ابن‌سینا، شاهزادهٔ پزشکان، و فلسفهٔ او دربارهٔ سرطان
در این مقاله
روز 29 (مجموعهٔ تاریخ سرطان در 365 روز)
در غرب «شاهزادهٔ پزشکان» و در شرق «رئیس پزشکان». رویارویی فکری نابغه‌ای با سرطان، این «معمای تاریک»، در مسیری از جاده‌های غبارآلود بخارا تا قلهٔ پزشکی.
تاریخ بشر نه‌فقط با برآمدن و فروپاشی امپراتوری‌ها، بلکه با نبرد خاموش انسان با بدن خویش نوشته شده است. بی‌شک سرسخت‌ترین جبههٔ این نبرد، سرطان است. درحالی‌که انکولوژی مدرن امروز این بیماری را در میان مارپیچ‌های DNA جست‌وجو می‌کند، درست هزار سال پیش در قلب آسیای میانه، نابغه‌ای با «چشم خرد» به‌دنبال پاسخ همان پرسش‌ها بود: ابن‌سینا (Avicenna).
او فقط پزشکی نبود که نسخه بنویسد. بنیان‌گذار نظامی بود که منطق ارسطو را در پزشکی به کار می‌گرفت، بیماری‌ها را با دقت ریاضی طبقه‌بندی می‌کرد و با نگارش القانون فی الطب به‌مدت 600 سال در دانشکده‌های پزشکی اروپا «مرجعی بی‌چون‌وچرا» شناخته می‌شد. اما این مردِ «ناممکن‌ها» به سرطان، ترسناک‌ترین بیماری عصر خود، چگونه نگاه می‌کرد؟ این نوشته فقط تحلیل پزشکی نیست؛ داستان شگفت‌انگیز استعاره‌های «سودا» و «خرچنگ» در ذهن یک نابغه نیز هست.
چهرهٔ یک نابغه: «کودک بی‌استاد»
ابن‌سینا در سال 980 در افشنه، نزدیک بخارا، به دنیا آمد و در 10 سالگی قرآن و ادبیات کلاسیک را از بر کرده بود. در 16 سالگی کتاب‌های پزشکی را «بسیار آسان» دانسته و کنار گذاشته بود. مسیر او با درمان بیماری مرگبار امیر سامانی، نوح بن منصور، تغییر کرد. درحالی‌که فقط 17 سال داشت، تنها پاداشی که می‌خواست این بود: دسترسی به کتابخانهٔ دربار.
ابن‌سینا در میانهٔ آشوب‌های سیاسی، گاه بر کرسی وزارت و گاه در زندان، آثارش را نوشت. برخی از «نخستین» دستاوردهایی که در تاریخ پزشکی ثبت کرد، این‌ها هستند:
-
پزشکی روان‌تنی: او بیماری شاهزاده‌ای گرفتار «بیماری عشق» را فقط با گرفتن نبض و اندازه‌گیری افزایش ضربان قلب هنگام شنیدن نام دختر محبوبش تشخیص داد. او نخستین پزشکی است که تأثیر روان بر بدن را ثابت کرد.
-
بیماری‌های واگیردار: کشف کرد که سل واگیردار است و برای جلوگیری از گسترش بیماری، روش «قرنطینه» را پیشنهاد داد.
-
کالبدشناسی: ساختار چشم و عملکرد شبکیه را با جزئیاتی بیش از هر زمان پیش از آن ترسیم کرد.
فلسفهٔ سرطان: نفرین «سودا»
به باور ابن‌سینا، جهان از چهار عنصر (آتش، هوا، آب و خاک) و بدن انسان از چهار مایع (خلط) تشکیل می‌شد. سلامت، تعادل این مایعات (کراسيس) بود و بیماری، آشوب آن‌ها (دیسکراسيس). سرطان تاریک‌ترین شکل این آشوب بود.
