ორი ასაკი გვაქვს: ქრონოლოგიური და ბიოლოგიური ასაკი — რატომ არის ეს მნიშვნელოვანი და როგორ იზომება ეპიგენეტიკური ასაკი

ჰარვარდის სამედიცინო სკოლის Paul F. Glenn-ის დაბერების ბიოლოგიის ცენტრის დირექტორმა, პროფესორმა David Sinclair-მა, თქვა: „ქრონოლოგიური ასაკი არ გვიჩვენებს, სინამდვილეში რამდენი წლის ვართ; ეს ზედაპირული რიცხვია. ჩვენი გენების, საკვების, ფიზიკური აქტივობისა და იმ გარემოს ტოქსინების მიხედვით, რომელთა ზემოქმედებასაც განვიცდით, ყველა ბიოლოგიურად განსხვავებული სიჩქარით ვბერდებით. ბიოლოგიური ასაკი განსაზღვრავს ჩვენს ჯანმრთელობას და, საბოლოოდ, სიცოცხლის ხანგრძლივობას. ბიოლოგიური ასაკი იმ სანთლების რაოდენობაა, რომლებიც რეალურად უნდა ჩავაქროთ. მომავალში, ბიოლოგიური ასაკის კონტროლის შესაძლებლობების გაუმჯობესებასთან ერთად, ჩვენს ტორტზე შესაძლოა წინა წელთან შედარებით ნაკლები სანთელი იყოს.“.

ასაკის სწორად გამოთვლა

მკვლევრისა და პროფესორის, Morgan Levine-ის თანახმად, რომელიც თავის ლაბორატორიაში დაბერების მრავალი განსხვავებული საზომის შესწავლაზე მუშაობს, ყველას ორი ასაკი აქვს: ქრონოლოგიური ასაკი, რომელსაც კალენდარი გვიჩვენებს, და ბიოლოგიური ასაკი, რომელიც ძირითადად ჩვენი სხეულის საშუალო ფიზიკურ ფორმასა თუ ჯანმრთელობის დონეს უკავშირდება. Levine-მა თქვა: „ერთი და იმავე ქრონოლოგიური ასაკის ადამიანებს გულ-სისხლძარღვთა დაავადებების, კიბოს განვითარებისა თუ სიკვდილის ერთნაირი რისკი არ აქვთ“.

Levine-მა და მისმა გუნდმა სისხლის მარტივი ტესტით მიღებული, სიცოცხლის ხანგრძლივობაზე, როგორც ჩანს, ყველაზე მეტად მოქმედი ცხრა ბიომარკერი გამოავლინეს. ბიომარკერებს შორისაა სისხლში შაქარი, თირკმლისა და ღვიძლის მაჩვენებლები, ასევე იმუნური და ანთებითი მაჩვენებლები. Levine-ს ეს რიცხვები კომპიუტერში შეაქვს, დანარჩენს კი ალგორითმი აკეთებს.

ბიოლოგიური ასაკი მიზნად ისახავს, უბრალოდ დროის გასვლის გაზომვის ნაცვლად, ჩვენი სხეულის ფუნქციების დაბერება გაზომოს და ნაადრევი სიკვდილის რისკიც კი იწინასწარმეტყველოს. მრავალი მეცნიერი და ხანგრძლივი სიცოცხლის მხარდამჭერი მიიჩნევს, რომ ეს ინფორმაცია არა მხოლოდ საკუთარი დაბერების პროცესის გაგებაში დაგვეხმარება, არამედ მისი შეცვლის შესაძლებლობასაც მოგვცემს.

ადამიანებს, რომელთა ბიოლოგიური ასაკი ქრონოლოგიურზე ნაკლებია, სიკვდილის უფრო დაბალი რისკი აქვთ; ბიოლოგიურად უფრო ასაკოვან ადამიანებს კი სიკვდილის უფრო მაღალი რისკი აქვთ და ასაკთან ერთად განვითარებული დაავადებებისადმი შესაძლოა უფრო მეტად იყვნენ მიდრეკილნი.

შესაძლოა, აქ ყველაზე მნიშვნელოვანი ის არის, რომ — გენეტიკური ტესტების შედეგებისგან განსხვავებით — მათი შეცვლა შესაძლებელია. ექიმებს შეუძლიათ ამ ინფორმაციის გამოყენება და პაციენტებისთვის ცხოვრების წესის, კვების, ვარჯიშისა და ძილის ჩვევების შეცვლის შესახებ რჩევის მიცემა, რისკის შესამცირებლად და ბიოლოგიური ასაკის გასაუმჯობესებლად ნაბიჯების გადადგმა.

