მენდელის გენეტიკა 1865 — ბარდის კვლევები
ამ სტატიაში
Gregor Mendel-მა 1865 წელს პროვინციული ბუნების ისტორიის საზოგადოებაში ორი ლექცია წაიკითხა და ბარდაზე ჩატარებული ექსპერიმენტები აღწერა. დარბაზში ვერავინ გაიგო, რამდენად დიდი იყო საკითხი. ოცდათხუთმეტი წლის შემდეგ ეს ორი ლექცია მთელი ბიოლოგიის გარდამქმნელი მეცნიერების დასაწყისად ჩაითვლებოდა. ეს სტატია წყაროებზე დაყრდნობით აღწერს, რა გააკეთა და რა არ გააკეთა მენდელმა, აგრეთვე მის შესახებ ექვს ყველაზე ხშირად გამეორებულ შეცდომას; შემდეგ კი ბარდიდან ონკოლოგიურ კლინიკამდე მიმავალ ხაზს აჩვენებს.
იმდროინდელი ბიოლოგიისთვის მენდელის მოქმედება უჩვეულოდ უცხო იყო: ცოცხალი ორგანიზმების დათვლა. მე-19 საუკუნის ბოტანიკა აღწერითი იყო — მცენარეებს ხატავდნენ, ახარისხებდნენ და ადარებდნენ. მენდელმა კი ჰიბრიდული მცენარეების შთამომავლობა ათასობით დათვალა და პროპორციები შეისწავლა. დღეს ჩვეულებრივმა ამ მიდგომამ აჩვენა, რომ მემკვიდრეობა მუდმივი შერევა კი არა, დისკრეტული ერთეულების ხელახალი გადანაწილება იყო. მანამდე ყველა მემკვიდრეობას საღებავების შერევას ადარებდა; მენდელმა აჩვენა, რომ ის ბანქოს ხელახალ დარიგებას ჰგავდა.
ეს განსხვავება ონკოლოგიისთვის აბსტრაქტული არ არის. რატომ არის BRCA1 მუტაციის მქონე დედისგან ბავშვისთვის მუტაციის გადაცემის ალბათობა ზუსტად ორმოცდაათი პროცენტი, უშუალოდ მენდელის მიერ ბარდაში ნანახი განცალკევების წესიდან გამომდინარეობს. მემკვიდრეობითი კიბოს სინდრომებზე კონსულტაცია, საგვარეულო ხის აგება და რისკის გამოთვლა — ყველაფერი 1865 წელს შექმნილ ჩარჩოში კეთდება.
ჯერ ექვსი შესწორება
თურქულ წყაროებში მენდელის შესახებ გავრცელებულ ზოგ გამოთქმაში ან თარიღებია აცდენილი, ან ფაქტებია ერთმანეთში არეული. ერთ-ერთი მათგანი, მეოთხე, მხოლოდ თარიღის შეცდომა კი არა, მეცნიერების ისტორიის სრულიად მცდარი მონათხრობია.
| გავრცელებული გამოთქმა | სწორი ვარიანტი |
|---|---|
| „მენდელის ნაშრომი 1865 წელს გამოქვეყნდა“ | 1865, ლექციების წელია: 1865 წლის 8 თებერვალი და 8 მარტი, Brünn-ის (Brno) ბუნების ისტორიის საზოგადოებაში. სტატია 1866 წელს გამოქვეყნდა: Versuche über Pflanzen-Hybriden, Verhandlungen des naturforschenden Vereines in Brünn, ტომი IV, გვ. 3–47. |
| „ბარდის 20000-ზე მეტი მცენარე“ | ხშირად დასახელებული საერთო რაოდენობა დაახლოებით 28000 მცენარეა. თვით მენდელის ტექსტში მოცემული რიცხვები კი განსხვავებულ რამეს ზომავს: 10000-ზე მეტი მცენარე გულდასმით შეისწავლეს, 70 მცენარეზე 287 ხელოვნური განაყოფიერება ჩაატარეს, თესლის ფორმის ცდაში კი 253 ჰიბრიდული მცენარიდან 7324 თესლი დათვალეს. |
| „მენდელმა სამი კანონი ჩამოაყალიბა“ | მენდელს დანომრილი კანონები არ ჩამოუყალიბებია. „პირველი კანონი / მეორე კანონი“ მე-20 საუკუნის სახელმძღვანელოების ჩარჩოა; კანონებად ჩამოყალიბება დიდწილად William Bateson-სა და Thomas Hunt Morgan-ს (1916) უკავშირდება. ზოგი სახელმძღვანელო ორ, ზოგი კი სამ კანონს ითვლის. |
| „მენდელის ექსპერიმენტებმა ლამარკის შეძენილი ნიშან-თვისებების თეორია უარყო“ | მცდარია. მენდელის სტატია ლამარკის სახელს საერთოდ არ ახსენებს — არც Darwin-ისას. მის მიერ ციტირებული ავტორები ჰიბრიდიზაციაზე მუშაობდნენ: Kölreuter, Gärtner, Herbert, Lecoq, Wichura. შეძენილი ნიშან-თვისებების გადაცემა ექსპერიმენტულად ეჭვქვეშ დააყენა August Weismann-მა(ჩანასახოვანი პლაზმის თეორია, 1892; თაგვის კუდის ცდა, 1889). |
| „DNA-ს აგებულება 1940-იან წლებში აღმოაჩინეს“ | ორი ცალკე მოვლენა ერთმანეთშია არეული. 1944: Avery-მ, MacLeod-მა და McCarty-მ აჩვენეს, რომ მემკვიდრეობითი ნივთიერება DNA იყო — მისი ვინაობა. 1953: Watson-მა და Crick-მა Franklin-ისა და Wilkins-ის რენტგენული მონაცემებით DNA-ს ორმაგი სპირალის აგებულება გაშიფრეს (Nature 171:737–738, 25 აპრილი 1953). |
| „Sutton-მა და Boveri-მ დაამტკიცეს, რომ მემკვიდრეობითი ფაქტორები ქრომოსომებით გადაიტანება“ | არ დაუმტკიცებიათ, ვარაუდი გამოთქვეს. Sutton 1902–1903, Boveri 1904. თეორიას ათ წელზე მეტხანს წინააღმდეგობა ხვდებოდა. გადამწყვეტი ექსპერიმენტული მტკიცებულება Morgan-ის ჯგუფის ხილის ბუზის კვლევებიდან მოვიდა; თუ ერთ ნაშრომს უნდა მივუთითოთ, ეს არის Calvin Bridges-ის 1916 წლის სტატია „Non-disjunction as Proof of the Chromosome Theory of Heredity“. |
მეოთხე სტრიქონზე შეჩერება საჭიროა, რადგან ეს შეცდომა უწყინარი არ არის. წინადადება „მენდელმა ლამარკი უარყო“ მე-19 საუკუნის ბიოლოგიის ორ განსხვავებულ დისკუსიას ერთ გმირულ ამბად აქცევს. მენდელის ექსპერიმენტულ გეგმაში შეძენილი ნიშან-თვისება ცვლადად არ არსებობდა: იგი ჯიშებს შორის ფიქსირებულ, მანამდე არსებულ განსხვავებებზე მუშაობდა. ექსპერიმენტი, რომელიც რაღაცას არ ამოწმებს, მას ვერ უარყოფს.
ამასთან, Weismann-ის ნამუშევარიც სრულიად ცალსახა უარყოფად ვერ ჩაითვლება. Weismann-მა 68 თეთრ თაგვს კუდი მოაჭრა და ხუთ თაობას დააკვირდა; კუდმოჭრილი მშობლებისგან დაბადებულ 901 ნაშიერს შორის არცერთში კუდის ანომალია არ აღინიშნა და შედეგი 1889 წელს შეატყობინა. თუმცა ლამარკის მიერ შემოთავაზებული მექანიზმი გამოყენება და გამოუყენებლობა იყო; თაგვის კუდის მოჭრა „გამოუყენებლობად“ არ ითვლება. სწორი წინადადება ასეთია: შეძენილი ნიშან-თვისებების გადაცემის წარმოდგენას ყველაზე მეტად Weismann-ის ჩანასახოვანი პლაზმის თეორიამ შეურყია საფუძველი და არა მენდელის ბარდამ — თან ის ექსპერიმენტიც კი სადავოა. მეცნიერების ისტორიის გმირულ მონათხრობამდე დაყვანა არასწორად სწავლების ყველაზე მარტივი გზაა.
ვინ იყო მენდელი?
| დაბადება | 20 ივლისი 1822, Heinzendorf bei Odrau, ავსტრიის სილეზია (დღეს Hynčice, ჩეხეთი). ნათლობის სახელი: Johann Mendel. |
|---|---|
| მონასტერი | Brünn-ში (Brno) წმინდა თომას ავგუსტინელთა მონასტერი, 1843. სახელი „Gregor“ აქ მიიღო. |
| მღვდლად კურთხევა | 25 დეკემბერი 1846 |
| მასწავლებლობის გამოცდა | ერთზე მეტჯერ ვერ ჩააბარა — დოკუმენტირებული ცდები იყო 1850 და 1856 წლებში. სერტიფიკატი არასოდეს აუღია; Brünn-ის თანამედროვე სკოლაში შემცვლელ მასწავლებლად მუშაობდა. |
| ექსპერიმენტები | 1856–1863 |
| ლექციები | 1865 წლის 8 თებერვალი და 8 მარტი |
| პუბლიკაცია | 1866 |
| აბატობა | 1867 წელს აირჩიეს, 1868 წელს მოვალეობას შეუდგა. ამის შემდეგ მისი სამეცნიერო მუშაობა დიდწილად დასრულდა — ადმინისტრაციული დატვირთვა და მთავრობასთან მონასტრების დაბეგვრაზე ხანგრძლივი დავა. |
| გარდაცვალება | 6 იანვარი 1884, Brünn, 61 წლის ასაკში, ქრონიკული ნეფრიტი. |
| სიცოცხლეში აღიარება | არა. მისი ნამუშევრის მნიშვნელობა გარდაცვალებიდან თექვსმეტი წლის შემდეგ გაიგეს. |
კაცმა, რომელმაც მასწავლებლობის გამოცდა ვერ ჩააბარა, ბიოლოგიის ფუძემდებლური ტექსტი დაწერა. ეს სასიამოვნო ირონიაზე მეტს გვეუბნება: მენდელის მუშაობა არ ემთხვეოდა იმდროინდელი ბიოლოგიური განათლებით გაზომილ უნარებს. გამოცდა აღწერას, კლასიფიკაციასა და დაზეპირებას ითხოვდა; მენდელმა კი სტატისტიკა მოიტანა. დღესაც მსგავსი დაძაბულობა არსებობს: ონკოლოგიაში კვლევის შეფასება დაავადების ცოდნასთან ერთად რიცხვების წაკითხვის უნარსაც მოითხოვს.