گرم و تر (بهار)
سرد و تر (زمستان)
گرم و خشک (تابستان)
«مایع خاک و اندوه»
طبیعت: سرد و خشک (پاییز)
آسیب‌شناسی: سوختن و رسوب‌گذاری
«صفرای سوخته» (Burnt Bile)
ابن‌سینا استدلال می‌کند سرطان فقط از افزایش سودا ایجاد نمی‌شود، بلکه «سوختن» (اکسید شدن) این ماده و تغییر کیفیت و سمی شدنش باعث آن است. وقتی این مادهٔ «سوخته و تندشده» در اندامی (مثلاً پستان) جای می‌گیرد، بافت را سخت می‌کند، تغذیه‌اش را مختل می‌سازد و آن را به ساختاری «بدخیم» تبدیل می‌کند.
مالیخولیا و سرطان: جالب‌تر آن‌که ابن‌سینا این نظریه را با روان‌شناسی پیوند می‌زند. او می‌گوید افراد دارای مزاج «مالیخولیایی» (غلبهٔ سودا) که پیوسته در اندوه، ترس و استرس‌اند، بیشتر مستعد سرطان هستند. این، کشف شهودی ارتباط «استرس و دستگاه ایمنی» پزشکی مدرن در هزار سال پیش است.
«سرطان»: کالبدشناسی یک استعاره
چرا این بیماری را «خرچنگ» (عربی: Saratan، یونانی: Karkinos) نامیده‌اند؟ اگرچه این تشبیه از جالینوس آمده، ابن‌سینا در قانون آن را نه‌فقط با تحلیل تصویری، بلکه با تحلیلی «رفتاری» ژرف‌تر می‌کند:
پارادایم «تومور سرد»
ابن‌سینا برای تمایز سرطان از تورم‌های دیگر (آبسه و کیست)، کلیدی بسیار روشن به پزشکان می‌دهد: گرمی و سردی.
چرا سرد؟
آبسه‌ها «گرم‌اند»، چون بدن با آن‌ها می‌جنگد (التهاب/تب). اما سرطان «سرد» است، زیرا آن بافت دیگر نیروی حیاتی خود را از دست داده و به بار مرده‌ای بدل شده که با سودا سخت شده است. هنگام لمس، از بافت اطراف سردتر احساس می‌شود.
-
سختی: مانند سنگ سخت و سنگین است.
-
پنهان‌کاری: ابتدا بی‌درد است و مانند دانهٔ کوچک نخود پنهانی رشد می‌کند.
-
ریشه دواندن: به بافت‌های اطراف می‌چسبد (ثابت می‌شود) و نمی‌توان آن را جابه‌جا کرد.
دیدگاه آکادمی DROZDOGAN
هنگام خواندن ابن‌سینا با چشم‌انداز «انکولوژی کل‌نگر» روبه‌رو می‌شویم که از هزار سال پیش تا امروز امتداد دارد. او سرطان را فقط تورمی در پستان نمی‌دید؛ آن را مشکلی سیستمیک در تمام بدن می‌دانست، از حال روانی بیمار (مالیخولیا) تا تغذیه و سوخت‌وسازش (کبد/صفرا). نظریهٔ «صفرای سوخته» زبان آن روز برای مفاهیمی است که امروز «التهاب مزمن و استرس اکسیداتیو» می‌نامیم. ابن‌سینا به ما توصیه می‌کند: بیمار و تمام تعادل او را درمان کن، نه بیماری را.
- گزارش پزشکان تاریخ اسلام، بخش‌های 1 و 2.
- Avicenna's View on Cancer from his Canon - World Scientific.
- The Concept of Lifestyle Factors, Based on the Teaching of Avicenna - PMC NIH.
- Early Concepts of Cancer - ResearchGate.
آیا این مقاله برای شما مفید بود؟
بازخورد شما به بهبود محتوای ما کمک می‌کند.
نظرهای خوانندگان
نظر خود را بنویسید
نام و دیدگاه شما فقط پس از تأیید مدیر منتشر می‌شود. نشانی ایمیل شما هرگز به بازدیدکنندگان نمایش داده نمی‌شود.
اولین نظر را شما بنویسید.