მჟავის ამბოხი: შავი ნაღვლის სიკვდილი სხეულის ლაბორატორიაში და ლიმფის თეორია
ამ სტატიაში
დღე 53 (ციკლი „კიბოს ისტორია 365 დღეში“)
მომენტი, როდესაც მისტიკური სითხეები ქიმიურმა რეაქციებმა ჩაანაცვლა: ფრანსუა სილვიუსი და იატროქიმიის რევოლუცია ონკოლოგიაში.
მეჩვიდმეტე (17) საუკუნის ევროპაში, როდესაც ქუჩებში გადადების შიში და შავი ჭირის ისტერია ბატონობდა (დღეები 51 და 52), უნივერსიტეტების წყნარ ლაბორატორიებში მედიცინის ისტორიის ერთ-ერთი უდიდესი რევოლუცია მწიფდებოდა. ანატომიის გენიოს ვეზალიუსის გვამებზე ჩატარებული კვლევებით შერყეულ „ჰუმორულ თეორიას“ გასპარე აზელის მიერ რძისფერი ლიმფური ძარღვების აღმოჩენა საბოლოო დარტყმას უმზადებდა.
სხეული თეოლოგია კი არა, ქიმიური ლაბორატორიაა
პროფესორი ფრანსუა დე ლე ბოე სილვიუსი (1614-1672) გენიალური მეცნიერი იყო, რომელმაც ნიდერლანდების ცნობილ ლეიდენის უნივერსიტეტში სამედიცინო განათლება ძირეულად შეცვალა. ევროპაში პირველი საუნივერსიტეტო ქიმიური ლაბორატორიის დაარსებით მან დაამტკიცა, რომ მედიცინა მხოლოდ მტვრიანი თაროები და ფილოსოფია არ იყო.
სილვიუსის აზრით, სხეული დაუღალავად მომუშავე ქიმიური ლაბორატორია იყო. ყოველი ფიზიოლოგიური პროცესი მჟავებსა და ტუტეებს (ფუძეებს) შორის სათუთ წონასწორობას ეფუძნებოდა.
აზელის მიერ აღმოჩენილი „თეთრი გზატკეცილი“ სილვიუსისთვის კიბოს გასაღები იყო. სიმსივნურ ქსოვილებში ლიმფური კვანძების ანომალიები თეორიის საფუძველს ქმნიდა.
სილვიუსის ხელმძღვანელობით მოქმედი იატროქიმიის (სამედიცინო ქიმიის) მოძრაობა დაავადებებს „სულების განაწყენებად“ კი არა, „ქიმიური ნაერთების წონასწორობის დარღვევად“ აღწერდა. ეს თანამედროვე ბიოქიმიისა და სისტემური ონკოლოგიის ძალიან ადრეული წინამორბედი იყო.
„მჟავე ლიმფის“ თეორია: ქიმიური ამბოხი სიმსივნის შიგნით
აზელის მიერ აღმოჩენილმა ლიმფურმა ძარღვებმა სილვიუსის გონებაში კიბოს წარმოშობის ახალი რუკა შექმნა. სილვიუსი ამტკიცებდა, რომ ლიმფა ნორმაში სხეულის მკვებავი, სამკურნალო თეთრი სითხე იყო. თუმცა, როდესაც საქმე ცუდად მიდიოდა, ეს „რძე“ მომწამვლელ იარაღად იქცეოდა.
ქიმიური პათოგენეზი: დუღილი და შედედება
სილვიუსის თეორიის მიხედვით, სხეულის ქიმიური წონასწორობის დარღვევისას ძარღვებში არსებული უვნებელი ლიმფური სითხე იწყებდა „დუღილს“ (ფერმენტაციას) . ეს გაფუჭება სითხეს დამშლელ და მომწამვლელ მჟავად აქცევდა. კიბო სწორედ ამ მჟავე ლიმფის გარკვეულ ადგილას შედედება და ქვასავით მაგარ წარმონაქმნებად (scirrhus) გარდაქმნა იყო. სიმსივნეების დაწყლულება კი მარტივად აიხსნებოდა: მჟავა ჯანსაღ ქსოვილს შიგნიდან წვავდა და შლიდა.
