2.4 milyon körpənin həyatını xilas edən qan donoru vəfat edib

Elm qəhrəmanları yalnız alimlər deyil

“Qızıl qollu adam” James Harrisonun qeyri-adi hekayəsi

Dünyanın ən məhsuldar qan donorlarından biri kimi tanınan və plazması sayəsində 2 milyondan çox körpənin həyatını xilas edən James Harrison 17 fevral tarixində Avstraliyanın New South Wales ştatında yuxuda vəfat edib. Harrisonun ailəsi 88 yaşında vəfat edən bu böyük könüllünün itkisinə görə dərin kədərini bildirib.

Özünəməxsus qan xüsusiyyətinə malik idi

Avstraliyada “Qızıl qollu adam” kimi tanınan Harrisonun qanında Anti-D adlanan nadir anticisim var idi. Bu anticisim hamiləlikdə ananın immun sisteminin körpənin qan hüceyrələrinə hücum etməsinə mane olan dərmanların hazırlanmasında istifadə olunurdu. Beləliklə, HDFN (hemolitik xəstəlik) kimi tanınan və körpələrdə ağır anemiya, ürək çatışmazlığı, hətta ölümə səbəb ola bilən qan xəstəliyinin qarşısı alınırdı.

HDFN nədir və niyə təhlükəlidir?

HDFN (Hemolytic Disease of the Fetus and Newborn), qısaca hemolitik xəstəlik ananın qan qrupu ilə körpənin qan qrupu uyğunsuz olduqda yaranan ciddi sağlamlıq problemidir. Bu halda ananın immun sistemi körpənin qırmızı qan hüceyrələrini yad hesab edir və onlara qarşı anticisim istehsal edir. Bu anticisimlər körpənin qanına keçərək qırmızı qan hüceyrələrini məhv edir, ağır anemiyaya, orqan çatışmazlıqlarına və hətta ölümə səbəb ola bilər. Anti-D inyeksiyası bu prosesin qarşısını ala bilər və körpənin sağlam inkişafını tamamlamasına imkan verər.

Hemolitik xəstəlik (HDFN) hansı hallarda yaranır?

1. Ana və körpə arasında qan uyğunsuzluğu:

• Ən çox Rh uyğunsuzluğu səbəbindən müşahidə olunur. Rh mənfi qan qruplu ana Rh müsbət körpəyə hamilə olduqda risk yaranır.
• ABO uyğunsuzluğu da hemolitik xəstəliyə səbəb ola bilər. Məsələn, ananın qan qrupu O, körpəninki A və ya B olduqda yarana bilər.

2. Əvvəlki hamiləlik və ya qanköçürmə:

• Əvvəllər Rh müsbət körpəyə hamilə olmuş Rh mənfi ana doğuş zamanı körpənin qan hüceyrələrinə məruz qalır və immun sistemi anticisim istehsal edir.
• Qanköçürmələr zamanı da ananın immun sistemi uyğun olmayan qırmızı qan hüceyrələrinə reaksiya verə bilər.

3. Anticisimlərin plasenta vasitəsilə keçməsi:

• Ananın istehsal etdiyi Anti-D və ya digər anticisimlər plasentadan körpəyə keçərək onun qırmızı qan hüceyrələrini parçalayır və hemolitik xəstəlik yaradır.

4. Digər nadir uyğunsuzluqlar:

• Kell antigeni kimi bəzi nadir qan qrupu amilləri də hemolitik xəstəliyə səbəb ola bilər.

Bu hallar nəticəsində körpədə ağır anemiya, sarılıq, ürək çatışmazlığı və ağır hallarda hidrops fetalis (ölümcül maye toplanması) yarana bilər. Lakin Anti-D peyvəndi ilə Rh uyğunsuzluğundan yaranan halların böyük hissəsinin qarşısı alına bilər.