ექსპერიმენტი: შვიდი ნიშანი, ათასობით თესლი
მენდელს ბარდა შემთხვევით არ შეურჩევია. ის თვითდამტვერვადია, ანუ ბუნებრივად სუფთა ხაზებს წარმოქმნის; ყვავილის აგებულება ხელით კონტროლირებული შეჯვარებისთვის მოსახერხებელია; სწრაფად მრავლდება და ბევრ თესლს იძლევა. რაც მთავარია, აქვს ნიშნები, რომლებიც ორ უკიდურეს ვარიანტს შორის მკაფიო განსხვავებას აჩვენებს: თესლი ან მრგვალია, ან დანაოჭებული, შუალედური ვარიანტი არ არის. მუდმივად ცვალებად ნიშანზე, მაგალითად ადამიანის სიმაღლეზე რომ ემუშავა, პროპორციებს ვერასოდეს დაინახავდა.
ბარდის 34 ჯიში მოიპოვა და მათგან 22 ექსპერიმენტებისთვის შეარჩია; ყურადღება შვიდ წყვილ ნიშანზე გაამახვილა.
| # | ნიშანი | დომინანტური ფორმა | რეცესიული ფორმა |
|---|---|---|---|
| 1 | თესლის ფორმა | მრგვალი | დანაოჭებული, კუთხოვანი |
| 2 | თესლის (კოტილედონის) ფერი | ყვითელი | მწვანე |
| 3 | თესლის გარსის ფერი | ნაცრისფერ-ყავისფერი (იისფერ-წითელ ყვავილთან ერთად) | თეთრი (თეთრ ყვავილთან ერთად) |
| 4 | მწიფე პარკის ფორმა | გაბერილი, გლუვი | შეკუმშული უბნებით, ღრმად დაღარული |
| 5 | უმწიფარი პარკის ფერი | მწვანე | ყვითელი |
| 6 | ყვავილის მდებარეობა | ღეროს გასწვრივ (აქსიალური) | წვერზე შეჯგუფებული (ტერმინალური) |
| 7 | ღეროს სიგრძე | გრძელი (180–210 cm) | მოკლე, ჯუჯა (23–45 cm) |
მენდელის 1866 წლის ტექსტის აღწერების მიხედვით. ყურადღება: მესამე სტრიქონში ყვავილის ფერი ცალკე ნიშანი კი არა, თესლის გარსის ფერთან ერთად დაკვირვებული თვისებაა — თურქულ წყაროებში ის ხშირად ცალკე მერვე ნიშნადაა წარმოდგენილი.
ორი ექსპერიმენტის რიცხვები მეთოდის მასშტაბს აჩვენებს:
წესები: ორი თუ სამი?
მენდელის შედეგებიდან გამოტანილი განზოგადებები დღეს ასე ფორმულირდება. თუმცა თავიდანვე უნდა აღინიშნოს: ეს დანომვრა მენდელს არ ეკუთვნის, შემდგომი თაობების მოწესრიგებაა.
განცალკევება (segregation)
ინდივიდი ყოველი ნიშნისთვის ორ ალელს ატარებს; სასქესო უჯრედების წარმოქმნისას ეს ორი ალელი ერთმანეთს სცილდება და ყოველი გამეტა მხოლოდ ერთს იღებს. დღეს ამას მეიოზისას ჰომოლოგიური ქრომოსომების განცალკევებით ვხსნით, თუმცა მენდელმა ქრომოსომების არსებობა არ იცოდა. ეს წესი მან მხოლოდ პროპორციებიდან გამოიტანა.
საიდან მოდის 3:1 თანაფარდობა? სუფთა იისფერყვავილოვანი (RR) და სუფთა თეთრყვავილოვანი (rr) მცენარეების შეჯვარებისას პირველი თაობა (F1) მთლიანად Rr და იისფერია. F1-ის ერთმანეთში დამტვერვისას თითოეულ მშობელს R-ის ან r-ის გადაცემა შეუძლია, ამიტომ ოთხი თანაბრად შესაძლო კომბინაცია მიიღება: RR, Rr, Rr, rr. პირველი სამი იისფერია, რადგან R დომინანტურია, მეოთხე კი თეთრია. გენოტიპური თანაფარდობაა 1:2:1, ფენოტიპური თანაფარდობა კი 3:1. პანეტის კვადრატი ამ ოთხი შესაძლებლობის ვიზუალურად განლაგების გზაა; სახელი Reginald Punnett-ისგან მოდის და თავად მენდელი ამ ინსტრუმენტს არ იყენებდა.
დამოუკიდებელი განაწილება (independent assortment)
სხვადასხვა ნიშნის ალელების წყვილები გამეტების წარმოქმნისას ერთმანეთისგან დამოუკიდებლად ნაწილდება. ორი ნიშნის ერთდროულად დაკვირვებისას F2-ში 9:3:3:1 თანაფარდობა მიიღება.
დომინანტობა (dominance)
ჰეტეროზიგოტურ ინდივიდში (Rr) დომინანტური ალელის ფენოტიპი ჩანს, რეცესიულის კი იმალება.
მესამე წესი სამიდან ყველაზე სუსტია და ამიტომ ბევრი სახელმძღვანელო მას „კანონად“ არ ითვლის. გამონაკლისები მრავლადაა: არასრული დომინანტობა (წითელი და თეთრი აკშამსეფასის ყვავილების ჰიბრიდი ვარდისფერია — არც ერთია და არც მეორე), კოდომინანტობა (სისხლის AB ჯგუფში ორივე ალელი გამოიხატება), ეპისტაზი (ერთი გენის მიერ სხვა გენის ექსპრესიის შენიღბვა). ონკოლოგიაში ამ „კანონის“ ყველაზე მნიშვნელოვანი გამონაკლისია პენეტრანტობის ცნება — ქვემოთ მას ცალკე განვიხილავთ.
მთავარი გამონაკლისი: შეჭიდულობა (linkage)
დამოუკიდებელი განაწილების წესი მხოლოდ სხვადასხვა ქრომოსომაზე ან ერთ ქრომოსომაზე ერთმანეთისგან საკმარისად შორს მდებარე გენებისთვის მოქმედებს. ერთ ქრომოსომაზე ახლოს მდებარე გენები ერთად გადაცემისკენაა მიდრეკილი; ამას შეჭიდულობა ეწოდება.
შეჭიდულობა პირველად აჩვენეს William Bateson-მა, Edith Rebecca Saunders-მა და Reginald Punnett-მა: 1905 წელს უნაბის ბარდაში (Lathyrus odoratus) ყვავილის ფერსა და მტვრის ფორმაზე ერთდროული დაკვირვებისას მშობლიური კომბინაციები მოსალოდნელზე ბევრად ხშირი აღმოჩნდა. თანამედროვე განმარტება — გადაჯვარედინების სიხშირე ქრომოსომაზე ფიზიკურ მანძილს ზომავს — Thomas Hunt Morgan-მა შემოიტანა; Sturtevant-მა 1913 წელს პირველი გენეტიკური რუკა დახაზა.
„მენდელს გაუმართლა, მისი შვიდი გენი შვიდ სხვადასხვა ქრომოსომაზე იყო“ — ესეც მითია. ბარდის ქრომოსომების შვიდი წყვილის გამო მიმზიდველი ეს განმარტება Stig Blixt-ის 1975 წლის Nature სტატიამ („Why didn't Gregor Mendel find linkage?“) უარყო.
დოკუმენტირებული განაწილება ასეთია: შვიდი ლოკუსი ოთხ ქრომოსომაზეა განაწილებული. LE (ღეროს სიგრძე) და V (პარკის ფორმა) ერთ ქრომოსომაზეა და საკმაოდ მჭიდროდ არის შეჭიდული; A, I და R ერთად მე-7 ქრომოსომაზეა; R (თესლის ფორმა) და GP (პარკის ფერი) ერთ ქრომოსომაზეა, თუმცა სუსტად არის შეჭიდული.
მაშ, რატომ ვერ დაინახა მენდელმა შეჭიდულობა? სამი მიზეზი ერთად მოქმედებს: (1) მან ოცდაერთი შესაძლო წყვილური კომბინაცია სრულად არ გამოსცადა — მხოლოდ რამდენიმე წყვილური და სამმაგი შეჯვარება აღწერა. (2) სუსტად შეჭიდულ წყვილებში 9:3:3:1-დან გადახრა მის მიერ გამოყენებული მცენარეების რაოდენობის პირობებში, სავარაუდოდ, აღმოსაჩენად მეტისმეტად მცირე იქნებოდა. (3) უცნობია, სინამდვილეში რომელ ლოკუსს აკვირდებოდა პარკის ფორმისთვის; V კი არა, LE -სთან შეუჭიდული P ლოკუსი შეიძლება გაეზომა, როგორც ვარაუდობენ. ამგვარად, ეს არც წმინდა იღბალია და არც დამალული ნაკლი — კომბინაციების შერჩევის, ნიმუშის ზომისა და ლოკუსის გაურკვევლობის ერთობლიობაა.