კიბო უკვე წარმოსახვითი „შავი ნაღვლის“ ნამოქმედარად კი არა, ლიმფურ არხებში შედედებისა და დამჟავების კონკრეტულ პრობლემად აღიწერებოდა. ეს კონცეპტუალური ნახტომი ონკოლოგიას დაახლოებით 200 წლის განმავლობაში მისცემდა მიმართულებას — მეცხრამეტე (19) საუკუნეში უჯრედული თეორიის გამოჩენამდე.
ახალი ხედვა ონკოლოგიაში: მჟავის განეიტრალება
ლიმფის თეორიამ ექიმების კიბოს მკურნალობისადმი მიდგომაც რაციონალური გახადა. თუკი პრობლემა მჟავური შედედება იყო, მკურნალობის სტრატეგიაც ქიმიური უნდა ყოფილიყო: „ტუტეების (ფუძეების), რომლებიც მჟავას გაანეიტრალებდა“, გამოყენება და დახშული ლიმფური გზატკეცილების გაწმენდა.
დღეს თანამედროვე ონკოლოგიაში ვიცით: მიუხედავად იმისა, რომ სილვიუსის მიერ აღწერილი მექანიზმი მცდარი იყო, მეცნიერული ფაქტია, რომ სიმსივნის მიკროგარემოს მართლაც აქვს მჟავე pH და რომ ეს მჟავიანობა სიმსივნის ზრდას უწყობს ხელს. მეჩვიდმეტე (17) საუკუნის ეს „ქიმიური ინტუიცია“ საუკუნეების შემდეგ იმუნოლოგიური მონაცემის სახით კვლავ წარმოგვიდგებოდა.
მომდევნო სტატიაში (დღე 54) გავიცნობთ იან ბაპტისტ ვან ჰელმონტს, რომელმაც ისტორიაში პირველად ეს უჯრედული ამბოხი „ადგილობრივ აჯანყებად“ აღწერა და ამტკიცებდა, რომ კუჭში არსებული ფერმენტები და „შეშლილი შინაგანი სული“ კიბოს იწვევს.
ბიოლოგიური აღდგენის ქიმიური ფესვები
სილვიუსის „მჟავე ლიმფის“ თეორია იყო ურო, რომელმაც ონკოლოგიის ისტორიაში მისტიციზმის უკანასკნელი ციხესიმაგრე დაანგრია. კიბოთი დაავადებული პაციენტის „მელანქოლიურ სულად“ კი არა, „ქიმიურად დარღვეული წონასწორობის მქონე სხეულად“ დანახვა ყველაზე პრიმიტიული, მაგრამ ყველაზე გაბედული ნაბიჯია იმ პროცესისა, რომელსაც დღეს „ზუსტ მედიცინას“ ვუწოდებთ.
ბიოლოგიური აღდგენის ფილოსოფია სწორედ აქაა: უჯრედის ხმისა და სხეულის წონასწორობის (ჰომეოსტაზის) გაგება და დარღვეული წონასწორობის აღდგენა. ხელები, რომლებიც მეჩვიდმეტე (17) საუკუნის ლაბორატორიებში მჟავებსა და ტუტეებს ურევდა, დღევანდელი მიზანმიმართული მკურნალობისა და მეტაბოლური ონკოლოგიის თესლს თესავდა. განკურნება ნიშნავს ბუნების რთული ქიმიის თანაგრძნობითა და მეცნიერებით წაკითხვის უნარს.
ისტორიული და აკადემიური წყაროები
- 1. Osler W. The Evolution of Modern Medicine. (1905). Franciscus Sylvius and the birth of clinical chemistry.
- 2. National Cancer Institute (NIH). "History of Cancer - The Humoral Theory vs. The Lymph Theory." SEER Training Modules.
- 3. Di Domenico A, et al. "Gastric Cancer in History: A Perspective Interdisciplinary Study." Gastric Cancer. (2021).
- 4. Mukherjee S. The Emperor of All Maladies: A Biography of Cancer. (2010).
ეს სტატია სასარგებლო იყო თქვენთვის?
თქვენი გამოხმაურება გვეხმარება შინაარსის გაუმჯობესებაში.
მკითხველთა კომენტარები
გაგვიზიარეთ თქვენი კომენტარი
თქვენი სახელი და კომენტარი მხოლოდ ადმინისტრატორის დამტკიცების შემდეგ გამოქვეყნდება. ელფოსტის მისამართი ვიზიტორებს არასოდეს ეჩვენებათ.
პირველმა დაწერეთ კომენტარი.