Levine-მა, რომელსაც ბავშვობიდან აჯადოებდა დაბერება, ალგორითმში საკუთარი მაჩვენებლებიც შეიტანა. შედეგებმა გააკვირვა. „საკუთარ თავს ყოველთვის ძალიან ჯანმრთელ ადამიანად მივიჩნევდი. ფიზიკურად აქტიური ვარ და ვჭამ იმას, რაც, ჩემი აზრით, ჯანსაღია, მაგრამ შედეგები ისეთი კარგი არ აღმოჩნდა, როგორსაც ველოდი.“ — თქვა მან. ახლა კვება და ვარჯიშის რეჟიმი შეცვალა; ცდილობს, მეტი იძინოს. Levine-მა თქვა: „ეს გამოფხიზლების ზარი იყო.“.

სტარტაპები, რომლებიც ჩვენს რეალურ ასაკს ავლენენ

30 წლის საზღვაო ინჟინერმა Jay Chan-მა დედისთვის Elysium-ისგან — 2014 წელს ნიუ-იორკში დაარსებული ბიოტექნოლოგიისა და ჯანმრთელობისთვის დანამატების სტარტაპისგან — ბიოლოგიური ასაკის ეპიგენეტიკური ანალიზით გასაზომი ტესტის ნაკრები შეიძინა. ტესტი მარტივი იყო, მხოლოდ ნერწყვის ნიმუშს მოითხოვდა.

Chan-მა იფიქრა, რომ მისი 59 წლის დედის, Ivy-ს ბიოლოგიური ასაკის ცოდნა სასარგებლო იქნებოდა, რადგან ის დაბერებაზე ღელავდა. Chan-მა მითხრა: „ყოველთვის საუბრობდა 60-იან წლებში გადასვლაზე, იმაზე, თუ რამდენად დიდი ნაბიჯია ეს და რომ ეს გაქრობის დასაწყისია“. თუმცა ახალგაზრდული გარეგნობის მქონე თავს ჯერ კიდევ ჯანმრთელად გრძნობდა. „40 წლისას ჰგავს!“ — თქვა მან.

დაახლოებით ორი თვის შემდეგ შედეგები მიიღეს: Ivy-ს ბიოლოგიური ასაკი 43 იყო.

Chan-მა თქვა: „ამან უდიდესი შვება მოჰგვარა, რადგან ცხოვრების დაგეგმვის ახალ იმედს აძლევს. იმის ცოდნა, სინამდვილეში რა სიჩქარით ბერდება, საკუთარი თავის განახლებულ შეგრძნებასა და მომდევნო ათწლეულში ცხოვრების გზას აძლევს.“.

იმედია, რომ ბიოლოგიური ასაკის გაგებამ შეიძლება სიცოცხლის გამახანგრძლივებელ ახალ ჩარევებამდე მიგვიყვანოს. თუმცა პირველი ნაბიჯი მისი გაზომვის მცდელობაა, ეს კი სულაც არ არის მარტივი. მკვლევრები განიხილავენ, როგორ განსაზღვრონ ის.

ეპიგენეტიკური ასაკის განსაზღვრა

ჰორვათის „ეპიგენეტიკური საათის“ სახელით ცნობილი მიდგომა მრავალი მეცნიერის მიერ ბიოლოგიური ასაკის გაზომვის ოქროს სტანდარტად მიიჩნევა.

ეპიგენეტიკა შეისწავლის, როგორ ცვლის თქვენი გარემო გენების მუშაობას.

ჰორვათის საათი დნმ-ის მეთილაციის სახელით ცნობილ პროცესში გენეტიკური მასალის გარკვეულ ქიმიურ ცვლილებებს აანალიზებს. 2011 წელს ჰორვათმა აღმოაჩინა, რომ დნმ-ის მეთილაციის შაბლონების გამოყენებით ადამიანის ასაკის ზუსტად პროგნოზირება შეიძლებოდა.

ჰორვათმა მეთილაცია ქვიშის საათში მოძრავ ქვიშას შეადარა. „ასაკის მატებასთან ერთად დნმ-ის გარკვეულ ნაწილებში მეთილაცია იზრდება, სხვებში კი მცირდება. რეალურად, დნმ-ის მილიონობით უბანი არსებობს, რომელთა მეთილაციაც შესაძლებელია“ — თქვა მან. ჰორვათის საათი ამ უბნებიდან ასობითს აკვირდება. შედეგი იყო ფორმულა, რომელსაც ადამიანის მთელი სიცოცხლის განმავლობაში — ნაყოფობიდან სიბერემდე — ასაკის პროგნოზირება შეუძლია.

