იბნ სინა — ექიმთა უფლისწული და მისი კიბოს ფილოსოფია

კაცობრიობის ისტორია არა მხოლოდ იმპერიების აღზევებითა და დაცემით, არამედ ადამიანის საკუთარ სხეულთან ჩუმი ბრძოლითაც დაიწერა. ამ ბრძოლის ყველაზე ჯიუტი ფრონტი უდავოდ კიბოა. თანამედროვე ონკოლოგია დღეს ამ დაავადებას დნმ-ის სპირალებს შორის ეძებს, ზუსტად ათასი წლის წინ კი შუა აზიის გულში გენიოსი იმავე კითხვებზე პასუხს „გონების თვალით“ ეძებდა: იბნ სინა (ავიცენა).

ის მხოლოდ რეცეპტების გამომწერი ექიმი არ ყოფილა. სისტემის შემქმნელი იყო, რომელიც არისტოტელეს ლოგიკას მედიცინას უსადაგებდა, დაავადებებს მათემატიკური სიზუსტით აჯგუფებდა და თავისი ნაშრომით „სამედიცინო კანონი“ (ალ-კანუნ ფი ათ-თიბი) ევროპის სამედიცინო ფაკულტეტებზე 600 წლის განმავლობაში „უდავო ავტორიტეტად“ მიიჩნეოდა. მაგრამ როგორ უყურებდა ეს „შეუძლებლის შემძლე“ ადამიანი თავისი ეპოქის ყველაზე საშიშ დაავადებას — კიბოს (სარატანს)? ეს სტატია მხოლოდ სამედიცინო ანალიზი კი არა, გენიოსის გონებაში „შავი ნაღვლისა“ და „კიბორჩხალის“ მეტაფორების მომხიბლავი ისტორიაცაა.

გენიოსის პორტრეტი: „ბავშვი მასწავლებლის გარეშე“

იბნ სინა 980 წელს, ბუხარის მახლობლად, აფშანაში დაიბადა და უკვე 10 წლის ასაკში ყურანი და კლასიკური ლიტერატურა ზეპირად იცოდა. 16 წლისა სამედიცინო წიგნებს „ძალიან იოლად“ მიიჩნევდა და გვერდზე გადადებდა. მისი გზა შეიცვალა, როცა სამანიდთა ემირი ნუჰ იბნ მანსური სასიკვდილო დაავადებისგან განკურნა. სულ 17 წლისას ჯილდოდ მხოლოდ ერთი რამ სურდა: სასახლის ბიბლიოთეკაზე წვდომა.

კიბოს ფილოსოფია: „შავი ნაღვლის“ წყევლა

იბნ სინას მიხედვით, სამყარო ოთხი ელემენტისგან შედგებოდა (ცეცხლი, ჰაერი, წყალი, მიწა), ადამიანის სხეული კი ოთხი სითხისგან (ჰუმორისგან). ჯანმრთელობა ამ სითხეების წონასწორობა იყო (კრაზისი), დაავადება კი ქაოსი (დისკრაზისი). კიბო ამ ქაოსის ყველაზე ბნელი ფორმა იყო.

„დამწვარი ნაღველი“ (Burnt Bile)

იბნ სინა ამტკიცებს, რომ კიბოს მხოლოდ შავი ნაღვლის მატება კი არა, ამ ნივთიერების „დაწვა“ (დაჟანგვა), თვისებების შეცვლა და ტოქსიკურად ქცევა იწვევს. როდესაც ეს „დამწვარი და გამწვავებული“ ნივთიერება ორგანოში (მაგალითად, ძუძუში) სახლდება, ქსოვილს ამაგრებს, კვებას ურღვევს და „ავთვისებიან“ სტრუქტურად აქცევს.

მელანქოლია და კიბო: კიდევ უფრო საინტერესოა, რომ იბნ სინა ამ თეორიას ფსიქოლოგიას უკავშირებს. ის აღნიშნავს, რომ „მელანქოლიური“ ტემპერამენტის (შავი ნაღვლის სიჭარბით) ადამიანები, რომლებიც მუდმივ სევდას, შიშსა და სტრესში არიან, კიბოსადმი უფრო მიდრეკილი არიან. ეს თანამედროვე მედიცინის „სტრესისა და იმუნური სისტემის“ კავშირის ათასი წლის წინანდელი ინტუიციური აღმოჩენაა.

„სარატანი“: მეტაფორის ანატომია

რატომ ეწოდა კიბოს „კიბორჩხალა“ (არაბულად: Saratan, ბერძნულად: Karkinos)? მიუხედავად იმისა, რომ შედარება გალენიდან მოდის, იბნ სინა „კანონში“ მას არა მხოლოდ ვიზუალური, არამედ „ქცევითი“ ანალიზითაც აღრმავებს:

„ცივი სიმსივნის“ პარადიგმა

იბნ სინა კიბოს სხვა შესიებებისგან (აბსცესი, კისტა) გასარჩევად ექიმებს ძალიან მკაფიო გასაღებს აძლევს: სითბო და სიცივე.

• სიმაგრე: ქვასავით მყარი და მძიმეა.
• ფარულობა: თავდაპირველად უმტკივნეულოა და პატარა მუხუდოს მარცვალივით ფარულად იზრდება.
• ფესვების გადგმა: გარშემო ქსოვილებს ეწებება (ფიქსირდება) და ვერ გადაადგილდება.