنی مشخص، معمولاً Rh منفی‌هایی که با خون Rh مثبت مواجه شده‌اند، ایجاد می‌شود.

«نه درد، نه هزینه، اما جان‌هایی نجات‌یافته»

Tracey Mellowship، دختر Harrison، گفت پدرش به کار خیرخواهانه‌ای که زندگی‌اش را وقف آن کرده بود بسیار افتخار می‌کرد: «پدرم از اینکه بدون احساس درد و بدون هزینه، جان افراد بسیاری را نجات داده بود بسیار خوشحال بود. همیشه می‌گفت: این اصلاً درد ندارد و جانی که نجات می‌دهی، شاید روزی جان خودت باشد.»

دختر Harrison و دو نوه‌اش نیز به لطف واکسن Anti-D توانستند زندگی سالمی داشته باشند. Mellowship افزود: «پدرم از دانستن اینکه به وجود خانواده‌های زیادی مانند ما کمک کرده، بسیار خوشحال بود».

اثر نجات‌بخش Anti-D

تا میانه دهه 1960، نیمی از نوزادان با تشخیص HDFN جان می‌باختند. تزریق Anti-D این مرگ‌ومیر را به‌طور چشمگیری کاهش داد. اما شمار اهداکنندگان Anti-D همچنان بسیار محدود است. در استرالیا کمتر از 200 اهداکننده با پادتن خاص مانند Harrison وجود دارد. بااین‌حال، آن‌ها هر سال به نجات جان حدود 45.000 مادر و نوزاد کمک می‌کنند.

هدف جامعه علمی: تولید Anti-D در آزمایشگاه

خدمات خون صلیب سرخ استرالیا، Lifeblood، و مؤسسه پژوهش پزشکی Walter & Eliza Hall برای تولید آزمایشگاهی پادتن Anti-D پژوهش می‌کنند. دانشمندان قصد دارند با تکثیر خون و سلول‌های ایمنی Harrison و اهداکنندگان دیگر، درمان مصنوعی Anti-D توسعه دهند.

David Irving، مدیر پژوهش Lifeblood، گفت: «تولید درمان جدید مدت‌ها «جام مقدس» جامعه علمی دانسته می‌شده است. اما یافتن اهداکننده‌ای که منظم اهدا کند و مقدار کافی پادتن با کیفیت لازم بسازد، بسیار دشوار است».

فداکاری‌های James Harrison نه‌فقط در استرالیا، بلکه بر زندگی میلیون‌ها نفر در جهان اثر گذاشت. میراث او در پزشکی و فرهنگ اهدا، سال‌های طولانی به یاد خواهد ماند.