ოცდათხუთმეტწლიანი სიჩუმე — და „სრულიად დავიწყების“ მითი
მენდელის სტატია 1866 წელს გამოქვეყნდა და 1900 წლამდე სამეცნიერო სამყაროში გამოხმაურება არ ჰქონია. თუმცა არც „არავის უნახავს, არავის წაუკითხავს“ მონათხრობია სწორი. სტატია Focke-ს Die Pflanzen-Mischlinge (1881) სახელწოდების კრებულში, Encyclopaedia Britannica-ს 1881 წლის გამოცემაში და Royal Society-ს 1879 წლის სამეცნიერო სტატიების კატალოგში შევიდა. მენდელმა დაახლოებით 40 ცალკე ამონაბეჭდი გაგზავნა; თავად ჟურნალი კი ასზე მეტ დაწესებულებას მისწვდა. ზოგი წყარო 1900 წლამდე სულ მცირე 14 ციტირებას ასახელებს; ამ რიცხვის წყარო სადავოა, ამიტომ აქ მას მტკიცებად კი არა, გადმოცემად ვიძლევით.
უგულებელყოფის მიზეზი ხელმისაწვდომობა კი არა, ჩარჩო იყო. იმდროინდელი ბიოლოგია მემკვიდრეობას შერევად (blending) მოიაზრებდა და დღის წესრიგში Darwin-ის ევოლუციის დისკუსია იდგა. მენდელის სტატისტიკური მიდგომა ბოტანიკოსებისთვის ნაცნობ ენას არ ჰგავდა. სწორი პასუხი გაუგებარი რჩება სამყაროში, სადაც კითხვა არ დასმულა.
1900: სამი ადამიანი, ერთდროულად. მენდელის შედეგებს სამი ბოტანიკოსი ერთმანეთისგან დამოუკიდებლად მივიდა და სტატია ხელახლა აღმოაჩინა: Hugo de Vries (ნიდერლანდელი, პირველი გამომქვეყნებელი), Carl Correns (გერმანელი, რომელმაც მენდელის პრიორიტეტი პირდაპირ აღიარა) და Erich von Tschermak (ავსტრიელი; შემდგომმა მეცნიერების ისტორიკოსებმა განიხილეს, რამდენად გაიგო მან პრინციპები).
შემდეგ სფერომ სწრაფად შექმნა საკუთარი ენა: William Bateson-მა სიტყვა „გენეტიკა“ (genetics) 1905 წლის წერილში შესთავაზა, 1906 წელს კი ლონდონის მცენარეთა ჰიბრიდიზაციის საერთაშორისო კონფერენციაზე საჯაროდ გამოიყენა და თქვა, რომ სფერო „ჯერ კიდევ უსახელო“ იყო. Wilhelm Johannsen-მა კი 1909 წელს Elemente der exakten Erblichkeitslehre სახელწოდების წიგნში „გენი“ ტერმინი შექმნა; იმავე წიგნმა გენოტიპისა და ფენოტიპის ცნებებიც შემოიტანა. Johannsen-მა სიტყვა განზრახ შეარჩია, რათა „ყოველგვარი ჰიპოთეზისგან სრულიად თავისუფალი“ ყოფილიყო.
Fisher-ის დისკუსია: მონაცემები მეტისმეტად კარგია?
1936 წელს სტატისტიკის ერთ-ერთმა ფუძემდებელმა Ronald A. Fisher-მა, Annals of Science ჟურნალში სტატია „Has Mendel's Work Been Rediscovered?“ გამოაქვეყნა. მისი მტკიცება გასაოცარი იყო: მენდელის მონაცემები მოლოდინს მეტისმეტად კარგად შეესაბამებოდა.
Fisher-მა მენდელის ექსპერიმენტები გააერთიანა და ჯამური ხი-კვადრატის მნიშვნელობა 41,6056 გამოთვალა — თავისუფლების 84 ხარისხით. ასეთი მცირე გადახრის შემთხვევით წარმოქმნის ალბათობა დაახლოებით 3000-დან ერთია, როგორც მან მიუთითა. რეალურ ექსპერიმენტებში მონაცემები მოლოდინის გარშემო მერყეობს; მენდელისა კი მას არანორმალურად უახლოვდებოდა.
თუმცა Fisher-ს მენდელი გაყალბებაში არ დაუდანაშაულებია — ეს განსხვავება მუდმივად იკარგება. Fisher-ის შემოთავაზებული განმარტება ასეთი იყო: „მენდელი შეცდომაში შეიყვანა დამხმარემ, რომელმაც მეტისმეტად კარგად იცოდა, რას ელოდნენ.“ Fisher მენდელის თეორიას სრულიად მართებულად მიიჩნევდა; იგი რიცხვებს ეწინააღმდეგებოდა და არა შედეგებს.
რა არის დღევანდელი აკადემიური მდგომარეობა? მენდელი დიდწილად გამართლებულია, თუმცა სტატისტიკური უცნაურობა ჯერ კიდევ განხილვის საგანია.
| კითხვა | მდგომარეობა |
|---|---|
| მენდელის შედეგები სწორია? | დიახ. სერიოზულად ეჭვქვეშ არასოდეს დამდგარა; დამოუკიდებლად არაერთხელ დადასტურდა. |
| მენდელმა მონაცემები განზრახ შეთხზა? | არა. Hartl-ისა და Fairbanks-ის მსგავსმა მკვლევრებმა Fisher-ის ანალიზი უარყვეს და მივიდნენ დასკვნამდე: „არ არსებობს მიზეზი იმის სათქმელად, რომ მენდელმა შედეგები შეთხზა“. |
| სტატისტიკური ანომალია რეალურია? | ნაწილობრივ. 2008 წელს გამოქვეყნებულ Ending the Mendel–Fisher Controversy კრებულში სტატისტიკოსებმა, ფიზიკოსებმა და ბიოლოგებმა Fisher-ის ყველა ბრალდება უარყვეს, გარდა „მეტისმეტად კარგი შესაბამისობის“ სტატისტიკისა. |
| როგორ აიხსნება ანომალია? | ექსპერიმენტატორის არაცნობიერი მიკერძოება გაურკვეველი თესლის კლასიფიკაციისას; დათვლის გაგრძელება, სანამ პროპორცია „სწორად არ გამოჩნდება“ (შეჩერების წესი); საეჭვო მცენარეების გამორიცხვა; თავად Fisher-ის გაერთიანების მეთოდის შეუსაბამობა მონაცემების სტრუქტურასთან. Pires-ისა და Branco-ს Statistical Science ჟურნალის 2010 წლის მოდელმა აჩვენა, რომ განზრახ გაყალბების გარეშე არაცნობიერ შერჩევით მიკერძოებას Fisher-ის შედეგის წარმოქმნა შეეძლო. |
რატომ ღირს ამ დისკუსიის ონკოლოგიურ საიტზე განხილვა? რადგან ის დღეს კლინიკურ კვლევებში განხილული საკითხების ბირთვს შეიცავს: შერჩევითი ანგარიშგება, შეჩერების წესები, გაურკვეველი შემთხვევების კლასიფიკაცია და შედეგის ნახვის შემდეგ მორგება. მენდელის მიერ 1860-იან წლებში გაკეთებული არჩევანი — რომელ ყუთში მოეთავსებინა გაურკვეველი თესლი — იგივე პრობლემაა, რასაც დღეს რადიოლოგი აწყდება, როცა გაურკვეველი დაზიანება „პასუხად“ უნდა ჩათვალოს ან არა. Fisher-ის დისკუსიის მდგრადი მემკვიდრეობა მენდელის შესახებ განაჩენი კი არა, მონაცემების წარმოქმნის პროცესზე დაკვირვების ჩვევაა.
ბარდიდან DNA-მდე: ჯაჭვის სწორი ფორმა
| წელი | ვინ | რა | სტატუსი |
|---|---|---|---|
| 1866 | Mendel | მემკვიდრეობა დისკრეტული ერთეულებითა და პროგნოზირებადი თანაფარდობებით მოქმედებს | ერთეულის ვინაობა უცნობია |
| 1902–1904 | Sutton, Boveri | მემკვიდრეობითი ფაქტორები შესაძლოა ქრომოსომებში იყოს | ვარაუდი |
| 1905 | Nettie Stevens | ფქვილის ჭიაში სქესის განმსაზღვრელი დამატებითი ქრომოსომა | მხარდამჭერი მტკიცებულება |
| 1910–1913 | Morgan, Sturtevant | სქესთან შეჭიდული მემკვიდრეობა ხილის ბუზში; პირველი გენეტიკური რუკა | ძლიერი მტკიცებულება |
| 1916 | Calvin Bridges | განუცალკევებლობის (non-disjunction) მოვლენებით ქრომოსომული თეორიის დამტკიცება | მტკიცებულება |
| 1944 | Avery, MacLeod, McCarty | მემკვიდრეობითი ნივთიერება არის DNA და არა ცილა | იდენტობა |
| 1953 | Watson, Crick; Franklin, Gosling; Wilkins | DNA-ს ორმაგი სპირალის აგებულება | აგებულება |
1953 წლის სტატია მნიშვნელოვნად ეყრდნობოდა Rosalind Franklin-ისა და Raymond Gosling-ის მიღებულ რენტგენული დიფრაქციის მონაცემებს — „ფოტო ნომერი 51“. Franklin-ისა და Gosling-ის, ასევე Wilkins-ის მხარდამჭერი სტატიები იმავე Nature ნომერში გამოქვეყნდა. 1962 წლის ნობელის პრემია ფიზიოლოგიასა ან მედიცინაში Crick-ს, Watson-სა და Wilkins-ს გადაეცა.
რას წარმოადგენდა მენდელის მიერ 1866 წელს აღწერილი „უხილავი ერთეული“, ოთხმოცდაშვიდი წლის შემდეგ მოლეკულის გეომეტრიის სახით გაეცა პასუხი. როგორ კოპირდება ეს მოლეკულა და როგორ მრავლდება ლაბორატორიაში, ჩვენს PCR სტატიაში, მისი რედაქტირება კი CRISPR-ის წარმოშობის შესახებ ჩვენს სტატიაში განვიხილეთ.