მას შემდეგ ჰორვათმა და სხვა მეცნიერებმა უფრო ზუსტი საათები შეიმუშავეს, რომლებიც ადამიანთა ერთი და იმავე ჯგუფის სისხლის ნიმუშებიდან ათწლეულების განმავლობაში შეგროვებულ მონაცემებს ეყრდნობა. ეს მონაცემები საათებს არაჯანსაღი დაბერების უფრო ზუსტად გამოვლენაში ეხმარება და, როგორც ჰორვათი აღნიშნავს, „სიკვდილამდე დარჩენილ დროს წინასწარმეტყველებს“.

ბოლო წლებში ამ მეთოდებმა მომხმარებლებისთვის ბიოლოგიური ასაკის გაზომვისკენ მიმართული სტარტაპების ბუმი გამოიწვია. ბიოლოგიური ასაკის ეს ტესტები ხშირად პრემიუმ ჯანმრთელობის პროდუქტებად იყიდება, დახვეწილი ვებსაიტებით, მინიმალისტური შეფუთვითა და სოციალურ ქსელებში გავლენიანი ადამიანების მხარდაჭერით.

ეს პროდუქტები ფასითა და ტესტის ფორმატით განსხვავდება: Elysium-ის 499$-იანი ნერწყვის ტესტი ეფუძნება ბიოლოგიურ საათს, რომელიც ჰორვათის ყოფილმა პოსტდოქტორანტმა, დოქტორმა Morgan Levine-მა შეიმუშავა. კომპანიის ვებსაიტზე წერია: „დაბერების კვლევის მიღწევები უკვე სამეცნიერო ფანტასტიკის მითი კი არა, მეცნიერული რეალობაა.“.

კომპანია MyDNAge, რომელიც აცხადებს, რომ „დნმ-ის ასაკის ყველაზე ზუსტ და საიმედო ტესტს“ სთავაზობს მომხმარებელს, ჰორვათის საათის ლიცენზირებულ ვერსიაზე დაფუძნებული სისხლის ან შარდის ტესტისთვის 299 დოლარს იღებს.

არსებობს პოპულარული, თუმცა უფრო იაფი ვარიანტებიც, რომლებიც ეპიგენეტიკურ საათებს არ იყენებს, მაგალითად Thorne-ის ბიოლოგიური ასაკის ტესტი: ის 99 დოლარი ღირს და სისხლის ნიმუშის ჩასაბარებლად მესამე მხარის ლაბორატორიაში მისვლას მოითხოვს.

არცერთი ეს ტესტი არ არის დამტკიცებული FDA-ს (აშშ-ის სურსათისა და წამლების ადმინისტრაციის) მიერ.

ეპიგენეტიკური ასაკის გაზომვის მეთოდის შემქმნელს, ჰორვათს, ტესტების პოპულარობის მიმართ შერეული გრძნობები აქვს. „ამჟამად ეს საათები ჩვეულებრივი ადამიანისთვის გამოსადეგი არ არის, რადგან დაბერების შესანელებელი ჩარევა არ გვაქვს. დავუშვათ, ექიმმა ეპიგენეტიკური საათის ტესტი დანიშნა და მან აჩვენა, რომ ეს პაციენტი იმაზე ასაკოვანია, ვიდრე უნდა იყოს; რა უნდა უთხრას ექიმმა? ჯანმრთელობის შესახებ ტრადიციული რჩევების გამეორების გარდა, არ არსებობს მკურნალობა, რომლის დანიშვნაც შეეძლება. შეიძლება ბიოლოგიური ასაკი ადამიანებისთვის, ჯანმრთელობის იმ მრავალ მაჩვენებელთან ერთად (წონა, წნევა, დღიური ნაბიჯები), რომლებზეც უკვე ღელავენ, კიდევ ერთი სტრესული რიცხვი გახდეს?“ — თქვა მან. ჰორვათი ასევე ხაზს უსვამს საფრთხეს, რომ ადამიანებმა შედეგები შეიძლება არასწორად განმარტონ.

გასულ წელს საკუთარ თავზე GrimAge ტესტი ჩაიტარა და აღმოაჩინა, რომ მისი ბიოლოგიური ასაკი ქრონოლოგიურს ოთხი წლით აღემატებოდა. „მაშინვე არ დავასკვნი, რომ ოთხი წლით ნაკლებს ვიცხოვრებ. რადგან ადამიანები ძალიან რთული არსებები არიან და ვითარება შეიძლება შეიცვალოს.“

ჰორვათმა თქვა, რომ ამ ეტაპზე მომხმარებლებმა „ეს უფრო გასართობად უნდა აღიქვან“. „ადამიანებს აინტერესებთ, უნდათ მეგობრებთან თავი მოიწონონ, რომ უფრო ახალგაზრდები არიან; მაშინ რატომაც არა?“

50-წლიანი ეპიდემიოლოგიური კვლევების შეჯამება ასეთია: მოწევას ჯანმრთელობისთვის საშინელი შედეგები აქვს. სიმსუქნეც არანაკლებ საზიანოა; ჭამეთ ბოსტნეული და ივარჯიშეთ.

