İki Yaşımız Var: Xronoloji və Bioloji Yaş – Bu Niyə Vacibdir və Epigenetik Yaşın Ölçülməsi

Harvard Tibb Məktəbinin Paul F. Glenn Yaşlanma Biologiyası Mərkəzinin direktoru professor David Sinclair, "Xronoloji yaş əslində neçə yaşında olduğumuz deyil, bu, səthi rəqəmdir. Hamımız genlərimizə, nə yediyimizə, nə qədər idman etdiyimizə və hansı ətraf mühit toksinlərinə məruz qaldığımıza görə bioloji baxımdan fərqli sürətlə yaşlanırıq. Bioloji yaş sağlamlığımızı və nəticədə ömrümüzü müəyyən edir. Bioloji yaş əslində üfürməli olduğumuz şamların sayıdır. Gələcəkdə bioloji yaşı idarə etmək qabiliyyətimizdəki irəliləyişlərlə tortumuzda əvvəlkindən daha az şam ola bilər." dedi.

Yaşın Düzgün Hesablanması

Laboratoriyasında bir çox fərqli yaşlanma ölçüsü üzərində çalışan tədqiqatçı və professor Morgan Levine-ə görə hər kəsin iki yaşı var: xronoloji yaş – təqvimin göstərdiyi yaş və bioloji yaş – əsasən orqanizmimizin orta gümrahlıq və ya sağlamlıq səviyyəsi ilə əlaqəli yaş. Levine, "Eyni xronoloji yaşdakı insanlar ürək-damar xəstəlikləri, xərçəngə tutulma və ya ölüm baxımından eyni risk altında deyillər" dedi.

Levine və komandası sadə qan testi ilə əldə edilən və ömür müddətinə ən çox təsir göstərdiyi görünən doqquz biomarker müəyyən etdi. Biomarkerlər arasında qanda şəkər, böyrək və qaraciyər göstəriciləri, eləcə də immun və iltihab göstəriciləri var. Levine bu rəqəmləri kompüterə daxil edir və qalanını alqoritm həll edir.

Bioloji yaş sadəcə zamanın keçməsini ölçmək əvəzinə orqanizmimizin funksiyalarının yaşlanmasını ölçməyi və hətta erkən həyat itkisi riskini proqnozlaşdırmağı hədəfləyir. Bir çox alim və uzunömürlülük tərəfdarı bu məlumatın yalnız öz yaşlanma prosesimizi anlamağa kömək etməyəcəyinə, həmçinin bizə onu dəyişdirmək imkanı verə biləcəyinə inanır.

Bioloji yaşı xronoloji yaşından aşağı olan insanların həyat itkisi riski daha aşağı, bioloji baxımdan daha yaşlı olanların isə həyat itkisi riski daha yüksəkdir və onlar potensial olaraq yaşla ortaya çıxan xəstəliklərə tutulmağa daha meyillidirlər.

Bəlkə də burada ən vacib məqam – genetik testlərdən alınan nəticələrdən fərqli olaraq – bunların dəyişdirilə bilməsidir. Həkimlər bu məlumatı əldə edib xəstələrə həyat tərzi, pəhriz, idman və yuxu vərdişlərində dəyişiklik barədə xəbərdarlıq edə, riski azaltmaq və bioloji yaşlarını yaxşılaşdırmaq üçün addımlar ata bilərlər.

Uşaqlıqdan yaşlanmaya heyran olan Levine alqoritmə öz rəqəmlərini də daxil etdi. Nəticələrə təəccübləndi. "Özümü həmişə çox sağlam insan hesab etmişəm. Fiziki cəhətdən fəalam və sağlam olduğunu düşündüyüm şeyləri yeyirəm, lakin nəticələrimi ümid etdiyim qədər yaxşı görmədim." dedi. İndi pəhrizini və idman rejimini dəyişdirib; daha çox yatmağa çalışır. Levine "Bu, ayılmaq üçün bir çağırış idi." dedi.

Əslində Neçə Yaşında Olduğumuzu Üzə Çıxaran Startaplar

30 yaşlı dəniz mühəndisi Jay Chan, Nyu-Yorkda 2014-cü ildə yaradılmış biotexnologiya və sağlamlıq əlavələri startapı Elysium-dan anası üçün bioloji yaşı epigenetik analizlə ölçən test dəsti aldı. Test sadə idi, yalnız tüpürcək nümunəsi tələb edirdi.

Chan 59 yaşlı anası Ivy-nin yaşlanmaqdan narahat olduğu üçün bioloji yaşını bilməsinin faydalı olacağını düşündü. Chan mənə “Həmişə 60 yaşlarına keçməkdən və bunun nə qədər böyük addım olduğundan danışırdı; bu, yox olmağın başlanğıcıdır” dedi. Lakin gənc görünüşü ilə hələ də özünü sağlam hiss edirdi. “40 yaşında kimi görünür!” dedi.