მენდელი ონკოლოგიურ კლინიკაში: საგვარეულო ხიდან უჯრედამდე
აქამდე მეცნიერების ისტორია იყო. ახლა მთავარ კითხვას მივადექით: რა დანიშნულება აქვს 1865 წელს ბარდაში ნანახ წესებს დღევანდელ ონკოლოგიურ ამბულატორიაში?
პასუხს ორი ფენა აქვს. პირველი პირდაპირია: მემკვიდრეობითი კიბოს სინდრომების გადაცემა მენდელის წესებს ემორჩილება, ხოლო მუტაციის მატარებლის მიერ ბავშვისთვის მისი გადაცემის ალბათობა — ორმოცდაათი პროცენტი — ზუსტად განცალკევების წესის შედეგია. მეორე და უფრო საინტერესოა: კიბო საუკეთესო მაგალითია იმისა, სად მთავრდება მენდელის წესები.
ჯერ მასშტაბი: კიბოს ეროვნული ინსტიტუტის მიხედვით, ყველა კიბოს დაახლოებით 5–10% მშობლებისგან მემკვიდრეობით მიღებული მავნე გენეტიკური ცვლილებებითაა გამოწვეული. ანუ კიბოს დიდი უმრავლესობა მემკვიდრეობითი არ არის — ის სიცოცხლის განმავლობაში უჯრედებში დაგროვილი სომატური მუტაციებიდან წარმოიქმნება. ეს განსხვავება პაციენტთან კომუნიკაციისას ყველაზე ხშირად ერევათ: „ჩემს სიმსივნეში მუტაცია აღმოაჩინეს“ და „ოჯახიდან გადმოცემულ მუტაციას ვატარებ“ ერთი და იგივე წინადადება არ არის. თავად NCI-ის ფორმულირებით, სიმსივნის (სომატური) ტესტი მემკვიდრეობითი რისკის ტესტს ვერ ცვლის.
Knudson-ის ორი დარტყმის ჰიპოთეზა — პარადოქსის გადაწყვეტა
ყველა, ვინც მენდელის ჩარჩოს კიბოზე გამოყენებას ცდილობს, უცნაურობას აწყდება. მემკვიდრეობითი კიბოს სინდრომები საგვარეულო ხეში აუტოსომურ-დომინანტურად ჩანს — ერთი დაზიანებული ასლი საკმარისია და ავადმყოფები ყოველ თაობაში გვხვდება. თუმცა უჯრედის დონეზე ეს გენები რეცესიულად იქცევა: ერთი ჯანმრთელი ასლი უჯრედის დასაცავად საკმარისია. როგორ შეიძლება ორივე ერთდროულად სწორი იყოს?
პასუხი Alfred Knudson-მა 1971 წელს გასცა და ეს რეტინობლასტომის — ბავშვებში თვალის ბადურის სიმსივნის — მაგალითზე გააკეთა. Knudson-მა ორი სტატისტიკური კანონზომიერება შენიშნა: მემკვიდრეობითი რეტინობლასტომა სპორადულზე უფრო ადრეულ ასაკში ჩნდებოდა და მემკვიდრეობით შემთხვევებში სიმსივნე ხშირად ორივე თვალში ერთდროულად ვითარდებოდა.
ორი დარტყმის მოდელი: კიბოს დასაწყებად გენის ორივე ასლმა ფუნქცია უნდა დაკარგოს. მემკვიდრეობით შემთხვევაში პირველი დარტყმა თანდაყოლილია — სხეულის ყველა უჯრედში ერთი დაზიანებული ასლი უკვე არსებობს. მხოლოდ ერთი დარტყმა რჩება და ტრილიონობით უჯრედში მისი მოხდენა თითქმის გარდაუვალია; ამიტომ ჩნდება ადრეულ ასაკში და მრავალ კერად. სპორადულ შემთხვევაში კი ერთსა და იმავე უჯრედში ორი დამოუკიდებელი დარტყმა უნდა მოხდეს — ბევრად ნაკლები ალბათობაა, შესაბამისად გვიანი ასაკი და ერთი კერა.
| მემკვიდრეობითი ფორმა | არამემკვიდრეობითი ფორმა | |
|---|---|---|
| წილი | დაახლოებით ერთი მესამედი | დაახლოებით ორი მესამედი |
| მუტაციის მდებარეობა | გერმინული — სხეულის ყველა უჯრედში | სომატური — მხოლოდ თვალის უჯრედებში |
| დაზიანება | ჩვეულებრივ ორივე თვალი | ჩვეულებრივ ერთი თვალი |
| ოჯახური ისტორია | შეიძლება იყოს | არ არის |
| დამატებითი კიბოს რისკი | არის — პინეობლასტომა, ოსტეოსარკომა, რბილი ქსოვილების სარკომები, მელანომა | მომატებული რისკი არ არის |
პასუხისმგებელი გენი RB1, მე-13 ქრომოსომაზე (13q14.1–q14.2). მემკვიდრეობითი ფორმა აუტოსომურ-დომინანტურად გადაეცემა. დაავადება ჩვეულებრივ ხუთ წლამდე ვლინდება. ძვლის სარკომებთან კავშირისთვის ჩვენს ოსტეოსარკომის სტატიას შეგიძლიათ გაეცნოთ.
პარადოქსი სწორედ ასე იხსნება: სიმსივნის სუპრესორი გენების მუტანტური ალელები უჯრედის დონეზე რეცესიულია(ორივე ასლი უნდა დაზიანდეს), თუმცა ოჯახის დონეზე დომინანტური ჩანს, რადგან ერთი დაზიანებული ასლის მემკვიდრეობით მიღება კიბოს განვითარების ალბათობას მნიშვნელოვნად ზრდის და საგვარეულო ხეში დომინანტურ სურათს ქმნის. ერთი და იგივე გენი სხვადასხვა მასშტაბით განსხვავებულად იქცევა. ონკოგენები კი პირიქითაა — მათი მუტანტური ალელები ჩვეულებრივ უჯრედის დონეზეც დომინანტურია. KRAS-ის მსგავს ონკოგენებში ამიტომ შეუძლია ერთ მუტაციას უჯრედი მუდმივად „ჩართულ“ მდგომარეობაში გადაიყვანოს.
ძირითადი მემკვიდრეობითი კიბოს სინდრომები
| სინდრომი | გენ(ებ)ი | მემკვიდრეობა | ძირითადი კიბოები | სიხშირე |
|---|---|---|---|---|
| მემკვიდრეობითი ძუძუ–საკვერცხის კიბო | BRCA1, BRCA2 | აუტოსომურ-დომინანტური | ძუძუ, საკვერცხე, პანკრეასი, პროსტატა, ძუძუ მამაკაცებში | — |
| Lynch-ის სინდრომი | MLH1, MSH2, MSH6, PMS2, EPCAM | აუტოსომურ-დომინანტური | კოლორექტალური, ენდომეტრიუმი, საკვერცხე, კუჭი, წვრილი ნაწლავი, შარდის სისტემა, ტვინი, კანი | 279 ადამიანიდან 1 |
| ოჯახური ადენომატოზური პოლიპოზი | APC | აუტოსომურ-დომინანტური | მსხვილი ნაწლავის ასობით–ათასობით პოლიპი; მკურნალობის გარეშე 50 წლის ასაკამდე სულ მცირე 90% კოლორექტალური კიბო | 8500-დან 1 |
| Li-Fraumeni | TP53 | აუტოსომურ-დომინანტური | ძუძუ, ოსტეოსარკომა, რბილი ქსოვილების სარკომა, ტვინის სიმსივნე, ლეიკემია, ადრენოკორტიკალური კარცინომა — განსაკუთრებით ბავშვებსა და ახალგაზრდებში | 5000–20000-დან 1 |
| რეტინობლასტომა | RB1 | აუტოსომურ-დომინანტური | რეტინობლასტომა; მეორეული სარკომისა და მელანომის რისკი | — |
| MEN ტიპი 1 | MEN1 | აუტოსომურ-დომინანტური | პარათირეოიდული ჯირკვალი (ყველაზე ხშირი), ჰიპოფიზი, პანკრეასის კუნძულოვანი უჯრედების სიმსივნეები | 30000-დან 1 |
| MEN ტიპი 2A | RET | აუტოსომურ-დომინანტური | ფარისებრი ჯირკვლის მედულარული კარცინომა, ფეოქრომოციტომა, ჰიპერპარათირეოზი | 35000-დან 1 |
| Von Hippel-Lindau | VHL | აუტოსომურ-დომინანტური | ჰემანგიობლასტომა, თირკმლის ნათელუჯრედოვანი კარცინომა, პანკრეასის ნეიროენდოკრინული სიმსივნე, ფეოქრომოციტომა | 36000-დან 1 |
| მემკვიდრეობითი დიფუზური კუჭის კიბო | CDH1 (E-კადჰერინი) | აუტოსომურ-დომინანტური | კუჭი: სიცოცხლის განმავლობაში ქალებში 56%, მამაკაცებში 70% რისკი; ქალებში ლობულური ძუძუს კიბო 40–50% | კუჭის კიბოების 1%-ზე ნაკლები |
სიხშირის უჯრებში „—“ ნიშანი ნიშნავს, რომ ამ სტატიისთვის გადამოწმებული პრევალენტობის რიცხვი ვერ მოიძებნა. CDH1 მუტაცია მემკვიდრეობითი დიფუზური კუჭის კიბოს ოჯახების 20–40%-ში ვლინდება; ოჯახების 60–70%-ში CDH1 მუტაცია არ არის.
პენეტრანტობა: რატომ არ ნიშნავს „დომინანტური“ „გარდაუვალს“
მენდელის ბარდაში დომინანტობა აბსოლუტური იყო: Rr გენოტიპის ყველა მცენარე გამონაკლისის გარეშე იისფერი იყო. ადამიანსა და განსაკუთრებით კიბოში ასე არ არის. ამას პენეტრანტობა ეწოდება.
