Turşunun üsyanı: bədən laboratoriyasında qara ödün ölümü və limfa nəzəriyyəsi
Bu məqalədə
53-cü gün (365 gündə xərçəng tarixi silsiləsi)
Mistik mayelərin yerini kimyəvi reaksiyaların aldığı an: François Sylvius və onkologiyada iatrokimya inqilabı.
17-ci əsr Avropasında küçələrdə yoluxma qorxusu və vəba isteriyası hökm sürərkən (51-ci və 52-ci gün), universitetlərin sakit laboratoriyalarında tibb tarixinin ən böyük inqilablarından biri yetişirdi. Anatomiya dahisi Vezalinin meyit tədqiqatları ilə sarsılan «bədən mayeləri nəzəriyyəsi» Gaspare Aselli-nin süd kimi ağ limfa damarlarını kəşf etməsi ilə son zərbəsini almaq üzrə idi.
Bədən ilahiyyat deyil, kimya laboratoriyasıdır
Professor François de le Boë Sylvius (1614-1672) Niderlandın məşhur Leyden Universitetində tibb təhsilini başdan-ayağa dəyişdirən dahi alim idi. Avropada ilk universitet kimya laboratoriyasını yaradaraq tibbin tozlu rəflərdən və fəlsəfədən ibarət olmadığını sübut etdi.
Sylvius-a görə, bədən dayanmadan işləyən kimya laboratoriyası idi. Hər fizioloji proses turşularla qələvilər (əsaslar) arasındakı həssas tarazlığa söykənirdi.
Aselli-nin kəşf etdiyi «ağ magistral» Sylvius üçün xərçəngin açarı idi. Xərçəngli toxumalarda limfa düyünü anomaliyaları nəzəriyyənin əsasını təşkil edirdi.
Sylvius-un rəhbərlik etdiyi İatrokimya (Tibbi kimya) hərəkatı xəstəlikləri «ruhların küsməsi» kimi deyil, «kimyəvi birləşmələrin tarazlığının pozulması» kimi təsvir edirdi. Bu, müasir biokimyanın və sistemik onkologiyanın çox erkən müjdəçisi idi.
«Turş limfa» nəzəriyyəsi: şişin içindəki kimyəvi üsyan
Aselli-nin tapdığı limfa damarları Sylvius-un zehnində xərçəngin mənşəyinə dair yeni xəritə yaratdı. Sylvius limfanın normalda bədəni bəsləyən, şəfaverici və ağ maye olduğunu müdafiə edirdi. Lakin işlər yolunda getməyəndə bu «süd» zəhərli silaha çevrilirdi.
Kimyəvi patogenez: qıcqırma və laxtalanma
Sylvius-un nəzəriyyəsinə görə, bədənin kimyəvi tarazlığı pozulduqda zərərsiz limfa mayesi damarların içində «qıcqırmağa» (fermentasiya) başlayırdı. Bu pozulma mayeni aşındırıcı və zəhərli turşuya çevirirdi. Xərçəng məhz həmin turş limfanın müəyyən nöqtədə laxtalanması və daş kimi bərk kütlələrə (scirrhus) çevrilməsi idi. Şişlərin xoralaşması isə sadə izah olunurdu: turşu sağlam toxumanı içəridən yandırır və aşındırırdı.
Xərçəng artıq xəyali «qara öd»ün işi deyil, limfa kanallarında laxtalanan və turşulaşan konkret problem kimi təsvir olunurdu. Bu anlayış sıçrayışı hüceyrə nəzəriyyəsinin (19-cu əsr) meydana çıxmasına qədər təxminən 200 il boyunca onkologiyaya istiqamət verəcəkdi.
Onkologiyada yeni baxış: turşunu neytrallaşdırmaq
Limfa nəzəriyyəsi həkimlərin xərçəng müalicəsinə yanaşmasını da rasionallaşdırdı. Problem turş mühitdə laxtalanma idisə, müalicə strategiyası da kimyəvi olmalı idi: «turşunu neytrallaşdıracaq qələvilərdən (əsaslardan)» istifadə etmək və tutulmuş limfa magistrallarını təmizləmək.
Bu gün müasir onkologiyada bilirik ki, Sylvius-un təsvir etdiyi mexanizm yanlış olsa da, şişin mikromühitinin həqiqətən turş pH dəyərinə malik olması və bu turşuluğun şişin böyüməsini təşviq etməsi elmi həqiqətdir. 17-ci əsrin bu «kimyəvi intuisiyası» əsrlər sonra qarşımıza immunoloji məlumat kimi çıxacaqdı.
Növbəti yazımızda (54-cü gün) bu hüceyrə üsyanını tarixdə ilk dəfə «yerli qiyam» kimi təsvir edən, mədədəki fermentlərin və «çılğınlaşmış daxili ruhun» xərçəngi tətiklədiyini irəli sürən Jan Baptist van Helmont ilə tanış olacağıq.
Bioloji bərpanın kimyəvi kökləri
Sylvius-un «Turş limfa» nəzəriyyəsi onkologiya tarixində mistisizmin son qalasını dağıdan gürz oldu. Xərçəng xəstəsini «melanxolik ruh» deyil, «kimyəvi tarazlığı pozulmuş bədən» kimi görmək bu gün «dəqiq tibb» dediyimiz prosesin ən ibtidai, amma ən cəsarətli addımıdır.
Bioloji bərpa fəlsəfəsi məhz buradadır: hüceyrənin səsini, bədənin tarazlığını (homeostazı) anlamaq və pozulmuş tarazlığı yenidən qurmaq. 17-ci əsrin laboratoriyalarında turşuları və qələviləri qarışdıran o əllər bugünkü hədəfə yönəlmiş müalicələrin və metabolik onkologiyanın toxumlarını səpirdi. Şəfa təbiətin mürəkkəb kimyasını şəfqət və elmlə oxuya bilməkdir.
Tarixi və akademik mənbələr
- 1. Osler W. The Evolution of Modern Medicine. (1905). Franciscus Sylvius and the birth of clinical chemistry.
- 2. National Cancer Institute (NIH). "History of Cancer - The Humoral Theory vs. The Lymph Theory." SEER Training Modules.
- 3. Di Domenico A, et al. "Gastric Cancer in History: A Perspective Interdisciplinary Study." Gastric Cancer. (2021).
- 4. Mukherjee S. The Emperor of All Maladies: A Biography of Cancer. (2010).
Bu məqalə sizə faydalı oldu?
Rəyiniz məzmunumuzu yaxşılaşdırmağa kömək edir.
Oxucu şərhləri
Şərhinizi paylaşın
Adınız və şərhiniz yalnız administrator təsdiqindən sonra dərc olunur. E-poçt ünvanınız ziyarətçilərə heç vaxt göstərilmir.
İlk şərhi siz yazın.