Təxminən iki ay sonra nəticələri aldılar: Ivy-nin bioloji yaşı 43 idi.

Chan, “Bu, onun üçün çox böyük rahatlıq oldu, çünki həyatını planlaşdırmaq baxımından ona yeni ümid verir. Əslində nə qədər sürətlə yaşlandığını bilmək ona yenilənmiş özünüdərk hissi və qarşıdakı on ildə necə yaşamalı olduğu barədə istiqamət verir.” dedi.

Ümid budur ki, bioloji yaşı anlamaq ömrü uzadan yeni müdaxilələrə yol aça bilər. Lakin ilk addım onu ölçməyə çalışmaqdır və bu, heç də asan deyil. Tədqiqatçılar onu necə müəyyənləşdirmək barədə müzakirə aparırlar.

Epigenetik Yaşın Müəyyən Edilməsi

Horvathın "epigenetik saat" adlandırılan yanaşması bir çox alim tərəfindən bioloji yaşın ölçülməsində qızıl standart sayılır.

Epigenetika ətraf mühitinizin genlərinizin iş prinsipini necə dəyişdirdiyini araşdıran elmdir.

Horvathın saatı, DNA metilləşməsi adlanan proseslə genetik materialda baş verən müəyyən kimyəvi dəyişiklikləri təhlil edir. 2011-ci ildə Horvath insan yaşını dəqiq proqnozlaşdırmaq üçün DNA metilləşmə nümunələrindən istifadə edilə biləcəyini müəyyən etdi.

Horvath metilləşməni qum saatında hərəkət edən qumla müqayisə etdi. "Yaşlandıqca DNA-nın müəyyən hissələri metilləşmə qazanır, digər hissələri isə metilləşməni itirir. Metilləşə bilən həqiqətən milyonlarla DNA nahiyəsi var" dedi. Horvathın saatı bu nahiyələrin yüzlərlə hissəsini izləyir. Nəticə insanın bütün həyatı boyunca, döl dövründən qocalığa qədər yaşı proqnozlaşdıra bilən düstur idi.

O vaxtdan bəri Horvath və digər alimlər eyni insan qrupunun qan nümunələrindən onilliklər ərzində toplanmış məlumatlara əsaslanan daha dəqiq saatlar hazırlayıblar. Bu məlumatlar saatlara qeyri-sağlam yaşlanmanı daha dəqiq müəyyən etməyə və Horvathın bildirdiyi kimi, "ölümə qədər qalan müddəti proqnozlaşdırmağa" kömək edir.

Son illərdə bu üsullar istehlakçılar üçün bioloji yaşı ölçməyi hədəfləyən startapların sayının sürətlə artmasına yol açıb. Bu bioloji yaş testləri adətən zövqlü vebsaytlar, minimalist qablaşdırmalar və sosial mediada nüfuzlu şəxslərin dəstəyi ilə yüksək səviyyəli sağlamlıq məhsulları kimi bazara çıxarılır.

Bu məhsullar qiymət və test formatına görə fərqlənirlər: Elysium-un 499$ qiymətində tüpürcək testi Horvathın keçmiş postdoktorantı Dr. Morgan Levine tərəfindən hazırlanmış bioloji saata əsaslanır. Şirkətin vebsaytında "Yaşlanma tədqiqatlarındakı irəliləyişlər artıq elmi-fantastik əfsanə deyil, elmi həqiqətdir." deyilir.

"Ən dəqiq və etibarlı DNA Yaş Testi" təklif etdiyini iddia edən MyDNAge adlı şirkət Horvathın saatının lisenziyalı versiyasından istifadə edən qan və ya sidik testi üçün 299 dollar alır.

Thorne-un bioloji yaş testi kimi epigenetik saatlardan istifadə etməyən populyar, lakin daha ucuz seçimlər var; bu test 99 dollara başa gəlir və qan nümunəsi vermək üçün üçüncü tərəf laboratoriyasına getməyi tələb edir.

Bu testlərin heç biri FDA (ABŞ Qida və Dərman İdarəsi) tərəfindən təsdiqlənməyib.

Epigenetik yaşın ölçülməsi üsulunu hazırlayan Horvath testlərin populyarlığı barədə qarışıq hisslər keçirir. "Hazırda bu saatlar adi insan üçün faydalı deyil, çünki yaşlanmanı yavaşladacaq müdaxiləmiz yoxdur. Tutaq ki, həkim epigenetik saat testi istəyir və bu, xəstənin olmalı olduğundan daha yaşlı olduğunu göstərir; həkim nə deməlidir? Ənənəvi sağlamlıq tövsiyələrini təkrarlamaqdan başqa təyin edə biləcəkləri müalicə yoxdur. Bioloji yaş insanların onsuz da narahat olduğu çoxsaylı sağlamlıq göstəricilərinin (çəki, qan təzyiqi, gündəlik addımlar) üzərinə əlavə olunan başqa bir stressli rəqəm ola bilərmi?" dedi. Horvath insanların nəticələrini yanlış şərh etməsi təhlükəsinin olduğunu da vurğulayır.