პენეტრანტობა: კონკრეტული გენეტიკური ვარიანტის მატარებელთა შორის იმ ადამიანების წილი, რომლებსაც დაავადების ნიშნები და სიმპტომები აქვს. თუ ზოგი მატარებელი დაავადებას საერთოდ არ ივითარებს, ამას დაქვეითებული (არასრული) პენეტრანტობა ეწოდება. ცალკე ცნება, ცვალებადი ექსპრესიულობა, იმ ნიშნების დიაპაზონის სიგანეს აღწერს, რომლებიც ერთი გენეტიკური მდგომარეობის მქონე სხვადასხვა ადამიანში ვლინდება.
BRCA ამის სახელმძღვანელო მაგალითია. შეხედეთ NCI-ის რიცხვებს და გაითვალისწინეთ, რომ თითოეული მათგანი სინამდვილეში პენეტრანტობის მნიშვნელობაა:
| კიბო | BRCA1 | BRCA2 | ზოგადი პოპულაცია |
|---|---|---|---|
| ძუძუს კიბო (ქალი) | მატარებელთა 60%-ზე მეტს სიცოცხლის განმავლობაში ძუძუს კიბო უვითარდება | ~13% | |
| საკვერცხის კიბო | 39–58% | 13–29% | ~1,1% |
| მეორე კიბო საპირისპირო ძუძუში (20 წელიწადში) | 30–40% | 25% | ~8% |
| პანკრეასის კიბო | 5%-მდე | 5–10% | — |
| პროსტატის კიბო (80 წლის ასაკამდე) | 7–26% | 19–61% | — |
| ძუძუს კიბო მამაკაცებში (70 წლის ასაკამდე) | 0,2–1,2% | 1,8–7,1% | — |
გამოთქმის „60%-ზე მეტი“ მეორე მხარე ასეთია: მატარებელთა მნიშვნელოვან ნაწილს ძუძუს კიბო არ ემართება. NCI ამას პირდაპირ წერს: „ზოგ ადამიანს, რომელმაც BRCA1-ში ან BRCA2-ში მავნე ცვლილება მემკვიდრეობით მიიღო, კიბო არასოდეს უვითარდება.“ ეს მდგომარეობა მენდელის ბარდაში არასოდეს შეგხვდებოდათ და გენეტიკური კონსულტაციის ყველაზე რთული ნაწილია. მატარებელ ქალს უნდა ვუთხრათ არა „კიბო დაგემართებათ“, არამედ „თქვენი რისკი ზოგადი პოპულაციისაზე რამდენჯერმე მაღალია და მისი მართვის გზები არსებობს“. ვინ და რა საფუძვლით იღებს რისკის შემამცირებელი ოპერაციის გადაწყვეტილებას, BRCA მატარებლებში პრევენციული ოპერაციის სტატიაში განვიხილეთ.
რეცესიული მხარე: სინდრომები, რომლებსაც ორი დაზიანებული ასლი სჭირდება
მემკვიდრეობითი კიბო ჩვეულებრივ დომინანტურ სინდრომებს გვახსენებს, თუმცა არსებობს მენდელის რეცესიული წესის შესაბამისი მიდრეკილებებიც; ისინი სახელმძღვანელოსეული მენდელიზმის საზღვრებს სხვა მიმართულებითაც სცდება.
| სინდრომი | გენი | ძირითადი კიბოები | სიხშირე |
|---|---|---|---|
| MUTYH-თან დაკავშირებული პოლიპოზი | MUTYH | კოლორექტალური კიბო: მეთვალყურეობის გარეშე 80–90% სიცოცხლის განმავლობაში რისკი; ასევე თორმეტგოჯა ნაწლავი, ძუძუ, საკვერცხე, ენდომეტრიუმი, შარდის ბუშტი | 20000–60000-დან 1; ყველა კოლორექტალური კიბოს ~1% |
| ფანკონის ანემია | 20-ზე მეტი გენი; შემთხვევების 80–90% FANCA, FANCC, FANCG | მწვავე მიელოიდური ლეიკემია; ღვიძლის, საჭმლის მომნელებელი და სასქესო სისტემის სიმსივნეები; თავისა და კისრის ბრტყელუჯრედოვანი კარცინომა. კიბოს განვითარების ალბათობა 10–30% | 100000–160000-დან 1 |
| ატაქსია-ტელანგიექტაზია | ATM | ლეიკემია და ლიმფომა | 40000–100000-დან 1 |
ატაქსია-ტელანგიექტაზიის სტრიქონი აჩვენებს, სად აღარ კმარა მენდელის ორობითი ჩარჩო. დაავადება რეცესიულია — სიმპტომებისთვის ATM-ის ორი დაზიანებული ასლია საჭირო. თუმცა აშშ-ის მოსახლეობის დაახლოებით 1% ერთი ასლის მატარებელია და მატარებელ ქალებში ძუძუს კიბოს განვითარების ალბათობა არამატარებლებთან შედარებით გაზრდილია. ანუ „რეცესიული“ გენი ერთ ასლშიც მდუმარე არ არის — ის კიბოს რისკისთვის შუალედურ მდგომარეობას ქმნის. მენდელის ბარდაში Rr მცენარე ან იისფერია, ან არა; ადამიანში ATM ჰეტეროზიგოტი არც ავადმყოფია და არც სრულიად რისკისგან თავისუფალი. კიბოს გენეტიკა ამ ნაცრისფერ ზონაში მუშაობს.
მენდელის შეუსაბამო მხარე: პოლიგენური რისკი
კიბოს რისკის დიდი ნაწილი ერთი გენიდან არ მოდის. ის ასობით და ათასობით გავრცელებული ვარიანტის მცირე წვლილის ჯამით ყალიბდება; ამას პოლიგენური რისკი ეწოდება და ის მენდელის ჩარჩოს გარეთაა. პოლიგენური რისკის ქულები (PRS) ადამიანში დაავადებასთან დაკავშირებული ცვლილებების ჯამიდან რისკის პროგნოზის შექმნას ცდილობს.
თუმცა პოლიგენური რისკის ქულებზე დღეს სათქმელი ასეთია: ადამიანის გენომის კვლევის ეროვნული ინსტიტუტის ფორმულირებით, ეს ქულები „ჯერ რუტინულ კლინიკურ გამოყენებაში არ არის“ და „გამოყენების გაიდლაინები არ არსებობს“ — მიუხედავად იმისა, რომ მათი შეთავაზება კერძო სამედიცინო დაწესებულებებმა და უშუალოდ მომხმარებელზე გამყიდველმა კომპანიებმა დაიწყეს. მეორე, ნაკლებად განხილული პრობლემაა წარმომავლობის მიკერძოება: იმავე დაწესებულების თქმით, „დღემდე ჩატარებული გენომური კვლევების უმეტესობამ ევროპული წარმოშობის პირები შეისწავლა“, ამიტომ ქულები „მხოლოდ ევროპული წარმოშობის პოპულაციებისთვის შეიძლება იყოს მართებული და სასარგებლო“. ამასთან, PRS ფარდობით რისკს იძლევა და არა აბსოლუტურს — ალბათობაა და არა გარანტია. ამ სტატიისთვის კლინიკურ გამოყენებაში არსებული კიბოს სპეციფიკური პოლიგენური რისკის ქულა ვერ გადამოწმდა.
ვის უნდა ჩაუტარდეს ტესტი — და რატომ არ კმარა „ტესტი ყუთში“
NCI-ის მიხედვით, კლინიკური გაიდლაინები მემკვიდრეობითი (გერმინული) გენეტიკური ტესტის შეთავაზებას შემდეგ შემთხვევებში გვირჩევს: სამმაგად უარყოფითი ძუძუს კიბო, საკვერცხის კიბო, პანკრეასის კიბო, 50 წლამდე დიაგნოსტირებული კოლორექტალური კიბო, მეტასტაზური პროსტატის კიბო ან ძუძუს კიბო მამაკაცში; დიაგნოზი ახალგაზრდა ასაკში; ერთ ადამიანში კიბოს ერთზე მეტი ტიპი; ოჯახში რამდენიმე დაზიანებული პირი; წყვილი ორგანოს ორივე ნაწილში კიბო; იშვიათი კიბოს ტიპები; თანმხლები თანდაყოლილი ანომალიები; მემკვიდრეობითი კიბოს მაღალი რისკის ეთნიკურ ჯგუფთან კუთვნილება.
უშუალოდ მომხმარებელზე გაყიდული BRCA ტესტების შესახებ ერთი რიცხვის ცოდნაა საჭირო: NCI-ის მიხედვით, ეს ტესტები კიბოს გამომწვევი BRCA ვარიანტების დაახლოებით 80%-ს ვერ ავლენს.
მიზეზი FDA-ს გადაწყვეტილების დოკუმენტშივე წერია: დამტკიცებული პირდაპირი სამომხმარებლო ტესტი მხოლოდ სამ ვარიანტს ამოწმებს — BRCA1 185delAG, BRCA1 5382insC და BRCA2 6174delT. თავად დოკუმენტის სიტყვებით: „ამ ანგარიშში მოცემული სამი ვარიანტი ყველაზე ხშირად აშკენაზი ებრაული წარმოშობის ადამიანებში გვხვდება და ზოგად პოპულაციაში BRCA1/BRCA2 ვარიანტების უმრავლესობას არ წარმოადგენს.“ დოკუმენტი ასევე აღნიშნავს, რომ შემოწმებული ვარიანტის არარსებობა „არ გამორიცხავს სხვა ვარიანტების არსებობას, რომლებიც კიბოსთან შეიძლება იყოს დაკავშირებული“ და შედეგები „ნებისმიერ სამედიცინო ქმედებამდე კლინიკურ გარემოში უნდა დადასტურდეს“.
პრაქტიკული აზრი ძალიან მკაფიოა: კიბოს ოჯახური ისტორიის მქონე ადამიანისთვის სახლში ჩატარებული „უარყოფითი“ BRCA ტესტი გარანტიას არ ნიშნავს. ეს ამ სტატიის ყველაზე პირდაპირი კლინიკური გაფრთხილებაა.