Qan donorluğuna həsr olunmuş ömür

James Harrison 14 yaşında döş qəfəsində böyük əməliyyat keçirib və həyatını xilas edən qanköçürmələr alıb. Bu təcrübədən sonra özü də donor olmağa qərar verib. 18 yaşında müntəzəm qan plazması verməyə başlayıb və tam 81 yaşına qədər hər iki həftədən bir donorluğa davam edib.

2005 ilində dünyanın ən çox qan plazması bağışlayan şəxsi kimi Guinness Rekordlar Kitabına daxil olan Harrison bu titulunu 2022 ilinə qədər qoruyub. Lakin onun rekordu ABŞ-dakı donor tərəfindən keçilib.

Harrisonun qanı Anti-D-ni necə istehsal etməyə başlayıb?

James Harrisonun qanının Anti-D anticismi istehsal etmə qabiliyyətini necə qazandığı dəqiq bilinmir. Lakin bəzi mütəxəssislər bunun 14 yaşında keçirdiyi böyük döş qəfəsi əməliyyatında aldığı çoxsaylı qanköçürmələrlə bağlı ola biləcəyini düşünür. Bədəninin bu müddətdə Rh müsbət qan hüceyrələrinə qarşı immun cavab yaradaraq Anti-D istehsalına başlamış ola biləcəyi irəli sürülür. Hər insanın qanı Anti-D istehsal etmir; bu, yalnız müəyyən immun proseslərdən keçmiş şəxslərdə, adətən Rh mənfi olub Rh müsbət qana məruz qalan insanlarda yarana bilər.

“Ağrı yoxdur, xərc yoxdur, amma xilas olunan həyatlar var”

Harrisonun qızı Tracey Mellowship atasının həyatını həsr etdiyi bu xeyirxahlıqla son dərəcə qürur duyduğunu deyib: “Atam heç bir ağrı hiss etmədən və heç bir xərc olmadan bu qədər insanın həyatını xilas etməkdən böyük xoşbəxtlik duyurdu. Həmişə “Bu, heç ağrıtmır və xilas etdiyin həyat bir gün sənin həyatın ola bilər” deyirdi.”

Harrisonun iki nəvəsi və qızı da Anti-D peyvəndi sayəsində sağlam yaşaya bilib. Mellowship “Atam bizim kimi bir çox ailənin var olmasına kömək etdiyini bilməkdən böyük xoşbəxtlik duyurdu” deyə əlavə edib.

Anti-D-nin həyat qurtaran təsiri

1960 illərinin ortalarına qədər HDFN diaqnozlu körpələrin yarısı ölürdü. Anti-D inyeksiyaları sayəsində bu ölüm göstəricisi xeyli azaldılıb. Lakin Anti-D donorlarının sayı hələ çox məhduddur. Avstraliyada Harrison kimi xüsusi anticisimləri olan 200-dən az donor var. Buna baxmayaraq, hər il təxminən 45.000 ana və körpənin həyatının xilas olunmasına kömək edirlər.

Elm dünyasının hədəfi: laboratoriyada Anti-D istehsalı

Avstraliya Qırmızı Xaç Qan Xidməti (Lifeblood) və Walter & Eliza Hall Tibbi Tədqiqat İnstitutu Anti-D anticisimlərini laboratoriyada istehsal etmək üçün işləyir. Alimlər Harrison və digər donorlardan alınan qan və immun hüceyrələrini çoxaldaraq sintetik Anti-D müalicəsi hazırlamağı hədəfləyirlər.

Lifebloodun tədqiqat direktoru David Irving “Yeni müalicə hazırlamaq uzun müddətdir elm dünyasının “müqəddəs qədəhi” sayılır. Lakin müntəzəm qan verə bilən və kifayət qədər keyfiyyətli, kifayət qədər miqdarda anticisim istehsal edən donor tapmaq son dərəcə çətindir” deyib.

James Harrisonun fədakarlığı yalnız Avstraliyada deyil, dünyada milyonlarla insanın həyatına təsir edib. Onun irsi tibb dünyasında və donorluq mədəniyyətində uzun illər xatırlanacaq.