ეს დამადასტურებელი ინფორმაციაა Ivy Chan-ის მსგავსი ადამიანებისთვის, რომლებიც Elysium-ისა თუ სხვა ეპიგენეტიკური ასაკის ტესტებს იტარებენ.

Ivy Chan-ის ვაჟის თქმით: „ტესტამდე დროდადრო ვარჯიშობდა, ახლა კი უფრო მოტივირებულია, რეგულარულად ივარჯიშოს და ჯანსაღად იკვებოს“.

ბიოლოგიური ასაკის განსაზღვრა ტელომერების გაზომვით

ერთი მიდგომა ყურადღებას ამახვილებს ჩვენი ქრომოსომების ბოლოებზე არსებული და ქრომოსომის გამრავლებისას შემოკლებადი დამცავი სტრუქტურების — ტელომერების — სიგრძეზე, რაც მათ ბიოლოგიური დაბერების მიახლოებით საზომად აქცევს.

სხვა მიდგომები სისხლის ნიმუშებს იღებს და სხეულის ფუნქციების დაქვეითებასთან დაკავშირებული მოლეკულების არსებობას ზომავს. ზოგი მიდგომა ადამიანების თვალების სკანირებითაც კი სიკვდილის რისკის განსაზღვრას აცხადებს.

თქვენმა თვალებმა შეიძლება თქვენი ნამდვილი ბიოლოგიური ასაკი გამოავლინოს

18 იანვარს British Journal of Ophthalmology-ში გამოქვეყნებულ კვლევაში ავსტრალიის თვალის კვლევის ცენტრის მკვლევარმა Lisa-Zhuoting Zhu-მ თქვა: „ბადურა ადამიანის ბიოლოგიურ ასაკში ფანჯარაა. მაგალითად, თუ კონკრეტული ადამიანის ქრონოლოგიური ასაკი 53 წელია, მაგრამ ბადურის გამოსახულებებით შეფასებული ბადურის ასაკი სინამდვილეში 60 წელია, ჩვენს კვლევაში ვაჩვენეთ, რომ 60 და 53 წელს შორის 7-წლიანი სხვაობა სიკვდილიანობის მომატებულ რისკთან არის დაკავშირებული“ — დასძინა მან.

ბადურის ანალიზი ასაკოვან მოზრდილებში სიკვდილიანობის რისკს პროგნოზირებს

მართლაც, როგორც ავტორებმა აღნიშნეს, ბადურის ასაკობრივ სხვაობაში ყოველი 1 წლით მატება არაკარდიოვასკულური და არაონკოლოგიური დაავადებების 2%-იან მატებასა და სიკვდილიანობის რისკს უკავშირდებოდა.

მკვლევრებმა თქვეს: „აღმოვაჩინეთ, რომ ბადურის ასაკობრივი სხვაობა დამოუკიდებლად პროგნოზირებს სიკვდილის რისკს, განსაკუთრებით არაკარდიოვასკულური/არაონკოლოგიური სიკვდილის რისკს“.

ავტორები განმარტავენ, რომ სულ 35 ათასი მონაწილის სიკვდილიანობის მონაცემები ჰქონდათ და ისინი ბადურის ასაკობრივ სხვაობასა და სიკვდილიანობას შორის კავშირის შესასწავლად გამოიყენეს. კვლევაში დაახლოებით 11 ათასი მონაწილე ჩართეს, რომელთა საშუალო ასაკი 52,6 იყო. გაანალიზებულ მონაწილეებს შორის „სწრაფად დაბერებულთა“ წილი, რომლებსაც ბადურის ასაკობრივი სხვაობა 3 წელზე მეტი ჰქონდათ, 51% იყო, ხოლო მონაწილეთა თითქმის 28%-ს ეს სხვაობა 5 წელზე მეტი ჰქონდა.

კვლევის მკვლევრები ვარაუდობენ, რომ თვალის ფსკერის (მისი ყველა სტრუქტურის) გამოსახულებითი კვლევის არაინვაზიური ბუნება ხელს უწყობს მის ეკონომიურად გამართლებულ სკრინინგის ინსტრუმენტად ქცევას, რომელიც სიკვდილიანობის მომატებული რისკის მქონე პაციენტების გამოვლენაში დაგვეხმარება.

University College London-ის ნეიროვიზუალიზაციის ანალიზის ასოცირებულმა პროფესორმა James Cole-მა აღნიშნა, რომ დაბერება, მართალია, ყველას ეხება, მაგრამ ყველაში ერთნაირი სიჩქარით არ მიმდინარეობს.

როგორც Selami Şahin-იც ამბობს: „თვალები გულის სარკეა, ტყუილი რა არის, მათ არ იციან“ :)