შენიშვნა თურქეთის შესახებ
მემკვიდრეობითი კიბოს სინდრომების დროს გენეტიკური ტესტირებისა და კონსულტაციის მომსახურება თურქეთში სამედიცინო გენეტიკის განყოფილებების, საუნივერსიტეტო საავადმყოფოებისა და სასწავლო-კვლევითი საავადმყოფოების მეშვეობით ხორციელდება. თუმცა ამ სტატიაში თურქეთის შესახებ არცერთი რაოდენობრივი მტკიცება არ არის მოცემული: ტესტებზე ხელმისაწვდომობა, ლოდინის დრო, რომელი ტესტები რა პირობებში ტარდება და SGK-ის მიერ ხარჯების ანაზღაურების მოცულობა ამ სტატიისთვის ვერ დადასტურდა. თუ ამ საკითხებზე კატეგორიულ განცხადებებს წააწყდებით, მათი წყარო გადაამოწმეთ.
პაციენტმა პრაქტიკულად შემდეგი უნდა გააკეთოს: თუ ოჯახში კიბოს ისტორია არსებობს, ეს დაწვრილებით უნდა აცნობოს ექიმს — ვის, რომელი კიბო და რა ასაკში ჰქონდა. გენეტიკური კონსულტაციის საწყისი წერტილი სისხლის ანალიზი კი არ არის, არამედ გენეალოგიური ხე; და ამ გენეალოგიური ხის აგების ჩარჩო კვლავ მენდელის ჩარჩოა. თურქეთში კიბოს ტვირთის ზოგადი სურათისთვის იხილეთ ჩვენი სტატია თურქეთის კიბოს სტატისტიკა, ხოლო კიბოს მეცნიერებაში მიღწეული ეტაპის შესახებ — AACR-ის კიბოს პროგრესის ანგარიში 2026.
ქრონოლოგია
DROZDOGAN აკადემიის კომენტარი
მენდელის ამბავს, როგორც წესი, „უგულებელყოფილი გენიოსის“ შაბლონით გვიამბობენ. ამ სტატიის განახლებისას მიღებული დასკვნა უფრო საინტერესოა: მენდელი არ უგულებელუყვიათ, მისი ვერ გაიგეს — და ისიც, რასაც მასზე დღეს გვიამბობენ, მნიშვნელოვანწილად კვლავ არასწორია.
⚡ რატომ არის მნიშვნელოვანი
რადგან ონკოლოგიურ პოლიკლინიკაში მენდელს ყოველდღე იყენებენ. ოჯახში კიბოს ისტორიის სქემის შედგენისას, მატარებლობის ალბათობის ორმოცდაათ პროცენტად დასახელებისას, და-ძმებისთვის ტესტის შეთავაზებისას გამოყენებული ჩარჩო 1865 წელს ჩამოყალიბდა. თუმცა უფრო მნიშვნელოვანი შემდეგია: მემკვიდრეობითი კიბო საუკეთესო მაგალითია იმისა, სად აღარ არის მენდელის წესები საკმარისი. პენეტრანტობა, რეცესიული გენით ჰეტეროზიგოტ მატარებელში გამოწვეული შუალედური რისკი, პოლიგენური მიდრეკილება — არცერთი მათგანი ბარდაში არ ჩანს.
✅ ძლიერი მხარე
მენდელის მეთოდმა ბიოლოგიაში რიცხვი შეიტანა. ქრომოსომის, გენისა და DNA-ის ცოდნის გარეშე, მხოლოდ თანაფარდობებზე დაკვირვებით, მან უხილავი ერთეულის არსებობა ივარაუდა — და ოთხმოცდაშვიდი წლის შემდეგ, როცა ამ ერთეულის გეომეტრია გაიშიფრა, ვარაუდი სწორი აღმოჩნდა. მეცნიერების ისტორიაში ასეთი გრძელვადიანი და ასეთი ზუსტი დასკვნა იშვიათია. კნუდსონის 1971 წლის ნამუშევარიც იმავე სახისაა: როდესაც მოლეკულურ ბიოლოგიას პასუხის გაცემა ჯერ არ შეეძლო, ასაკობრივ განაწილებასა და ერთი/ორივე თვალის ჩართულობაზე დაკვირვებით მან ორი დარტყმის მოდელი შექმნა.
⚠️ სუსტი მხარე
მენდელისეული ჩარჩო ადამიანში ხშირად მეტისმეტად სუფთა სურათს ხატავს. ბარდაში Rr მცენარე იისფერია; ადამიანში BRCA1-ის მატარებელი არც აუცილებლად „კიბოთი დაავადდება“ და არც „არ დაავადდება“. ატაქსია-ტელანგიექტაზიის მატარებელი არც ავადაა და არც რისკისგან თავისუფალი. კიბოს გენეტიკის ნამდვილი ენა ალბათობაა და არა განსაზღვრულობა — და სახელმძღვანელოების მენდელიზმი ამ ენაზე არ საუბრობს. ფიშერის საკითხიც არსებობს: ფუძემდებლური ტექსტის მონაცემებში აუხსნელი სტატისტიკური უცნაურობის არსებობა გვახსენებს, რომ მეცნიერების ფუძემდებლურ ტექსტებსაც კი უნდა ვკითხოთ, როგორ შეიქმნა მონაცემები.
🩺 რა უნდა ვუთხრათ პაციენტს
(1) კიბოების მხოლოდ 5–10% არის მემკვიდრეობითი; სიმსივნეში მუტაციის აღმოჩენა არ ნიშნავს, რომ „ეს ოჯახში ვრცელდება“. (2) გენეტიკური კონსულტაცია სისხლის ანალიზით კი არა, გენეალოგიური ხით იწყება — ვის, რომელი კიბო და რა ასაკში ჰქონდა. (3) სიტყვა „დომინანტური“ განსაზღვრულობას კი არა, მაღალ ალბათობას ნიშნავს; მატარებლობა დაავადებას არ ნიშნავს. (4) სახლში ჩატარებული, უშუალოდ მომხმარებლისთვის განკუთვნილი BRCA ტესტის უარყოფითი პასუხი გარანტია არ არის — ის კიბოს გამომწვევი BRCA ვარიანტების დაახლოებით 80%-ს ვერ აფიქსირებს. (5) ტესტის შედეგი მხოლოდ პიროვნებას კი არა, მის და-ძმებსა და შვილებსაც ეხება; ამიტომ გადაწყვეტილება ინდივიდუალური კი არა, ოჯახური პროცესია.
❓ ღია კითხვები
რა განსაზღვრავს პენეტრანტობას — მოდიფიცირებადი გენები, გარემო თუ შემთხვევითობა? დღეს ვერ ვხსნით, რატომ ავადდება კიბოთი ერთი და და არა მეორე, როცა ორივე ერთსა და იმავე BRCA1 მუტაციას ატარებს. მეორე კითხვა: შეიძლება თუ არა პოლიგენური რისკის ქულების ევროპის გარეთ არსებულ პოპულაციებში ვალიდაცია — თუ გენომური მონაცემების უთანასწორობა მუდმივ ზღვარს შექმნის? მესამე და კლინიკურად ყველაზე გადაუდებელი საკითხია: მემკვიდრეობითი კიბოს სინდრომების მატარებლებში სკრინინგისა და რისკის შემამცირებელი ჩარევების ოპტიმალური დრო კვლავ დიდწილად კონსენსუსს ეფუძნება და არა რანდომიზებულ მტკიცებულებას.
დასკვნა: მენდელის წესების ცოდნა კიბოს გენეტიკის გაგების დასაწყისია — თუმცა მხოლოდ დასაწყისი. კლინიკის მთავარი საქმე იქ იწყება, სადაც ეს წესები აღარ სრულდება: სადაც პენეტრანტობა ცვალებადია, მატარებლობა განსაზღვრულობას არ ნიშნავს და „რეცესიული“ გენი ერთ ასლშიც კი რისკს შეიცავს. ამ სტატიის განახლებისას შესასწორებელი ექვსი პუნქტიდან ყველაზე მნიშვნელოვანი ლამარკის პუნქტი იყო; რადგან ეს შეცდომა მეცნიერების ისტორიას სინამდვილეზე უფრო მოწესრიგებულად წარმოაჩენს და მალავს, სინამდვილეში რამდენად არეულად ვითარდება მეცნიერება. მენდელს დისკუსია არ დაუხურავს; მან დაიწყო დისკუსია, რომელიც ჯერ არავის წამოუწყია, და ოცდათხუთმეტი წლის განმავლობაში მისი არავის ესმოდა.
ხშირად დასმული კითხვები
- რომელ წელს გამოქვეყნდა მენდელის ნაშრომი — 1865 თუ 1866?
- ორივე სწორია, სხვადასხვა საკითხთან მიმართებით. მოხსენებები 8 თებერვალსა და 8 მარტს 1865 ბრიუნის ბუნების ისტორიის საზოგადოებაში წაიკითხა; სტატია 1866 წელს საზოგადოების გამოცემაში გამოვიდა. გამოთქმა „1865 წელს გამოქვეყნდა“ გავრცელებულია, თუმცა ტექნიკურად არასწორია.
- მენდელმა ნამდვილად უარყო ლამარკი?
- არა. მენდელის სტატია ლამარკს საერთოდ არ ახსენებს და ექსპერიმენტის დიზაინი შეძენილ ნიშნებს არ ამოწმებს; ის ჯიშებს შორის მუდმივ განსხვავებებზე მუშაობდა. შეძენილი ნიშნების გადაცემის ექსპერიმენტულად გამომკვლევი August Weismann იყო (1889 წლის თაგვების ექსპერიმენტი, 1892 წლის ჩანასახოვანი პლაზმის თეორია) — და თანამედროვე შეფასებით, ეს ექსპერიმენტიც კი ლამარკის „გამოყენებისა და გამოუყენებლობის“ მექანიზმს სრულად არ ამოწმებს.
- რამდენი კანონი აქვს მენდელს — ორი თუ სამი?