Ötən il GrimAge testini öz üzərində etdi və bioloji yaşının xronoloji yaşından dörd yaş böyük olduğunu müəyyənləşdirdi. "Dərhal dörd il az yaşayacağım qənaətinə gəlməyəcəyəm. Çünki insanlar çox mürəkkəbdir və vəziyyət dəyişə bilər."

Horvath hələlik istehlakçıların "bunu daha çox əyləncə kimi düşünməli olduqlarını" söylədi. "İnsanlar maraqlanırlar, dostlarına daha gənc olduqları ilə öyünmək istəyirlər; onda niyə də olmasın?"

50 illik epidemioloji tədqiqatların xülasəsi budur: Siqaret çəkməyin sağlamlıq üçün dəhşətli nəticələri var. Piylənmə də bir o qədər pisdir; tərəvəz yeyin, idman edin.

Bu, Ivy Chan kimi Elysium və bənzər epigenetik yaş testlərini etdirənlər üçün təsdiqləyici məlumatdır.

Ivy Chan-ın oğlu, "Testdən əvvəl ara-sıra idman edirdi, lakin indi müntəzəm idman etmək və sağlam qidalanmaq üçün daha motivasiyalıdır".

Telomer Ölçümü ilə Bioloji Yaşın Müəyyən Edilməsi

Yanaşmalardan biri xromosomlarımızın uclarındakı qoruyucu quruluşlar olan və xromosom çoxaldıqda qısalan telomerlərin uzunluğuna diqqət yetirir; bu da onları bioloji yaşlanma üçün təxmini ölçüyə çevirir.

Digər yanaşmalar qan nümunələri götürür və orqanizmin zəifləmiş fəaliyyəti ilə əlaqəli molekulların mövcudluğunu ölçür. Hətta bəzi yanaşmalar insanların gözlərini skan edərək ölüm riskini müəyyən etdiyini iddia edir.

Gözləriniz Həqiqi Bioloji Yaşınızı Üzə Çıxara Bilər

18 yanvarda British Journal of Ophthalmology jurnalında dərc olunan tədqiqatda Avstraliya Göz Tədqiqatları Mərkəzinin elmi işçisi Lisa-Zhuoting Zhu, "Retina insanın bioloji yaşına açılan pəncərədir, dedi. Məsələn, müəyyən insanın xronoloji yaşı 53-dürsə, lakin retina görüntülərinə əsaslanan təxmini retina yaşı əslində 60-dırsa, tədqiqatımızda 60 ilə 53 arasındakı 7 illik fərqin artmış ölüm (həyat itkisi) riski ilə əlaqəli olduğunu göstərdik" deyə əlavə etdi.

Retina analizi yaşlı yetkinlərdə ölüm riskini proqnozlaşdırır

Həqiqətən də müəlliflərin bildirdiyi kimi, retina yaş fərqindəki hər 1 illik artım ürək-damar xəstəlikləri və xərçəng xaricindəki xəstəliklərdə 2%-lik artım və ölüm riski ilə əlaqəli idi.

Tədqiqatçılar "Retina yaş fərqinin ölüm riskini, xüsusilə ürək-damar xəstəlikləri/xərçənglə əlaqəli olmayan ölüm riskini müstəqil proqnozlaşdırdığını müəyyən etdik" dedilər.

Müəlliflər ümumilikdə 35 min iştirakçının ölüm məlumatlarına malik olduqlarını və bunlardan retina yaş fərqi ilə ölüm arasındakı əlaqəni araşdırmaq üçün istifadə edildiyini açıqlayırlar. Tədqiqata orta yaşı 52,6 olan təxminən 11 min iştirakçı daxil edildi. Təhlil olunan bu iştirakçılar arasında retina yaş fərqi 3 ildən çox olan "sürətlə yaşlananların" göstəricisi 51% olduğu halda iştirakçıların təxminən 28%-də 5 ildən çox retina yaş fərqi var idi.

Tədqiqatçılar fundusun (göz dibindəki bütün quruluşların) görüntülənməsinin qeyri-invaziv/müdaxiləsiz olmasının onu yüksək ölüm riski altındakı xəstələri müəyyən etməyə kömək edə biləcək sərfəli skrininq vasitəsinə çevirməyə imkan verdiyini irəli sürürlər.

University College London-da neyrogörüntülərin təhlili üzrə dosent James Cole qeyd etdi ki, yaşlanma hər kəsin başına gəlsə də, hər kəsdə eyni sürətlə baş vermir.

Selami Şahin-in də dediyi kimi "Gözlər qəlbin aynasıdır, yalan nədir bilməz onlar" :)