Həkimlərin şahzadəsi İbn Sina və onun xərçəng fəlsəfəsi

Bəşəriyyət tarixi yalnız imperiyaların yüksəlişi və süqutu ilə deyil, insanın öz bədəni ilə səssiz mübarizəsi ilə də yazılıb. Bu mübarizənin ən inadkar cəbhəsi isə şübhəsiz ki, xərçəngdir. Müasir onkologiya bu gün xəstəliyi DNT sarmalları arasında axtararkən, düz min il əvvəl Orta Asiyanın qəlbində bir dahi eyni suallara “ağlın gözü” ilə cavab axtarırdı: İbn Sina (Avicenna).

O, sadəcə resept yazan həkim deyildi. Aristotelin məntiqini tibbə tətbiq edən, xəstəlikləri riyazi dəqiqliklə təsnifləşdirən və yazdığı Əl-Qanun fit-Tibb ilə Avropa tibb fakültələrində 600 il “mübahisəsiz nüfuz sahibi” sayılan sistem qurucusu idi. Bəs “qeyri-mümkünü bacaran” bu insan dövrünün ən qorxulu xəstəliyi olan xərçəngə (sərətan) necə baxırdı? Bu yazı yalnız tibbi təhlil deyil, dahinin zehnindəki “qara öd” və “yengəc” metaforalarının valehedici hekayəsidir.

Bir dahinin portreti: “Müəllimi olmayan uşaq”

980-ci ildə Buxara yaxınlığındakı Əfşanada doğulan İbn Sina hələ 10 yaşında Quranı və klassik ədəbiyyatı əzbərləmişdi. 16 yaşına çatanda tibb kitablarını “çox asan” hesab edərək kənara qoymuşdu. Samani əmiri Nuh ibn Mənsuru ölümcül xəstəlikdən sağaltması onun yolunu dəyişdi. Cəmi 17 yaşında mükafat kimi istədiyi tək şey var idi: Saray kitabxanasına giriş.

Xərçəng fəlsəfəsi: “Qara öd”ün lənəti

İbn Sinaya görə kainat dörd ünsürdən (od, hava, su, torpaq), insan bədəni isə dörd mayedən (xılt) ibarət idi. Sağlamlıq bu mayelərin tarazlığı (Krasis), xəstəlik isə xaos (Diskrasis) idi. Xərçəng bu xaosun ən qaranlıq halı idi.

“Yanmış öd” (Burnt Bile)

İbn Sina xərçəngin yalnız qara ödün artması ilə deyil, bu maddənin “yanması” (oksidləşməsi), keyfiyyətini dəyişib toksik hala gəlməsi ilə yarandığını müdafiə edir. Bu “yanmış və kəskinləşmiş” maddə bir orqanda (məsələn, süd vəzisində) yerləşəndə toxumanı sərtləşdirir, qidalanmasını pozur və onu “bədxassəli” quruluşa çevirir.

Melanxoliya və xərçəng: Daha maraqlısı, İbn Sina bu nəzəriyyəni psixologiya ilə birləşdirir. “Melanxolik” (qara ödü üstün olan) mizaclı, daim kədər, qorxu və stress altında yaşayan insanların xərçəngə daha meyilli olduğunu bildirir. Bu, müasir tibbin “stress və immun sistemi” əlaqəsinin min il əvvəlki intuitiv kəşfidir.

“Sərətan”: Bir metaforanın anatomiyası

Xərçəngə niyə “yengəc” (ərəbcə: Saratan, yunanca: Karkinos) deyilib? Bu bənzətmə Qalendən gəlsə də, İbn Sina Əl-Qanunda onu yalnız vizual deyil, “davranış” təhlili ilə də dərinləşdirir:

“Soyuq şiş” paradiqması

İbn Sina xərçəngi digər şişkinliklərdən (abses, kista) ayırmaq üçün həkimlərə çox aydın bir açar verir: İstilik və soyuqluq.

• Sərtlik: Daş kimi sərt və ağırdır.
• Gizlilik: Əvvəlcə ağrısızdır, kiçik noxud dənəsi kimi gizlicə böyüyür.
• Kök salma: Ətraf toxumalara yapışır (fiksə olur), hərəkət etdirilə bilmir.