- ეს სახელმძღვანელოს მიხედვით იცვლება, რადგან თავად მენდელს დანომრილი კანონები არ დაუწერია. უმეტესად განცალკევებასა და დამოუკიდებელ განაწილებას „კანონებად“, ხოლო დომინანტობას მრავალი გამონაკლისის მქონე „პრინციპად“ მიიჩნევენ. კანონებად ჩამოყალიბება 20. საუკუნის დასაწყისში Bateson-ისა და Morgan-ის მეშვეობით მოხდა.
- მენდელმა მონაცემები გამოიგონა?
- ამის დამადასტურებელი მტკიცებულება არ არსებობს. ფიშერმა 1936 წელს აჩვენა, რომ მონაცემები მოლოდინს მეტისმეტად კარგად შეესაბამებოდა, თუმცა მენდელზე კი არა, „დამხმარეზე, რომელმაც მეტისმეტად კარგად იცოდა, რას ელოდნენ“, მიუთითა. 2008 წელს გამოქვეყნებულმა ვრცელმა მიმოხილვამ „მეტისმეტად კარგი შესაბამისობის“ სტატისტიკის გარდა ყველა ბრალდება უარყო. დღევანდელი ახსნები ექსპერიმენტატორის გაუცნობიერებელ მიკერძოებასა და დათვლის გარკვეულ წერტილში შეწყვეტის ტენდენციაზეა კონცენტრირებული.
- კიბოების რა ნაწილია მემკვიდრეობითი?
- NCI-ის თანახმად, ყველა კიბოს დაახლოებით 5–10% მშობლისგან მემკვიდრეობით მიღებული გენეტიკური ცვლილებებითაა გამოწვეული. დანარჩენი ცხოვრების განმავლობაში უჯრედებში დაგროვილი სომატური მუტაციებისგან წარმოიშობა.
- ჩემს სიმსივნეში მუტაცია აღმოაჩინეს — ჩემს შვილებს გადაეცემა?
- ჩვეულებრივ, არა. სიმსივნის ქსოვილზე ჩატარებული ტესტი სომატურ მუტაციებს აჩვენებს; ისინი მხოლოდ სიმსივნურ უჯრედებში არსებობს და მემკვიდრეობით არ გადაეცემა. მემკვიდრეობითი (germline) მუტაციის გამოსავლენად ცალკე ტესტია საჭირო — NCI ნათლად აღნიშნავს, რომ სიმსივნის ტესტი მემკვიდრეობითი რისკის ტესტს ვერ ცვლის. ნუ მოგერიდებათ ექიმს ჰკითხოთ, რომელი ტესტი ჩატარდა.
- რას ნიშნავს „აუტოსომურ-დომინანტური“? აუცილებლად დავავადდები?
- ეს ნიშნავს, რომ ერთი დაზიანებული ასლიც საკმარისია და თითოეული შვილისთვის გადაცემის ალბათობა 50%-ია. თუმცა ეს არ ნიშნავს, რომ დაავადდებით. ამას პენეტრანტობის ცნება ხსნის: ვარიანტის მატარებელთა მხოლოდ ნაწილს უვითარდება დაავადება. მაგალითად, NCI იუწყება, რომ BRCA-ის მატარებელთა 60%-ზე მეტს ძუძუს კიბო უვითარდება — ანუ მნიშვნელოვან ნაწილს არ უვითარდება.
- როგორ შეიძლება სიმსივნის სუპრესორი გენი დომინანტურიც იყოს და რეცესიულიც?
- ეს იმაზეა დამოკიდებული, რომელი მასშტაბიდან შევხედავთ. უჯრედის დონეზე ის რეცესიულია: ერთი ჯანმრთელი ასლი უჯრედის დასაცავად საკმარისია, კიბოსთვის ორივე ასლის დაზიანებაა საჭირო. გენეალოგიური ხის დონეზე ის დომინანტურად ჩანს: ერთი დაზიანებული ასლის მემკვიდრეობით მიღება ტრილიონობით უჯრედში მეორე დარტყმის მოხდენის ალბათობას იმდენად ზრდის, რომ დაავადებულები ყოველ თაობაში ჩნდებიან. კნუდსონის მიერ 1971 წელს შექმნილი ორი დარტყმის მოდელი ზუსტად ამას ხსნის.
- სახლში ჩატარებული BRCA ტესტი სანდოა?
- მისი შესაძლებლობები შეზღუდულია. NCI-ის თანახმად, უშუალოდ მომხმარებელზე გაყიდული დამტკიცებული ტესტი კიბოს გამომწვევი BRCA ვარიანტების დაახლოებით 80%-ს ვერ აფიქსირებს; რადგან მხოლოდ სამ ვარიანტს ამოწმებს და FDA-ის საკუთარი დოკუმენტის თანახმად, ეს სამი ვარიანტი „ზოგად პოპულაციაში BRCA1/BRCA2 ვარიანტების უმრავლესობას არ წარმოადგენს“. ოჯახში კიბოს ისტორიის მქონე პირისთვის უარყოფითი შედეგი გარანტიად არ უნდა ჩაითვალოს.
- ჩემს ოჯახში კიბოა, რა უნდა გავაკეთო?
- პირველი ნაბიჯი ტესტი კი არა, ინფორმაციის შეგროვებაა: რომელ ნათესავს, რომელი კიბო და რა ასაკში დაუდგინდა. ეს ინფორმაცია თქვენს ექიმს მიაწოდეთ. NCI-ის მიერ მოყვანილი სახელმძღვანელოები გენეტიკური ტესტირების შეფასებას გვთავაზობს ახალგაზრდა ასაკში დიაგნოზის, ერთ ადამიანში ერთზე მეტი კიბოს, ოჯახში ერთზე მეტი დაზარალებული პირის, წყვილი ორგანოს ორივე ნაწილში კიბოსა და გარკვეული ტიპის კიბოების (სამმაგად უარყოფითი ძუძუს, საკვერცხის, პანკრეასის, 50 წლამდე კოლორექტული, მეტასტაზური პროსტატის, მამაკაცის ძუძუს) შემთხვევაში.
- როგორ ტარდება ეს ტესტები თურქეთში?
- მემკვიდრეობითი კიბოს ტესტები სამედიცინო გენეტიკის განყოფილებების მეშვეობით ტარდება. თუმცა ხელმისაწვდომობის პირობები, ლოდინის დრო და SGK-ის მიერ ხარჯების ანაზღაურების მოცულობა ამ სტატიისთვის ვერ დადასტურდა; ამ საკითხებზე ამ სტატიაში არანაირი მტკიცება არ არის მოცემული. მიმდინარე მდგომარეობა მკურნალ ექიმთან დააზუსტეთ.
ლექსიკონი
- ალელი
- გენის თითოეული განსხვავებული ფორმა. დიპლოიდურ ორგანიზმებში თითოეული გენის ორი ალელი არსებობს.
- გენოტიპი
- პიროვნების გენეტიკური შემადგენლობა. ტერმინი 1909 წელს Johannsen-მა განსაზღვრა.
- ფენოტიპი
- გენოტიპისა და გარემოს ერთობლივად წარმოქმნილი დაკვირვებადი ნიშნები.
- ჰომოზიგოტური / ჰეტეროზიგოტური
- ერთი გენის ორი ალელის ერთნაირობა (RR, rr) ან განსხვავებულობა (Rr).
- დომინანტური
- ალელი, რომელიც ჰეტეროზიგოტური ინდივიდის ფენოტიპში ვლინდება.
- რეცესიული
- ალელი, რომელიც ფენოტიპში მხოლოდ ჰომოზიგოტურ მდგომარეობაში ვლინდება.
- განცალკევება
- გამეტის წარმოქმნისას ერთი გენის ორი ალელის ერთმანეთისგან გამოყოფა.
- დამოუკიდებელი განაწილება
- სხვადასხვა გენის ალელთა წყვილების გამეტებში ერთმანეთისგან დამოუკიდებლად განაწილება. მხოლოდ შეუჭიდული გენებისთვის მოქმედებს.
- შეჭიდულობა (linkage)
- ერთსა და იმავე ქრომოსომაზე ახლოს მდებარე გენების ერთად გადაცემის ტენდენცია. დამოუკიდებელი განაწილების ძირითადი გამონაკლისია.
- პანეტის კვადრატი
- ვიზუალური ინსტრუმენტი, რომელიც შეჯვარების შედეგად შესაძლო გენოტიპებს ცხრილის სახით აწყობს. სახელი Reginald Punnett-ისგან მიიღო; მენდელი მას არ იყენებდა.
- პენეტრანტობა
- გარკვეული ვარიანტის მატარებლებს შორის დაავადების ნიშნის მქონეთა წილი. თუ მატარებელთა ნაწილი საერთოდ არ ავადდება, ამას „შემცირებული პენეტრანტობა“ ეწოდება.
- ექსპრესიულობა
- ერთნაირი გენეტიკური მდგომარეობის მქონე სხვადასხვა ადამიანში ნიშნების სიმძიმისა და მრავალფეროვნების დიაპაზონი.
- ჩანასახოვანი ხაზის (მემკვიდრეობითი) მუტაცია
- კვერცხუჯრედში ან სპერმატოზოიდში არსებული მუტაცია, რომელიც სხეულის ყველა უჯრედშია და შეიძლება შვილებს გადაეცეს.
- სომატური მუტაცია
- ცხოვრების განმავლობაში სხეულის უჯრედებში წარმოქმნილი მუტაცია, რომელიც მხოლოდ იმ უჯრედულ ხაზშია და მემკვიდრეობით არ გადაეცემა.
- სიმსივნის სუპრესორი გენი
- გენი, რომელიც უჯრედის გაყოფას აფერხებს ან დაზიანებულ DNA-ს აღადგენს. მისი მუტანტური ალელები, როგორც წესი, უჯრედის დონეზე რეცესიულია.
- ონკოგენი
- გენი, რომელიც გააქტიურებისას უჯრედის გაყოფას მუდმივად ასტიმულირებს. მისი მუტანტური ალელები, ჩვეულებრივ, უჯრედის დონეზე დომინანტურია.
- ორი დარტყმის ჰიპოთეზა
- კნუდსონის მიერ 1971 წელს წამოყენებული მოდელი, რომლის თანახმად სიმსივნის სუპრესორი გენის ორივე ასლმა უნდა დაკარგოს ფუნქცია.
- პოლიგენური რისკის ქულა
- ქულა, რომელიც მრავალი გავრცელებული ვარიანტის მცირე წვლილების შეკრებით დაავადების რისკის შეფასებას ცდილობს. რუტინულ კლინიკურ პრაქტიკაში ჯერ არ გამოიყენება.
გამჭვირვალობის შენიშვნა.
დადასტურებულია: მოხსენებების თარიღები (8 თებერვალი და 8 მარტი 1865), გამოქვეყნების წელი (1866), ჟურნალის სახელწოდება, ტომისა და გვერდების მონაცემები და სტატიის გერმანული სათაური; მენდელის ტექსტში მოცემული რიცხვები (22 ჯიში, 287 განაყოფიერება / 70 მცენარე, 7324 და 8023 თესლი, შესაბამისი თანაფარდობები); ნიშანთა შვიდი წყვილის განსაზღვრებები; ის, რომ მენდელს თავისი კანონები თავად არ დაუნომრავს და კანონებად ჩამოყალიბება Bateson–Morgan-ის ხაზიდან მოდის; ის, რომ მენდელის სტატიაში ლამარკსა და დარვინზე მითითებები არ არის, და სახელები, რომლებსაც ის უთითებს; ვაისმანის თაგვების ექსპერიმენტის რიცხვები (68 თაგვი, 901 ნაშიერი, ხუთი თაობა, 1889) და ჩანასახოვანი პლაზმის თეორიის თარიღი; Avery–MacLeod–McCarty-ის (1944) და Watson–Crick-ის (1953) გამიჯვნა და 1953 წლის სტატიის ბიბლიოგრაფიული მონაცემები; Sutton-ის, Boveri-ის, Stevens-ის, Morgan-ის, Sturtevant-ისა და Bridges-ის თარიღები და მათი წვლილის ხასიათი; 1900 წლის ხელახალი აღმოჩენის სამი მონაწილის სახელები და ეროვნებები; სიტყვების „გენეტიკა“ და „გენი“ შექმნის თარიღები; ფიშერის 1936 წლის სტატიის ბიბლიოგრაფიული მონაცემები, ხი-კვადრატის მნიშვნელობა (41,6056 / 84), გამოთქმა „დაახლოებით 3000-დან ერთი“ და ის, რომ მენდელს არ ადანაშაულებდა; 2008 წლის მიმოხილვა და Pires–Branco-ის 2010 წლის მოდელი; Blixt-ის 1975 წლის Nature სტატია და შვიდი ლოკუსის ოთხ ქრომოსომაზე განაწილება; მენდელის ცხოვრების თარიღები, მისი მონასტერი, აბატობა და სიცოცხლეში არაღიარებულობა; კნუდსონის 1971 წლის ნამუშევარი და რეტინობლასტომაზე დაკვირვებები; RB1-ის ქრომოსომული მდებარეობა და მემკვიდრეობითი/სპორადული შემთხვევების წილები; ცხრილში მოცემული სინდრომების გენების, მემკვიდრეობის, კიბოსა და სიხშირის მონაცემები; NCI-ის 5–10% და BRCA-ის რისკის მაჩვენებლები; პენეტრანტობისა და ექსპრესიულობის განსაზღვრებები; MUTYH-ის, ფანკონის ანემიისა და ატაქსია-ტელანგიექტაზიის მონაცემები; პოლიგენური რისკის ქულების კლინიკური სტატუსი და წარმომავლობასთან დაკავშირებული მიკერძოება; FDA-ის უშუალოდ მომხმარებლისთვის განკუთვნილი BRCA ტესტის გადაწყვეტილების დოკუმენტში მოცემული სამი ვარიანტი და შეზღუდვის ფორმულირებები; NCI-ის გამოთქმა „80%-ს ვერ აფიქსირებს“ და ტესტირების ჩვენებების სია.
ვერ დადასტურდა: მენდელის მასწავლებლის გამოცდაზე წარუმატებლობების საერთო რაოდენობა (მხოლოდ 1850 და 1856 წლების მცდელობები დოკუმენტირდა; ამიტომ რაოდენობა არ დასახელებულა); 1900 წლამდე ციტირებების რაოდენობად გავრცელებული რიცხვის „სულ მცირე 14“ დამოუკიდებელი წყარო; მენდელის შვიდი გენის მოლეკულური იდენტობები, რომელთა დადგენაც, გავრცელებული ცნობით, 2025 წელს დასრულდა; R–GP და LE–V შორის რუკული მანძილები სანტიმორგანებში; ვაისმანის კუდის მოჭრის ექსპერიმენტების ჩატარების ზუსტი წლები; RB1-ის კლონირების წელი (ამიტომ ტექსტში არ არის შეტანილი); Cowden/PTEN სინდრომის გენებისა და რისკის მონაცემები; კონსტიტუციური შეუსაბამობის რეპარაციის დეფიციტი (CMMRD); ლინჩის სინდრომისა და Li-Fraumeni-ის სიცოცხლის განმავლობაში რისკის პროცენტები; შეიძლება თუ არა ტესტირების ჩვენებების NCCN-ისთვის მიკუთვნება (ისინი NCI-ს მიეკუთვნა); FDA-ის მიერ უშუალოდ მომხმარებლისთვის განკუთვნილი BRCA ტესტის პირველი ავტორიზაციის თარიღი; კლინიკურად გამოყენებული, კიბოსთვის სპეციფიკური პოლიგენური რისკის ქულა; თურქეთში გენეტიკურ ტესტებზე ხელმისაწვდომობა, ლოდინის დრო და SGK-ის მიერ ხარჯების ანაზღაურების მოცულობა.
კრიტიკის წყარო: ექვსპუნქტიანი შესწორებების ცხრილი გავრცელებული თურქული გამოთქმების პირველად და მეორეულ წყაროებთან შედარების შედეგად შეიქმნა. შეფასება, რომ გამოთქმა „მენდელმა ლამარკი უარყო“ არასწორია, და კომენტარი „მეცნიერების ისტორიის გმირების ამბამდე დაყვანა არასწორი სწავლების უმარტივესი გზაა“ ამ სტატიას ეკუთვნის. ამის საპირისპიროდ, Blixt-ის შეჭიდულობის აღმოჩენა, ფიშერის დისკუსიის დღევანდელი მდგომარეობა და კნუდსონის მოდელი ციტირებული ნაშრომების საკუთარი შედეგებია.
ინტერესთა დეკლარაცია: ამ სტატიაში ნახსენებ არცერთ ტესტთან ან კომპანიასთან კავშირი არ გვაქვს.
წყაროები
- Mendel G. "Versuche über Pflanzen-Hybriden." Verhandlungen des naturforschenden Vereines in Brünn 1866;IV:3–47. (ინგლისური თარგმანი: MendelWeb.)
- Blixt S. "Why didn't Gregor Mendel find linkage?" Nature 1975;256:206.
- "Mendel: from genes to genome." Plant Physiology 2022;190(4):2103.
- Fisher RA. "Has Mendel's Work Been Rediscovered?" Annals of Science 1936;1(2):115–137.
- Franklin A, Edwards AWF, Fairbanks DJ, Hartl DL, Seidenfeld T. Ending the Mendel–Fisher Controversy. University of Pittsburgh Press, 2008.
- Pires AM, Branco JA. "A Statistical Model to Explain the Mendel–Fisher Controversy." Statistical Science 2010;25(4):545–565.
- Weismann A. Das Keimplasma: eine Theorie der Vererbung. 1892. (ინგლისურად: The Germ-Plasm: A Theory of Heredity, 1893.)
- Avery OT, MacLeod CM, McCarty M. Journal of Experimental Medicine, თებერვალი 1944.
- Watson JD, Crick FHC. "Molecular Structure of Nucleic Acids: A Structure for Deoxyribose Nucleic Acid." Nature 1953;171:737–738.
- Bridges CB. "Non-disjunction as Proof of the Chromosome Theory of Heredity." Genetics 1916;1:1–52 და 107–163.
- Knudson AG. ორი დარტყმის ჰიპოთეზა, 1971.
- National Cancer Institute. "BRCA Gene Changes: Cancer Risk and Genetic Testing." cancer.gov
- National Cancer Institute. "Genetic Testing for Inherited Cancer Susceptibility Syndromes." cancer.gov
- MedlinePlus Genetics. ლინჩის სინდრომის, ოჯახური ადენომატოზური პოლიპოზის, Li-Fraumeni-ის სინდრომის, რეტინობლასტომის, მრავლობითი ენდოკრინული ნეოპლაზიის, von Hippel-Lindau-ის სინდრომის, მემკვიდრეობითი დიფუზური კუჭის კიბოს, MUTYH-თან დაკავშირებული პოლიპოზის, ფანკონის ანემიის, ატაქსია-ტელანგიექტაზიის, პენეტრანტობისა და ექსპრესიულობის გვერდები. medlineplus.gov
- National Human Genome Research Institute. "Polygenic Risk Scores." genome.gov
- U.S. Food and Drug Administration. De Novo გადაწყვეტილების დოკუმენტი DEN170046 — 23andMe PGS Genetic Health Risk Report for BRCA1/BRCA2 (Selected Variants). accessdata.fda.gov
წყაროები
ეს სტატია სასარგებლო იყო თქვენთვის?
თქვენი გამოხმაურება გვეხმარება შინაარსის გაუმჯობესებაში.
მკითხველთა კომენტარები
გაგვიზიარეთ თქვენი კომენტარი
თქვენი სახელი და კომენტარი მხოლოდ ადმინისტრატორის დამტკიცების შემდეგ გამოქვეყნდება. ელფოსტის მისამართი ვიზიტორებს არასოდეს ეჩვენებათ.
პირველმა დაწერეთ კომენტარი.